Ηρώ Μπέζου: “Οι γυναίκες παγκοσμίως απειλούνται με διαφορετικούς τρόπους”

Μπορεί οκτώ γυναίκες που συναντιούνται κρυφά για να διαβάσουν λογοτεχνία να αποτελούν απειλή για ένα αυταρχικό καθεστώς; Κι αν η ελευθερία αρχίζει από το δικαίωμα να σκέφτεσαι, να διαβάζεις και να ορίζεις τη ζωή σου, πόσο ελεύθερες είναι τελικά οι γυναίκες ακόμη και στις κοινωνίες που υπερηφανεύονται για τη δημοκρατία τους;

Στην Τεχεράνη της Αζάρ Ναφίσι, οκτώ γυναίκες δημιουργούν έναν μικρό, μυστικό κόσμο ελευθερίας. Διαβάζουν Ναμπόκοφ, Τζέιν Όστεν, Χένρι Τζέιμς και Φ. Σκοτ Φιτζέραλντ. Συζητούν, διαφωνούν, εξομολογούνται, ερωτεύονται, θυμώνουν. Και κυρίως προσπαθούν να υπερασπιστούν κάτι που η εξουσία επιχειρεί να τους στερήσει: το δικαίωμα να ορίζουν οι ίδιες την ιστορία τους.

Αυτή η πραγματική ιστορία βρίσκεται στον πυρήνα του βιβλίου «Διαβάζοντας τη Λολίτα στην Τεχεράνη», που μεταφέρεται στη σκηνή του Θεάτρου Τέχνης Καρόλου Κουν, σε θεατρική διασκευή της Ηρώς Μπέζου και σκηνοθεσία της Μαρίας Ξανθοπουλίδου, με πρεμιέρα στις 19 Οκτωβρίου.

Όμως η Ηρώ Μπέζου δεν θέλει να μιλήσει για τις γυναίκες του Ιράν από την ασφαλή θέση μιας δυτικής κοινωνίας που υποτίθεται πως έχει λύσει τα δικά της προβλήματα. Αρνείται να αντιμετωπίσει την ιστορία τους ως μια απλή αντιπαράθεση ανάμεσα σε μια καταπιεσμένη Ανατολή και μια ελεύθερη Δύση.

Kάπως έτσι, μια ιστορία που εκτυλίσσεται στην Τεχεράνη παύει να αφορά αποκλειστικά το Ιράν. Γίνεται αφορμή να κοιτάξουμε και τις δικές μας κοινωνίες, τις ελευθερίες που θεωρούμε δεδομένες και τις απειλές που συχνά επιλέγουμε να αγνοούμε.

«Δεν θεωρώ ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι ένας παράδεισος για τις γυναίκες»

Η ιστορία των γυναικών της Τεχεράνης έχει μια προφανή πολιτική διάσταση. Πόσο δύσκολο ήταν να την προσεγγίσετε από τη δική μας, δυτική οπτική, χωρίς να αναπαράγετε στερεότυπα για το Ιράν;

Εμείς δεν μπορούμε πραγματικά να κατανοήσουμε το πλαίσιο και τον τρόπο ζωής των ανθρώπων στην Τεχεράνη, των γυναικών αλλά και όλων των ανθρώπων εκεί.

Γι’ αυτό και είχα μεγάλη αγωνία για τον τρόπο με τον οποίο θα προσεγγίζαμε το έργο. Δεν ήθελα, ειδικά σε αυτή την τόσο δύσκολη χρονική στιγμή, να υπάρξει οποιαδήποτε υπόνοια εξιδανίκευσης του δυτικού τρόπου ζωής. Υπάρχει όλη αυτή η ισλαμοφοβία και θεωρούσα πολύ σημαντικό να μην πέσουμε σε αυτή την παγίδα.

Επειδή ζούμε εδώ, οφείλουμε να έχουμε επίγνωση της απόστασης που μας χωρίζει από αυτή την πραγματικότητα. Θεωρώ ότι είναι καθήκον μας να προσπαθούμε να βλέπουμε τα πράγματα πιο σφαιρικά.

Η αλήθεια είναι ότι οι γυναίκες παγκοσμίως αυτή τη στιγμή απειλούνται με διάφορους τρόπους. Σαφέστατα, αυτό που βιώνουν οι γυναίκες στο Ιράν δεν μπορούμε καν να το διανοηθούμε. Αλλά, αντίστοιχα, το ρεύμα που υπάρχει εναντίον των αμβλώσεων, για παράδειγμα, θεωρώ ότι έχει την ίδια ρίζα.

