ΝΕΙΘΑΝ ΦΙΛΝΤΕΡ: Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΤΟ “YOU CAN SEE EVERYTHING”, ΤΗΝ ΤΑΙΝΙΑ-ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΣΕΖΟΝ

«Είναι από τα καλύτερα πράγματα που έχουν γίνει ποτέ πιστεύω, είναι φανταστικός ο Νέιθαν. Αυτό είναι κάτι που δεν έχω ξαναδεί όχι μόνο στην τηλεόραση, αλλά πουθενά και στο σινεμά», μου έλεγε ο Γιώργος Λάνθιμος πέρυσι, εκφράζοντας τον θαυμασμό του για το Rehearsal του HBΟ στο οποίο ο άφοβος, ευφυής κωμικός Νέιθαν Φίλντερ χτίζει διαρκώς κόσμους μέσα σε άλλους κόσμους επιχειρώντας να κατανοήσει ή αποδομήσει κάποιο συμπεριφορικό στοιχείο.

Ένα χρόνο μετά, ο Φίλντερ βρίσκεται στο επίκεντρο του κινηματογραφικού πλέον hype, έχοντας συν-σκηνοθετήσει μαζί με τον Λανς Όπενχαϊμ (του Primetime) το ήδη πολυσυζητημένο ντοκιμαντέρ You Can See Everything, γυρισμένο στο διάστημα πριν η σεσημασμένη Ελίζαμπεθ Χολμς ξεκινήσει να εκτίει την ποινή φυλάκισής της.

Το ντοκιμαντέρ σπάει ήδη ρεκόρ στο box office, ξεπερνώντας τις μεγάλες μπλοκμπάστερ κυκλοφορίες αυτού του διαστήματος, με $25 εκατομμύρια σε 8 μέρες, φτάνοντας στο #1 μέσου όρου βαθμολογιών στην ιστορία του Letterboxd(!), και ήδη την οσκαρική συζήτηση να φουντώνει – θα δούμε Φίλντερ και Όπενχαϊμ να γίνονται οι πρώτοι στην ιστορία που προτείνονται για Όσκαρ Σκηνοθεσίας για ένα ντοκιμαντέρ;

Μια ταινία λοιπόν που σπάει το φράγμα αλήθειας και αφηγήσεων, που αφορά μια γυναίκα διαβόητη για το ότι κατασκεύασε ολόκληρο αφήγημα στη θέση μιας ανύπαρκτης αλήθειας, δια χειρός ενός δημιουργού που μονίμως ασχολείται με τα επίπεδα της αλήθειας και περφόρμανς μέσα στην όποια πραγματικότητα; Καλά θα πάει αυτό:

***

Σχεδόν μια δεκαετία νωρίτερα, ο θρυλικός ντοκιμαντερίστας Έρολ Μόρις έγραφε στο New Yorker για το Nathan for You (την προηγούμενη σειρά του Φίλντερ) πως «είναι μια από τις πιο ενδιαφέρουσες, βασισμένες στην “πραγματικότητα” δουλειές που έχουν γίνει ως τώρα», χαρακτηρίζοντας το φινάλε της σειράς, την «καινούρια αγαπημένη μου ερωτική ιστορία».

Ο Μόρις είχε γυρίσει το 1988 το The Thin Blue Line, ένα από τα διασημότερα και ίσως το επιδραστικότερο ντοκιμαντέρ όλων των εποχών, το οποίο και συνέβαλε στην ανατροπή μιας καταδίκης. Το έργο του Μόρις, με χρήση εκτενών συνεντεύξεων και ανασυνθέσεων της πραγματικότητας, αναζητά την αλήθεια μέσα από την υποκειμενικότητα, τις αντιφάσεις, το πώς τελοσπάντων κάθε άνθρωπος λέει μια ιστορία.

