ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΒΡΗΣ: ΟΙ ΓΙΑΤΡΟΙ ΠΟΥ ΜΠΑΙΝΟΥΜΕ ΣΤΗ ΓΑΖΑ ΕΙΜΑΣΤΕ ΟΙ ΜΟΝΟΙ ΜΑΡΤΥΡΕΣ ΤΟΥ ΤΙ ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ ΕΚΕΙ

Είναι παράξενο να αγαπάς κάποιον τόσο πολύ, να τον θαυμάζεις ακόμη περισσότερο και να σκέφτεσαι τη γυναίκα του που ανησυχεί, να ανησυχείς και εσύ και να μην ξέρεις τι να του πεις τελικά: να ξαναπάς στη Γάζα ή «είσαι τρελός, τι είναι αυτά που κάνεις;».

Εννοείται πως ό,τι και αν του πει κάποιος, ο Αλέξανδρος πάλι εκεί θα είναι διότι έτσι γίνεται με τους ανθρώπους που πιστεύουν βαθιά στο να βοηθήσουν τον συνάνθρωπο με ρίσκο ακόμη και τη ζωή τους. Κάτι που ομολογώ πως δεν θα μπορούσα να κάνω ποτέ και τους βγάζω το καπέλο.

Ο φίλος μας, λοιπόν, για τον οποίο η λέξη περηφάνεια είναι μικρή ασφαλώς, δεν νιώθει ούτε ήρωας ούτε τίποτα. Το κάνει αυτό χρόνια και θα εξακολουθήσει, με την ίδια ουσία και ταπεινότητα. Απλώς, αυτή τη φορά, ομολογεί πως φοβήθηκε κάτι που ποτέ πριν δεν είχε πει.

Το ταξίδι του διήρκεσε από τις 6 έως τις 21 Οκτωβρίου. Η αποστολή οργανώθηκε μέσω της IDEALS Charity και στην ομάδα συμμετείχαν πέντε γιατροί που εργάζονται στην Αγγλία: τρεις ορθοπεδικοί, μία πλαστικός χειρουργός και μία αναισθησιολόγος. Οι γιατροί χωρίστηκαν σε δύο νοσοκομεία. Ο ίδιος κατευθύνθηκε στο Nasser.

Από εκεί και πέρα, η αφήγησή του είναι μια διαδοχή εικόνων που δύσκολα ορίζεται ως μία, ακόμη, ιατρική αποστολή: αλεξίσφαιρα γιλέκα, λεωφορεία με τρύπες από σφαίρες, κατεστραμμένοι δρόμοι, χιλιάδες σκηνές, χειρουργικά υλικά που αποστειρώνονται ξανά και ξανά επειδή δεν υπάρχουν άλλα, παιδιά που έχουν μεγαλώσει χωρίς να έχουν γνωρίσει τίποτα άλλο εκτός από πόλεμο.

Και στη μέση όλων αυτών ένας γιατρός που προσπαθεί να κάνει απλώς τη δουλειά του. Χωρίς μέσα, συχνά χωρίς ρεύμα, με επαναχρησιμοποιούμενα υλικά.

Ήταν η πρώτη φορά, λοιπόν, που πήγες μετά τον πόλεμο. Kαι πώς μπαίνει σήμερα κάποιος στη Γάζα; Παίρνεις μια πτήση και μετά τι γίνεται;
Ναι πράγματι, έχω πάει κι άλλες φορές, αλλά αυτή ήταν η πρώτη μετά το 2023. Πηγαίνεις πρώτα στο Αμμάν της Ιορδανίας. Φτάνεις μια ημέρα νωρίτερα και κάνεις τις τελευταίες προετοιμασίες.