Δεν θεωρώ ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι απαραίτητα ένας παράδεισος για τις γυναίκες. Ούτε ότι το γεγονός πως οι γυναίκες στο Ιράν, πριν από την επανάσταση, μπορούσαν να φορούν ό,τι ήθελαν σημαίνει απαραίτητα ότι ήταν απόλυτα ελεύθερες και ξαφνικά, μέσα σε μία ημέρα, πέρασαν από τον παράδεισο στην κόλαση.

Φυσικά, εκείνες που το βίωσαν ξέρουν καλύτερα.

Το δύσκολο είναι να διατηρήσεις όσο γίνεται την απόσταση και τον σεβασμό απέναντι σε μια ιστορία που δεν μπορείς να γνωρίζεις από μέσα, γιατί δεν την έχεις βιώσει.

Αυτή ήταν η αγωνία μου και εξακολουθεί να είναι, για να είμαι ειλικρινής. Δεν έχει ακόμη ανέβει η παράσταση και δεν μπορώ να ξέρω πώς θα λειτουργήσει.

Προσπαθήσαμε, πάντως, πολύ να μετριάσουμε αυτή την πλευρά και να εστιάσουμε στο στοιχείο που εξαρχής ενδιέφερε και τη Μαρία Ξανθοπουλίδου: στη σύνδεση των γυναικών μέσα από τη λογοτεχνία και στο γεγονός ότι βρήκαν μια διέξοδο σε κάτι που ήταν μόνο δικό τους και που δεν μπορούσε κανείς να τους το στερήσει.

«Οι γυναίκες είναι πάντα αποδέκτες της οργής και της βίας»

Η ενασχόλησή σου με αυτή την ιστορία σε έκανε να αναθεωρήσεις κάτι σχετικά με τις δικές μας ελευθερίες; Να συνειδητοποιήσεις διαφορετικά πόσο εύκολα μπορούν να περιοριστούν ή να χαθούν;

Αναγκαστικά περνάς μέσα από τη σκέψη ότι είσαι τυχερός. Όμως αυτό είναι μια παγίδα και προσπάθησα να την αποφύγω. Αισθάνεσαι ευγνωμοσύνη που μπορείς να ζεις χωρίς κάποιους ακραίους περιορισμούς. Αλλά δεν νομίζω ότι αυτό είναι η λύση.

Γιατί τελικά επιστρέφεις ξανά και ξανά στον θυμό.

Στον θυμό απέναντι στο γεγονός ότι οι γυναίκες είναι πάντα αποδέκτες όλης αυτής της εκδικητικότητας, της οργής και της βίας.

Άρα θεωρείς ότι πρόκειται, πάνω απ’ όλα, για ένα ζήτημα φύλου;

Σε πολύ μεγάλο βαθμό, ναι. Είναι σαφέστατα και θέμα φύλου. Δεν ξέρω πώς βίωναν αντίστοιχα οι άντρες όλη αυτή την ιστορία, αλλά είναι σαφές ότι υπάρχει μια πολύ ισχυρή έμφυλη διάσταση.

Και έτσι παραμένει ζωντανός αυτός ο θυμός, καλώς ή κακώς. Ο θυμός για όλα όσα υφίστανται οι γυναίκες και που έχουμε φτάσει να τα θεωρούμε δεδομένα.

«Οκτώ γυναίκες χτίζουν ένα καταφύγιο γύρω από τη λογοτεχνία»

Πώς προέκυψε η απόφασή σου να κάνεις τη θεατρική διασκευή του «Διαβάζοντας τη Λολίτα στην Τεχεράνη»; Ήταν μια δική σου επιλογή;

Ήταν μια πρόταση της Μαρίας Ξανθοπουλίδου. Ομολογώ ότι δεν γνώριζα το βιβλίο. Ήταν ένα έργο που εκείνη ήθελε να δουλέψει εδώ και πάρα πολλά χρόνια και το αγαπούσε πολύ. Ήξερε ότι έχω μια σχέση με το γράψιμο και σκέφτηκε να συνεργαστούμε.

Για μένα ήταν κάτι πολύ απρόσμενο, γιατί δεν είχα εμπειρία στη θεατρική διασκευή. Ωστόσο, εκτίμησα πάρα πολύ τον ενθουσιασμό της και την αγάπη που είχε για το βιβλίο. Παράλληλα, ήταν μια ευκαιρία να δοκιμαστώ σε έναν τρόπο δουλειάς που δεν γνώριζα.

Διάβασα, λοιπόν, το βιβλίο και βρήκα πολλά στοιχεία που μου φάνηκαν εξαιρετικά ενδιαφέροντα και θεώρησα ότι θα μπορούσαν να δραματοποιηθούν.