Είναι μια προβληματική βαθιά ριζωμένη στην καρδιά της φιλοσοφίας του ντοκιμαντέρ, ήδη από τότε που ο Φλάερτι δημιουργούσε αναπαραστάσεις αντί απλής καταγραφής στο Νανούκ του Βορρά το 1922, μέχρι και το Close-Up του Κιαροστάμι. Είναι ένα είδος που συχνά παρεξηγείται ή συγχέεται με την έννοια του “ρεπορτάζ”, μόνο που και το ντοκιμαντέρ ένα φιξιόν είναι: Αυτό που καταγράφει η κάμερα, αυτό που αφηγείται ο σκηνοθέτης. Φιξιόν με κομμάτια πραγματικότητας. Με το πώς λένε την ιστορία. Με αυτά που μείναν έξω.

Έναν αιώνα μετά τον Νανούκ του Φλάερτι, το πιο κυρίαρχο ίσως είδος μοντέρνας μυθοπλασίας είναι η ριάλιτι τηλεόραση. Το “ριάλιτι” βέβαια σε εισαγωγικό, όπως και στην ατάκα του Μόρις παραπάνω. Η κοινή γραμμή είναι μία: Από τη στιγμή που μια κάμερα καταγράφει κι ένας άνθρωπος αφηγείται, η πραγματικότητα γίνεται δεδομένα “πραγματικότητα”.

Τι σχέση έχουν τώρα όλα αυτά με έναν παράξενο Καναδό με περίεργη, ρομποτική φωνή και μια μονίμως αμήχανη εκφραστικότητα – που μπορεί, φέτος, να γράψει ιστορία και να γίνει ο πρώτος σκηνοθέτης που προτείνεται για Όσκαρ Σκηνοθεσίας για ένα ντοκιμαντέρ;

Έχουν όλα να κάνουν με το “ριάλιτι”.

ΝΕΪΘΑΝ ΦΙΛΝΤΕΡ: Ο AUTEUR ΤΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ

«Το όνομά μου είναι Νέιθαν Φίλντερ και αποφοίτησα από μια από τις καλύτερες σχολές του Καναδά με πολύ καλούς βαθμούς», λέει στην iconic εισαγωγή της κωμικής του σειράς, Nathan for You, ο Καναδός κωμικός.

Με το γνώριμο σήμερα deadpan ύφος του, μοιάζει συνεχώς να προκαλεί όχι μόνο τους συνομιλητές του αλλά και την ίδια την πραγματικότητα να έρθουν να του απαντήσουν. Το έργο του, όλα αυτά τα χρόνια, αποτελεί πρόσμιξη ειδών και τάσεων που χωράνε μέσα τους όλη τη μοντέρνα εμπειρία.

Χιούμορ της αμηχανίας και του παραλόγου, σάτιρα της φήμης, της «επιτυχίας», της ριάλιτι τηλεόρασης, αλλά όλα αυτά σε συνδυασμό με μια εξαντλητικά meta διάσταση που καταλήγει να αμφισβητεί τα ίδια τα τοιχώματα της πραγματικότητας. Τα αστεία του Νέιθαν έχουν διάρκεια επειδή μέσα από αυτά – και την κατασκευή τους, και την ερμηνεία τους – εξερευνά τις αφηγήσεις και τις πραγματικότητες που που διαρκώς κατασκευάζουμε.

Και δε θα μπορούσε παρά να το κάνει, όχι απλά καταρρίπτοντας όλο και εντονότερα τα όρια φιξιόν και μυθοπλασίας, αλλά και εισάγοντας (και κατακρίνοντας!) τον ίδιο τον εαυτό του σε αυτό που αφηγείται, σε αυτό που παρατηρεί. Φυσικά ο παρατηρητής αλλοιώνει αυτό που παρατηρεί, αλλά τι γίνεται όταν ο παρατηρητής γίνεται κι εκείνος παρατηρούμενος; Σαν ένα μετα-αφηγηματικό φίδι που τρώει τον εαυτό του, το έργο του Φίλντερ έχει και μια επιπλέον σημαντική διάσταση που έχει βοηθήσει τον κωμικό να μεγαλώσει το κοινό του και να βρει επιτυχία:

Είναι απλά τρομερά αστείο και διασκεδαστικό – έστω και με έναν mindfuck τρόπο.