Παίρνεις ό,τι μπορεί να χρειαστείς ο ίδιος προσωπικά αλλά και πράγματα που ξέρεις ότι εκεί δεν υπάρχουν εύκολα. Μπορεί να είναι κάτι πολύ απλό: αντισηπτικά, φορτιστές, μπαταρίες, μικρά αντικείμενα που για εμάς είναι αυτονόητα, εκεί όμως έχουν πραγματική αξία γιατί δεν υπάρχουν. Οι άνθρωποι αυτοσχεδιάζουν με τα πάντα. Μου έλεγαν, για παράδειγμα, ότι χρησιμοποιούν καλώδια από θερμοσίφωνες ή πλυντήρια για να καταφέρουν να βάλουν μπροστά αυτοκίνητα.

Πριν μπούμε, μας γίνεται ένα briefing από τα Ηνωμένα Έθνη και τους φορείς που είναι υπεύθυνοι για την ασφάλεια. Εκεί αρχίζεις να καταλαβαίνεις ότι δεν πρόκειται για ένα συνηθισμένο ταξίδι. Σου εξηγούν ότι σε συγκεκριμένα σημεία της διαδρομής πρέπει να φοράς αλεξίσφαιρο γιλέκο και κράνος, ότι δεν πρέπει να τραβάς φωτογραφίες και ότι δεν μπορείς απλώς να φύγεις από το νοσοκομείο χωρίς άδεια. Γίνονται συνεχώς επιθέσεις, οπότε δεν κινείσαι ελεύθερα.

Και από το Αμμάν;
Ξεκινήσαμε στις έξι το πρωί με λεωφορείο. Πηγαίνεις στα σύνορα Ιορδανίας και Ισραήλ και περνάς διαδοχικούς ελέγχους. Στην αρχή γίνεται ο έλεγχος από την ιορδανική πλευρά. Περνούν τα πράγματά σου από scanner και μετά συνεχίζεις προς την άλλη πλευρά. Όταν φτάσεις στον ισραηλινό έλεγχο, η διαδικασία γίνεται πολύ πιο αυστηρή. Κατεβαίνεις, παίρνεις μαζί σου μόνο τα απολύτως απαραίτητα και τα υπόλοιπα περνούν ξεχωριστά από ελέγχους. Κάποια στιγμή σού παίρνουν το διαβατήριο.

Τα πράγματά σου μπορεί να τα ξαναδείς αργότερα να εμφανίζονται από μια τρύπα στον τοίχο χωρίς να ξέρεις ακριβώς τι έχει προηγηθεί. Και πρέπει να είσαι πάρα πολύ προσεκτικός με το τι κουβαλάς.

Με ποια έννοια;
Οι κανονισμοί είναι πολύ αυστηροί. Αν έχεις κάτι που δεν επιτρέπεται, μπορεί να το κατασχέσουν. Μπορεί όμως και να σε γυρίσουν πίσω. Και υπάρχει ακόμη μεγαλύτερο ρίσκο: αν θεωρήσουν ότι η ανθρωπιστική οργάνωση παραβίασε τους κανόνες, μπορεί να βγει από τη λίστα των οργανώσεων που έχουν δικαίωμα εισόδου στη Γάζα. Και δεν μιλάμε για όπλα ή ναρκωτικά. Μπορεί να είναι ένας δεύτερος υπολογιστής που θέλεις να χαρίσεις σε κάποιον, ένας επιπλέον φορτιστής, εξοπλισμός που εσύ θεωρείς αθώο. Ακόμη και τσιγάρα μπορεί να δημιουργήσουν πρόβλημα, αν θεωρήσουν ότι έχεις μαζί σου πολλά.

Ο κανονισμός λέει ουσιαστικά ότι για προσωπική χρήση επιτρέπονται ένα κινητό, ένα laptop, ένα tablet και οι φορτιστές τους. Μέχρι εκεί.