Τι ήταν αυτό που σε συγκίνησε περισσότερο στην ιστορία;

Το γεγονός ότι πρόκειται για την ιστορία οκτώ γυναικών που δημιουργούν μια κοινότητα. Χτίζουν ένα μικρό καταφύγιο γύρω από τη λογοτεχνία. Αυτό που τις συνδέει είναι τα βιβλία.

Είναι μια αληθινή ιστορία, παρόλο που είναι φιλτραρισμένη μέσα από την αφήγηση της συγγραφέως. Όλα περνούν μέσα από τη δική της φωνή, αλλά τα γεγονότα και τα πρόσωπα είναι πραγματικά.

Το ότι αυτές οι γυναίκες βρέθηκαν και συνδέθηκαν με αυτόν τον τρόπο, ότι δημιούργησαν αυτή την υπέροχη κοινότητα και συναντιούνταν κρυφά, συστηματικά, για δύο ολόκληρα χρόνια, μου φάνηκε καταπληκτικό από μόνο του ως συνθήκη.

Οι οκτώ γυναίκες είναι πολύ διαφορετικές μεταξύ τους. Πώς αναδεικνύονται οι ξεχωριστές προσωπικότητες και οι προσωπικές τους ιστορίες;

Καθεμία έχει τον δικό της χαρακτήρα και τη δική της ιστορία.

Υπάρχει μια γυναίκα μεγαλύτερης ηλικίας, που έχει παντρευτεί τρεις φορές και έχει ένα παιδί. Υπάρχει μια άλλη γυναίκα που είναι θρήσκα, πιστεύει ουσιαστικά στη θρησκεία, είναι πιο ανεξάρτητη, πιο μοναχική και φαινομενικά συντηρητική.

Υπάρχει μια νεότερη κοπέλα, πιο παθιασμένη και αισιόδοξη. Μια άλλη που έχει περάσει από τη φυλακή. Μια γυναίκα που έχει υποστεί κακοποίηση, αλλά προσπαθεί ξανά να φτιάξει τη ζωή της και να πιστέψει στον έρωτα.

Υπάρχουν και πολύ δυσάρεστα γεγονότα που συμβαίνουν στη ζωή τους.

Επειδή τα μαθήματα διαρκούν δύο χρόνια, παρακολουθούμε πώς προχωρούν οι ζωές αυτών των γυναικών, αλλά και πώς εξελίσσονται οι μεταξύ τους σχέσεις.

Κάποιες είναι φίλες, άλλες δεν χωνεύονται ποτέ μεταξύ τους. Υπάρχει, όμως, μια οικειότητα, μια εγγύτητα που έχει κάτι οικογενειακό. Είναι σαν μια μικρή οικογένεια.

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι μέσα από τη λογοτεχνία αυτές οι γυναίκες αφυπνίζονται σταδιακά;

Δεν θα το έλεγα απαραίτητα έτσι, γιατί δεν μιλάμε για γυναίκες που δεν έχουν ήδη συνείδηση της κατάστασής τους. Κάποιες είναι και κοντά στα τριάντα.

Θα έλεγα περισσότερο ότι μέσα από αυτή τη διαδικασία αποκτούν μεγαλύτερη κατανόηση η μία για την άλλη, για τη διαφορετική αντίληψη και τον διαφορετικό τρόπο ζωής της καθεμιάς.

Όλες γνωρίζουν εξαρχής ότι αυτό που τους συμβαίνει είναι πάρα πολύ δύσκολο. Υπάρχει ήδη μια σύμπνοια, ένα κοινό σημείο αναφοράς. Αλλά καθεμία προσεγγίζει αυτή την πραγματικότητα με διαφορετικό τρόπο.

Σίγουρα, λοιπόν, εξελίσσονται ως προς τη μεταξύ τους σύνδεση και επικοινωνία. Και οι ζωές τους, φυσικά, αλλάζουν με διάφορους τρόπους.

«Οτιδήποτε ανοίγει το μυαλό σου απειλεί την εξουσία»

Πιστεύεις ότι η τέχνη και η λογοτεχνία μπορούν πραγματικά να αντισταθούν στον αυταρχισμό και στην καταπίεση;

Αυτή είναι μια πολύ μεγάλη κουβέντα. Δεν ξέρω. Θα ήθελα πάρα πολύ να απαντήσω «ναι».