Ο Φίλντερ γεννήθηκε στο Βακνούβερ το ‘83 και όντως, το 2005 αποφοίτησε από μια σχολή οικονομικών στον Καναδά (με καλούς βαθμούς). Αμέσως στράφηκε στην κωμωδία, μέσα από γκρουπ αυτοσχεδιασμών, σπουδάζοντας κωμωδία και εν τέλει επιμένοντας. Δημιουργούσε μικρού μήκους βιντεάκια και για το YouTube, μέσα από τα οποία ήδη φαινόταν διάθεσή του να μπλέκει “μέσα” και “έξω” αφήγηση, αλλάζοντας επίπεδα πραγματικότητας μες στην ίδια την πορεία ενός σκετς.

Τι εννοώ; Δείτε το Even the Best του 2007, όπου εν μέσω ενός τέρμα αμήχανου φλερταρίσματος, ο Νέιθαν αρχίζει το lip sync για το κομμάτι του σάουντρακ που ακούγεται πάνω από τη σκηνή – πριν λοκάρει στο τέλος απευθείας στην ίδια την κάμερα.

Έπιασε δουλειά σε διάφορες κωμικές εκπομπές στις αρχές των ‘10s, πριν τελικά ξεκινήσει τη δική του, το Nathan for You. Κάτι σαν κωμικά μυθοπλαστική αφήγηση της πραγματικότητας, η σειρά που μας σύστησε τον Νέιθαν Φίλντερ μας χάρισε υστερικά αστείες υποσημειώσεις για την εποχή της ανοησίας του ύστερου καπιταλισμού – κι ένα φινάλε που δεν έχει να ζηλέψει τίποτα από τα κορυφαία ντοκιμαντέρ της 25ετίας.

Πέρα από όλα τα άλλα, το Nathan for You, που ξεκίνησε το 2013 και έτρεξε για 4 σεζόν ως το σπουδαίο φινάλε του το 2017, είναι μια σειρά με απίθανο concept και που θα σας δώσει υλικό για small talk για όλη την υπόλοιπη ζωή σας. Είναι ένα σατιρικό ντοκιμαντέρ του Comedy Central όπου ο Φίλντερ, παίζοντας μια κωμικά τεταμένη εκδοχή του εαυτού του, βοηθά ανθρώπους με επιχειρήσεις να βελτιώσουν το τζίρο τους, προτείνοντας εξωφρενικού σουρεαλισμού λύσεις.

Προτείνει σε μια πιτσαρία να υποσχεθεί δωρεάν πίτσα για κάθε αργοπορημένο ντελίβερι, αλλά δεν τονίζει πως η πίτσα θα έχει διάμετρο ενός εκατοστού. Πηγαίνει καλεσμένος σε νυχτερινό talk show και σκέφτεται την τέλεια διασκεδαστική ιστορία να αφηγηθεί – αλλά για να μην χρειαστεί να πει ψέματα, καταστρώνει αντιστρόφως τις καταστάσεις που θα κάνουν αυτό το στόρι πραγματικότητα. Βοηθά μια εισαγωγέα να πληρώνει λιγότερους φόρους για ανιχνευτές καπνού στο τελωνείο, brandάροντάς τους ως μουσικά όργανα. (Για να το καταφέρει αυτό, δημιουργεί μια μπάντα εκ του μηδενός, προσπαθώντας να πετύχει ένα #1 χιτ με ένα τραγούδι στο οποίο ένας ανιχνευτής καπνού είναι βασικό μουσικό όργανο. ΑΛΗΘΕΙΑ ΛΕΩ.)

Ή, ανοίγει ένα καφέ με την ονομασία Dumb Starbucks, έχοντας προηγουμένως εξασφαλίσει πως υπακούει στη νομοθεσία περί σάτιρας – μια “φάρσα” μάλιστα που πέτυχε τόσο πολύ, που εκτός του ότι έγινε viral είδηση χωρίς κανείς να γνωρίζει πως επρόκειτο για επεισόδιο της σειράς, έφερε τον Νέιθαν αντιμέτωπο με κάτι που δημιούργησε για λογαριασμού άλλου, και τώρα ήθελε να πάρει τον έλεγχο ο ίδιος.

Δε θα ήταν η τελευταία φορά που έρχεται ο ίδιος σε σύγκρουση με την αφήγηση που επιχειρεί να κατασκευάσει – είναι σαν όλες οι κατασκευές, όλα τα περφόρμανς, να αποκτούν τα ίδια ζωή, συνείδηση και επιθυμίες.