Και μετά αρχίζει η πραγματική διαδρομή προς τη Γάζα.
Ναι. Από εκεί έχουμε περίπου δυόμισι ώρες με λεωφορείο και συνοδεία περιπολικών. Εμείς περιμέναμε επιπλέον περίπου δύο ώρες μέσα στο λεωφορείο πριν ξεκινήσουμε, χωρίς να μας εξηγήσει ποτέ κανείς γιατί. Και δεν σταματάς καθ’ οδόν. Σου λένε από πριν να έχεις πάει στην τουαλέτα, γιατί δεν πρόκειται να υπάρξει στάση μέχρι το Κερέμ Σαλόμ, στο νότιο άκρο, εκεί όπου ουσιαστικά συναντώνται τα σύνορα Ισραήλ, Γάζας και Αιγύπτου.

Όταν φτάσαμε εκεί είχε ήδη νυχτώσει. Ταξιδεύαμε όλη την ημέρα. Σε κατεβάζουν ξανά, γίνεται νέος έλεγχος διαβατηρίων και μετά βρίσκεσαι σε μια ουδέτερη, στρατιωτικοποιημένη ζώνη. Δεν υπάρχει τίποτα γύρω. Μόνο γκρεμισμένα πράγματα. Και μετά πρέπει να περπατήσεις.

Με τις αποσκευές;
Με όλα. Περίπου ενάμιση χιλιόμετρο σε χωματόδρομο, μέσα στη νύχτα, ο ένας πίσω από τον άλλον, κουβαλώντας τις βαλίτσες μας. Μπροστά κινείται αργά ένα στρατιωτικό όχημα. Γύρω υπάρχει απόλυτο σκοτάδι. Ακούς κάπου μακριά εκρήξεις, ακούς σκυλιά. Εκεί, ναι, αρχίζεις να φοβάσαι.

Στο τέλος φτάνεις σε ένα σημείο όπου υπάρχουν τεθωρακισμένα οχήματα και λεωφορεία που θα σε μεταφέρουν μέσα στη Γάζα. Πριν ξεκινήσουμε, μας έκαναν νέο briefing ασφαλείας. Μας είπαν: αν αρχίσουν πυροβολισμοί ή εκρήξεις, μην κατεβείτε από το λεωφορείο. Πέστε κάτω στον διάδρομο. Μας έδωσαν αλεξίσφαιρα γιλέκα και κράνη. Και το λεωφορείο στο οποίο μπήκαμε είχε πέντε τρύπες από σφαίρες στο παρμπρίζ.

Εκεί φοβήθηκες;
Αυτή τη φορά, ναι. Τις προηγούμενες φορές που είχα πάει στη Γάζα δεν είχα φοβηθεί. Αλλά όταν σου δίνουν αλεξίσφαιρο, όταν βλέπεις μπροστά σου τις τρύπες από τις σφαίρες και έχεις μόλις περπατήσει νύχτα μέσα σε μια στρατιωτική ζώνη, φοβάσαι. Δεν σκέφτηκα ποτέ «τι ήθελα και ήρθα». Είχα πάει αποφασισμένος. Αλλά φόβος υπάρχει. Νομίζω ότι αν έβαζες εκεί ξαφνικά έναν άνθρωπο που δεν είχε προετοιμαστεί ψυχολογικά, θα ήθελε να γυρίσει σπίτι του κλαίγοντας.

Πώς είναι η πρώτη εικόνα όταν μπαίνεις πραγματικά μέσα στη Γάζα;
Δεν περιγράφεται εύκολα. Η απόσταση που κάναμε ήταν περίπου δέκα χιλιόμετρα, αλλά χρειάστηκε σχεδόν μιάμιση ώρα επειδή ουσιαστικά δεν υπάρχουν δρόμοι. Είναι όλα βομβαρδισμένα. Περνάς ανάμεσα από χιλιάδες σκηνές, από ανθρώπους στοιβαγμένους ο ένας πάνω στον άλλο.