Φαντάζομαι ότι ιστορικά η απάντηση είναι θετική. Γνωρίζουμε πολλές στιγμές στην Ιστορία όπου μια συναυλία ή μια παράσταση, το συναίσθημα που δημιουργήθηκε και η συσπείρωση που προκάλεσε, μπορεί να έδωσαν κουράγιο στους ανθρώπους ή να τους αφύπνισαν.

Εγώ όμως δεν το έχω ζήσει αυτό, για να πω την αλήθεια. Οπότε θα πω ότι εύχομαι να ισχύει. Χωρίς, βέβαια, αυτό να ακυρώνει την αναγκαιότητα να υπάρχουν και άλλοι τρόποι διεκδίκησης των πραγμάτων.

Το γεγονός, πάντως, ότι στην Ιστορία έχουν υπάρξει καύσεις βιβλίων και απαγορεύσεις λογοτεχνικών έργων δείχνει πως η ελεύθερη σκέψη μπορεί να γίνει απειλητική για την εξουσία.

Φυσικά. Οτιδήποτε καλλιεργεί τη σκέψη των ανθρώπων απειλεί την εξουσία. Οτιδήποτε σου ανοίγει το μυαλό και σε δυναμώνει πνευματικά.

Στην ιστορία της Ναφίσι οι γυναίκες βλέπουν δικαιώματα και ελευθερίες να χάνονται. Πιστεύεις ότι οι νεότερες γενιές έχουν συνείδηση του πόσο εύθραυστες μπορεί να είναι οι ελευθερίες που σήμερα θεωρούμε αυτονόητες; Ή μήπως έχουμε επαναπαυθεί;

Δεν νομίζω ότι ζούμε επαναπαυμένοι. Θεωρώ ότι η δική μας γενιά, αλλά και η επόμενη ακόμη περισσότερο, βρίσκονται σε πολύ μεγαλύτερη εγρήγορση.

Τουλάχιστον στον κύκλο στον οποίο κινούμαι εγώ, γιατί δεν μπορώ φυσικά να γνωρίζω τι συμβαίνει παντού, βλέπω ότι οι άνθρωποι γύρω στα 25 με 35, αλλά και τα παιδιά που τώρα αποφοιτούν και ολοκληρώνουν τις σπουδές τους, είναι πολύ πιο αφυπνισμένοι.

Φυσικά υπάρχει όλη αυτή η διάσπαση που προκαλεί η εποχή μας και η τεχνολογία. Από την άλλη όμως, ακριβώς λόγω της πρόσβασης σε τόσο μεγάλη ποσότητα πληροφορίας και γνώσης, πιστεύω ότι υπάρχει μεγαλύτερη ικανότητα οριοθέτησης και μεγαλύτερη αυτοπροστασία.

«Η “Λολίτα” είναι ένα σοκαριστικό κείμενο»

Η «Λολίτα» του Ναμπόκοφ είναι ένα μυθιστόρημα που εξακολουθεί να προκαλεί έντονες συζητήσεις. Τι σε ενδιαφέρει στον τρόπο με τον οποίο η Αζάρ Ναφίσι χρησιμοποιεί αυτό το έργο για να μιλήσει για τη ζωή και την καταπίεση των γυναικών;

Η συγγραφέας χρησιμοποιεί μια ολόκληρη σειρά βιβλίων. Δεν είναι μόνο η «Λολίτα». Είναι η «Πρόσκληση σε έναν αποκεφαλισμό», επίσης του Ναμπόκοφ, η «Πλατεία Ουάσιγκτον» και η «Ντέιζι Μίλερ» του Χένρι Τζέιμς, η «Περηφάνια και προκατάληψη», ο «Μεγάλος Γκάτσμπυ» και άλλα έργα.

Απλώς έχει επιλέξει να βάλει τη «Λολίτα» στο επίκεντρο του τίτλου, γιατί κάνει έναν πολύ ισχυρό παραλληλισμό.

Όπως ο ήρωας της «Λολίτας», ο Χάμπερτ, οικειοποιείται τη ζωή της και την αφήγηση της ζωής της, έτσι και η εξουσία οικειοποιείται τη ζωή των γυναικών.

Ουσιαστικά, παραλληλίζει αυτόν τον ήρωα με οποιονδήποτε δικτάτορα, με οποιονδήποτε επιβάλλεται στο σώμα και στην ψυχή ενός άλλου πλάσματος.

Εγώ, πάντως, διάβασα τη «Λολίτα» με πολύ μεγάλη δυσκολία, για να είμαι ειλικρινής. Δεν είναι ένα βιβλίο που διαβάζεται εύκολα και δεν ξέρω αν θα το είχα ολοκληρώσει αν δεν χρειαζόταν να κάνω αυτή τη διασκευή.