Ο Φίλντερ λέει πως ό,τι βλέπουμε στη σειρά είναι αυθεντικό, υπό την έννοια πως οι συμμετέχοντας δεν ξέρουν στην αρχή πως η σειρά είναι κωμική, οπότε οι αντιδράσεις στις αδιανόητες ιδέες του ‘Νέιθαν’ είναι αληθινές. Είναι πιο αστείο όταν μένουν αμήχανοι με ανοιχτό το στόμα, ή όταν συμφωνούν με ενθουσιασμό και αμεσότητα στις πιο παρανοϊκές “εμπορικές” ιδέες; Η σειρά αυτή είναι σκέτη τρέλα.

ΠΡΟΒΕΣ, ΚΑΤΑΡΕΣ ΚΑΙ ΑΝΑΖΗΤΗΣΕΙΣ

Την επιτυχία του Nathan for You ακολούθησε ένα ανεβασμένο στάτους καθώς ο Φίλντερ άρχισε να γίνεται περιζήτητος. Συμμετείχε στη σάτιρα Who Is America? του Σάσα Μπάρον Κόεν και ήταν παραγωγός στην σειρά ντοκιμαντέρ How to With John Wilson (ο οποίος πρόσφατα έκανε κι εκείνος το πρώτο κινηματογραφικό του βήμα με το ήδη καλτ History of Concrete).

Η επόμενή του όμως σειρά ήταν το τελείως ακατάτακτο Rehearsal για το ΗΒΟ. Γράφαμε γι’αυτό όταν βάζαμε την 1η σεζόν στις κορυφαίες σειρές του ‘22:

Μπορείς ποτέ να κατασκευάσεις μια τέλεια συνθήκη; Κι αν ναι, γιατί να το κάνεις; Κι αν ναι, τότε τι λέει αυτό για σένα;

Έχοντας στο παλμαρέ του μια από τις κορυφαίες σειρές του 21ου αιώνα (Nathan For You), ο Νέιθαν Φίλντερ επιστρέφει με την λευκή επιταγή του, δηλαδή το πρότζεκτ εκείνο που μοιάζει να δημιουργήθηκε επειδή το Χόλιγουντ του είπε με κλειστά μάτια «ναι σε όλα».

Ένα πείραμα συμπεριφορών που εξελίσσεται σε αέναο κύκλο αυτο-ψυχανάλυσης με δάνεια περισσότερο από τη Συνεκδοχή της Νέας Υόρκης παρά οποιασδήποτε κωμωδίας συμπεριφορών, το Rehearsal στρώνει επίπεδα πραγματικότητας το ένα πάνω από το άλλο και στην συνέχεια επιχειρεί να τα ξεφλουδίσει για να φτάσει από την αντίθετη διαδρομή πίσω στην αρχή. Καταλήγοντας φυσικά στο τέλος χαμένο στην άβυσσο. Επεισόδιο προς επεισόδιο, το πιο «δεν πιστεύω τι βλέπουν τα μάτια μου» θέαμα της χρονιάς.

Η σειρά, αν μπορούμε να υποθέσουμε πως έχει μια κεντρική ιδέα, είναι πως ακολουθεί τον Νέιθαν καθώς δίνει σε ανθρώπους τον ευκαιρία να προβάρουν τις ίδιες τις ζωές τους – καθώς στην πραγματικότητα, ποτέ τίποτα δεν πάει βάσει σχεδίου. Έτσι, η παραγωγή χτίζει μαγαζιά και σπίτια πανομοιότυπα με τα πραγματικά, προσλαμβάνοντας ηθοποιούς να παίξουν τους “ρόλους” της ζωής ενός ατόμου, προκειμένου αυτός ή αυτή να μπορέσει να προβάρει κάτι σημαντικό που τους αγχώνει – πχ, πώς θα προσεγγίσεις μια κοπέλα.

Προφανώς και είναι θέμα χρόνου μέχρι αυτή η ιδέα να καταπιεί και τον ίδιο τον δημιουργό της, καθώς ο Φίλντερ καταλήγει να προβάρει τις ίδιες τις πρόβες που στήνει. Παράνοια.