Όταν μπήκαμε, υπήρχαν μαζί μας και φορτηγά με τρόφιμα και βοήθεια. Άνθρωποι ανέβαιναν επάνω στα φορτηγά. Σταματούσαμε μέσα στην κίνηση και αμέσως μας περικύκλωναν παιδιά. Κοιτάζεις γύρω και βλέπεις μια θάλασσα από σκηνές. Μέχρι εκεί που φτάνει το μάτι σου. Είναι τρομερό το θέαμα…

Αργότερα φτάσαμε σε ένα training center των Ηνωμένων Εθνών και από εκεί μας μετέφεραν σε έναν χώρο όπου θα κοιμόμασταν το πρώτο βράδυ, γιατί ήταν πλέον αργά και οι μετακινήσεις τη νύχτα δεν επιτρέπονται. Ήταν κάτι σαν παλιό μικρό ξενοδοχείο ή σαλέ. Μια οικογένεια ζούσε εκεί σε ένα δωμάτιο. Εμείς κοιμηθήκαμε στο πάτωμα.

Το επόμενο πρωί κάναμε ακόμη μισή ώρα διαδρομή μέσα από σκηνές μέχρι να φτάσουμε στο Νοσοκομείο Νάσερ. Από τη στιγμή που φύγαμε από το Αμμάν μέχρι να φτάσουμε στο νοσοκομείο είχαν περάσει πάνω από 24 ώρες.

Οι διαφορές τεράστιες, δηλαδή, από τα προηγούμενα ταξίδια σου.
Καμία σχέση. Παλιά πηγαίναμε στην Ιερουσαλήμ, κοιμόμασταν εκεί και το επόμενο πρωί περνούσαμε τα σύνορα και πηγαίναμε με αυτοκίνητο στο νοσοκομείο. Τώρα δεν επιτρέπεται να κυκλοφορείς έτσι. Και επιπλέον δεν υπάρχουν δρόμοι. Μια διαδρομή που παλιά χρειαζόταν περίπου μία ώρα μπορεί σήμερα να χρειαστεί τέσσερις.

Πώς ήταν το ίδιο το νοσοκομείο Νάσερ;
Μέρη του κτιρίου είναι χτυπημένα. Λείπουν μπαλκόνια, υπάρχουν σημεία όπου λείπουν τοίχοι και έχουν μπει πρόχειρα τάβλες. Έχει περάσει ρουκέτα μέσα από το κτίριο.

Εμείς μέναμε στον τέταρτο όροφο, εκεί όπου βρίσκονται και τα χειρουργεία. Υπάρχει μια γωνία που λειτουργεί ως ξενώνας για τους ξένους γιατρούς. Δύο κοιτώνες με κουκέτες, ένας για άντρες και ένας για γυναίκες, ένα κοινό μπάνιο για κάθε χώρο και ένα δωμάτιο όπου τρώμε, καθόμαστε και δουλεύουμε στους υπολογιστές. Και ουσιαστικά ζεις εκεί. Δεν βγαίνεις. Σε δύο εβδομάδες φύγαμε από το νοσοκομείο μία φορά, επειδή ένας γιατρός μάς είχε καλέσει στο σπίτι του για φαγητό. Ακόμη και για αυτό χρειάστηκε να οργανωθούμε με την ασφάλεια μία εβδομάδα πριν.

Και από ιατρικό εξοπλισμό;
Δεν υπάρχει σχεδόν τίποτα. Τα πάντα ανακυκλώνονται. Υλικά που κανονικά χρησιμοποιούνται μία φορά, τα βγάζουμε, τα αποστειρώνουμε και τα χρησιμοποιούμε ξανά, επειδή δεν υπάρχουν άλλα.

Δεν υπάρχει κανονική τροφοδοσία, τα πράγματα μπαίνουν με το σταγονόμετρο, ενώ υπάρχουν ελάχιστα μηχανήματα που λειτουργούν. Για παράδειγμα, μπορεί να υπάρχουν μόνο δύο μηχανήματα για ακτινογραφίες για ολόκληρο το νοσοκομείο. Τα χειρουργεία πρέπει να μοιράζονται ανάμεσα σε διαφορετικές ειδικότητες. Άρα είναι εξαιρετικά περιορισμένο το τι μπορείς να κάνεις. Δεν κάνεις ποτέ πειράματα με τους ασθενείς αλλά να εφευρίσκεις συνεχώς πατέντες. Δουλεύεις με ό,τι υπάρχει. Μπορεί ένα εργαλείο να μη λειτουργεί όπως πρέπει και πρέπει να βρεις τρόπο να συνεχίσεις. Αυτή είναι η καθημερινότητα.