Διάβασες και τα υπόλοιπα βιβλία που αναφέρονται στο έργο;

Ναι, τα διάβασα όλα. Δεν τα ξεφύλλισα απλώς, τα διάβασα.

Και ήταν πολύ ωραία αυτή η διαδικασία, γιατί πρόκειται για υπέροχα βιβλία. Ακόμη και η «Λολίτα» είναι γραμμένη με φοβερή μαεστρία.

Παρόλα αυτά, δεν μπορείς να μη σκεφτείς ότι όσα αφηγείται αυτός ο άνθρωπος θα μπορούσαν να είναι βιωμένα. Αυτό είναι ένα πολύ μεγάλο σοκ και σε βάζει σε ένα ισχυρό δίλημμα: αν κάνεις καλά που ακολουθείς αυτή την ιστορία και την αφήγησή της.

Η ανάγνωση που προτείνει η Ναφίσι φαίνεται να υποστηρίζει ότι ο Ναμπόκοφ έκανε συνειδητά αυτή την επιλογή, τοποθετώντας τον ήρωά του στο στόχαστρο.

Εμείς, πάντως, πήραμε την πρωτοβουλία να προσθέσουμε στη διασκευή μια σκηνή που δεν υπάρχει στο βιβλίο. Σε αυτήν, κάποιες από τις μαθήτριες συζητούν και αμφισβητούν αυτή την πρόθεση του συγγραφέα.

Θεωρήσαμε ότι δεν γίνεται να μην αναφερθεί αυτός ο προβληματισμός. Είναι ένα πολύ περίεργο και ιδιαίτερο κείμενο.

Και γενικότερα, ακόμη και ο χαρακτηρισμός «Λολίτα», που χρησιμοποιείται έκτοτε για νεαρές γυναίκες, είναι κάτι πολύ παράξενο και προβληματικό.

Μια νέα πρόκληση: Από τη λογοτεχνία στη θεατρική σκηνή

Πόσο δύσκολο ήταν να μεταφέρεις ένα τόσο σύνθετο βιβλίο στη σκηνή; Τι θα κρατήσεις από αυτή τη διαδικασία;

Σίγουρα θα κρατήσω την ίδια τη διαδικασία της δημιουργίας, η οποία ήταν πολύ απαιτητική.

Η δυσκολία είχε να κάνει και με το ότι εγώ δεν είχα εμπειρία σε αυτό το αντικείμενο. Είναι κάτι που άλλοι άνθρωποι το σπουδάζουν και έχουν δουλέψει πολύ πάνω σε αυτό. Εγώ δεν το γνώριζα, οπότε χρειαζόταν πάρα πολλή προσοχή.

Το πιο δύσκολο ήταν ότι έπρεπε να δημιουργήσω κάτι που στη συνέχεια θα το διαχειριζόταν ένας άλλος άνθρωπος, ο σκηνοθέτης. Να φτιάξω δηλαδή ένα κείμενο που να έχει την αυτονομία του και ταυτόχρονα να μπορεί να βοηθήσει τον σκηνοθέτη, χωρίς να γνωρίζω ακριβώς πώς θα το δουλέψει.

Αυτό είχε μεγάλη δυσκολία.

Κρατάω, επίσης, το γεγονός ότι το συγκεκριμένο βιβλίο μού έδωσε την ευκαιρία να διαβάσω πολλά άλλα βιβλία.

Είναι πάντα υπέροχο όταν μια δουλειά σου δίνει την ευκαιρία να ταξιδέψεις σε άλλα έργα τέχνης. Αυτό είναι κάτι που αγαπώ πάρα πολύ.

Η παράσταση

«Διαβάζοντας τη Λολίτα στην Τεχεράνη»

Κείμενο: Αζάρ Ναφίσι
Θεατρική διασκευή: Ηρώ Μπέζου
Σκηνοθεσία: Μαρία Ξανθοπουλίδου
Σύμβουλος δραματουργίας: Έλενα Τριανταφυλλοπούλου
Σκηνικά: Δημήτρης Μεράντζας
Κοστούμια: Χριστίνα Κάλμπαρη
Κίνηση: Μαριέλα Νέστορα
Μουσική: Λόλεκ
Φωτισμοί: Ζωή Μολυβδά Φαμέλη

Παίζουν: Μαρία Καλλιμάνη, Δήμητρα Βήττα, Λήδα Κουτσοδασκάλου, Μπαλαμώτη, Ηλέκτρα Μπαρούτα, Ζωή Μυλωνά, Θάλεια Σταματέλου, Μαρία Πετεβή.