Για τη 2η σεζόν, που βάλαμε στο #2 των σειρών του ‘25, γράφαμε πέρσι πως:

Η διαβολική ιδιοφυία του Νέιθαν Φίλντερ ξαναχτυπά καθώς αυτή τη φορά προσπαθεί να προσομοιώσει τις συνθήκες που θα μας επιτρέψουν να εξαλείψουμε τα αεροπορικά δυστυχήματα(!). Το κάνει φυσικά με έναν τέτοιο λαβυρινθώδη τρόπο που διαρκώς χάνεται μες στις παρενθέσεις που ο ίδιος ανοίγει, προσθέτοντας νέα υπο-task στον κεντρικό ήδη παραλογισμό.

Από αναπαράσταση ολόκληρης της ζωής του πιλότου Σάλι (που τον γύρισε ταινία κι ο Κλιντ Ίστγουντ) μέχρι προσομοιώσεις ακροάσεων στην Ουάσινγκτον αλλά και μικρών, οικείων στιγμών της προσωπικής ζωής βοηθών πιλότων, η σειρά δε σταματά δευτερόλεπτο να είναι ευρηματική, ευφυής και τολμηρή.

Στη θέα ενός Φίλντερ-υπερμεγέθους μωρού σε ένα αχανές παιδικό δωμάτιο, ή σε μια απόπειρα φλερτ ενός ντροπαλού άντρα με μια προσωπική χορωδία να τον ακολουθεί σαν σκιά, νιώθαμε πλέον πως χάναμε εμείς οι ίδιοι την επαφή μας με την πραγματικότητα. Αλλά τι τα θες, κι η πραγματικότητα μια συνεχής, εν εξελίξει πρόβα δεν είναι άλλωστε;

Χωρίς να έχω ακόμα δει το You Can See Everything (μιας και δεν έχει κυκλοφορήσει ακόμα εκτός Αμερικής, ενώ αναμένεται σύντομα να ξέρουμε περισσότερα για τη διανομή του στην Ελλάδα) θα τολμήσω βάσει των 2 σεζόν Rehearsal, να κάνω κάποιες εκτιμήσεις για το τι πρόκειται να δουν τα μάτια μας. Ας πούμε πως η Χολμς δεν είναι η μόνη που ξέρει να κατασκευάζει πραγματικότητες μέσα σε αυτό το πρότζεκτ.

Αυτά πάντως δεν είναι τα μόνα καμμένα πρότζεκτ του Φίλντερ. Ανάμεσα στις 2 σεζόν Rehearsal δημιούργησε την πρώτη του σειρά μυθοπλασίας, μαζί με τον Μπένι Σάφντι (Uncut Gems, Smashing Machine), με πρωταγωνίστρια δίπλα στον ίδιο τον Φίλντερ, την Έμμα Στόουν. Εκεί, συνδημιουργούν μια απόκοσμη σάτιρα πάνω στο πώς τα media οικειοποιούνται και διαστρεβλώνουν εικόνες, σχέσεις, γλώσσα και τελικά τον ίδιο τον κοινωνικό ιστό.

Μέσα από την ιστορία ενός ζευγαριού (Φίλντερ και Στόουν, υποψήφια για Χρυσή Σφαίρα) που προσπαθούν να πουλήσουν το gentrification μιας ρημαγμένης περιοχής ως αισιόδοξο ριάλιτι σόου, γυρισμένη σαν αλλοιωμένο love story με στοιχεία τρόμου, η σειρά δεν λυπάται κανέναν και τίποτα. Γιατί ναι, υπάρχουν άνθρωποι που θα πούλαγαν κι εσένα και το σπίτι σου αν σήμαινε πως θα είχαν κέρδος να βγάλουν – και θα το πλάσαραν και σαν ευκαιρία μιας ζωής.

Άρα τα επίπεδα πραγματικότητας εδώ συνδέονται με έναν άλλο, πολύ πιο άμεσο στόχο, στην υπηρεσία μιας απολύτως σύγχρονης σάτιρας. Και με ένα απίστευτο φινάλε που, πώς να το πω, μας ταξίδεψε.

Μιλώντας για απίστευτα φινάλε, και για να γυρίσουμε ξανά πίσω εκεί από όπου αρχίσαμε – και πιθανώς με μια θεματική σύνδεση με το You Can See Everything, τελικά μέχρι και σήμερα το πιο ξεχωριστό κομμάτι της φιλμογραφίας του Φίλντερ ίσως και να παραμένει το τελευταίο επεισόδιο του Nathan for You. Το ουσιαστικά αυτόνομο μετα-ντοκιμαντέρ Finding Frances.

Είχα γράψει το 2017 στην ετήσια τηλεοπτική ανασκόπηση του Flix για αυτό το επεισόδιο:

Αν όμως όλη η σειρά είναι μια σουρεαλιστική προσέγγιση στον παραλογισμό του σύγχρονου marketplace, είναι το φινάλε που την απογειώνει σε μια εντελώς άλλη σφαίρα. Αληθινή αποχώριση θεματικά και στυλιστικά, το τελευταίο επεισόδιο της σειράς ξεφεύγει τελείως από το φορμάτ και τη διάρκεια (συνήθως 20 λεπτά) των 4 σεζόν, και αποτελεί ένα αυτοτελές ντοκιμαντέρ μιάμισης ώρας πάνω στην αναζήτηση του εφηβικού έρωτα ενός impersonator του Μπιλ Γκέιτς που είχε εμφανιστεί για λίγο σε παλιότερο επεισόδιο της σειράς.

Το Finding Frances ξεκινά ως buddy comedy / road movie αναζήτησης καθώς οι δύο άντρες ξεκινούν την αναζήτηση της Φράνσες χωρίς να διαθέτουν το παραμικρό βοηθητικό στοιχείο, αλλά μέσα από διαδοχικά αδιέξοδα επεισόδια (ένα εκ των οποίων περιλαμβάνει το κάστινγκ για ένα ανύπαρκτο σίκουελ στην ταινία Mud), εξελίσσεται σε έναν συναισθηματικό στοχασμό πάνω στην μελαγχολία, τη νοσταλγία και τη μοναξιά.

Ο ίδιος ο Νέιθαν στο μεταξύ συναντά μια συνοδό (στο πλαίσιο μιας εκ των κλασικών ακραίων ιδεών του) με την οποία νιώθει αληθινή (‘αληθινή’) σύνδεση. Όσο ο ψεύτικος Μπιλ Γκέιτς έρχεται αντιμέτωπος με τα συναισθήματά του όταν η αόριστη ιδέα της Φράνσες γίνεται αληθινή, ο αληθινός ‘Νέιθαν Φίλντερ’ επιχειρεί να διαπεράσει τα στρώματα ρόλων και ψέματος απέναντι σε μια γυναίκα που κυριολεκτικά πουλάει ψέματα ως αλήθειες στους συντρόφους της.

«Ο Νέιθαν τραβά τον εαυτό του μες στην ιστορία –δημιουργεί στην πραγματικότητα μια παράλληλη ιστορία, σχεδόν σαν καθρέφτη των εξελίξεων– και στην πορεία δημιουργεί ένα δοκίμιο πάνω στον έρωτα», γράφει επίσης ο Έρολ Μόρις [στο άρθρο με το οποίο ξεκινά αυτό το κείμενο].

Με κάποιο παρανοϊκό τρόπο, πίσω από όλα αυτά –νομίζεις πως– μπορείς να διακρίνεις ψήγματα ειλικρίνειας, καθώς το επεισόδιο ξεπακετάρει τα επίπεδά του μπροστά στα μάτια μας, σε μια εκπληκτική, άκρως συναισθηματική διαδοχή σεκάνς. Στο φινάλε, η drone κάμερα απομακρύνεται κι αφήνει τον Νέιθαν και τη φίλη του μόνους στον ‘αληθινό’ έρωτά τους, αποκαλύποντας το σκηνικό της εκπομπής, το συνεργείο, τις κάμερες.

Ποιος έχει τελικά τον έλεγχο της αφήγησης; Ποιες ιστορίες χτίζουν, ποια πραγματικότητα; Στο έργο του Νέιθαν Φίλντερ, you can see everything.