Και οι άνθρωποι που δουλεύουν εκεί;
Οι περισσότεροι ντόπιοι γιατροί και νοσηλευτές ζουν οι ίδιοι σε σκηνές. Πολλοί δεν έχουν πια σπίτια. Αυτό είναι κάτι που πρέπει να το συνειδητοποιήσεις: ο άνθρωπος που στέκεται δίπλα σου και χειρουργεί ή φροντίζει έναν ασθενή μπορεί το βράδυ να επιστρέψει σε μια σκηνή. Και παρ’ όλα αυτά πηγαίνει στη δουλειά του και δεν γκρινιάζει ποτέ και είναι πάντα με το χαμόγελο. Είναι εντυπωσιακό!

Οι τραυματισμοί που είδες ήταν διαφορετικοί από εκείνους που θυμόσουν από τις προηγούμενες επισκέψεις;
Ασύγκριτα. Παλαιότερα έβλεπα τραυματισμούς κυρίως από πυροβολισμούς. Τώρα οι περισσότεροι ήταν από εκρήξεις και από κτίρια που έχουν καταρρεύσει. Βλέπεις ανθρώπους με διαλυμένα πόδια, ανθρώπους που έχουν βγει μέσα από γκρεμισμένα σπίτια.

Εμείς συχνά δεν βλέπαμε το αρχικό τραύμα. Έφταναν σε εμάς αφού είχαν ήδη σωθεί. Το πόδι μπορεί να είχε σταθεροποιηθεί πρόχειρα με εξωτερικά μεταλλικά στηρίγματα και μετά έπρεπε να κάνουμε ό,τι μπορούσαμε ώστε να μπορέσει ξανά να λειτουργήσει. Γιατί, αν δεν το κάναμε, ο άνθρωπος αυτός μπορεί να έμενε ανάπηρος για πάντα. Και μετά θα επέστρεφε πού; Σε μια σκηνή. Με ποιον να τον φροντίζει; Αυτά είναι τα ερωτήματα που έχεις συνέχεια μπροστά σου.

Υπήρχαν πολλά παιδιά;
Πάρα πολλά, παιδιά τραυματισμένα από εκρήξεις, από συντρίμμια, από σφαίρες. Και κάθε τραυματισμός κουβαλάει από πίσω του μια ιστορία. Θυμάμαι ένα επτάχρονο κοριτσάκι που κουβαλούσε ψωμί όταν τραυματίστηκε στο χέρι. Δεν ξέρω αν ήταν από συντρίμμια μιας έκρηξης ή από σφαίρα. Το χέρι της είχε διαλυθεί. Και το παιδί, δύο μήνες μετά, δεν έχει μιλήσει και δεν έχει φάει ψωμί. Κάτι τέτοιο δεν το αντιμετωπίζεις μόνο ως ορθοπεδικό τραύμα.

Δεν υπάρχουν και άνθρωποι με άλλα προβλήματα υγείας, άσχετα με τον πόλεμο;
Βέβαια. Και αυτό είναι ένα τεράστιο κομμάτι που πολλές φορές ξεχνάμε. Υπάρχουν καρκινοπαθείς, άνθρωποι με χρόνιες ασθένειες, άνθρωποι που κανονικά θα έπρεπε να κάνουν εξετάσεις και θεραπείες. Και δεν μπορούν. Δεν μπορούν να κάνουν σωστά απεικονιστικές εξετάσεις, δεν υπάρχει η δυνατότητα για χημειοθεραπείες όπως πρέπει, δεν υπάρχει μαγνητική τομογραφία, δεν υπάρχει ακτινοθεραπεία. Και πολλές φορές ουσιαστικά είναι σαν να λες σε κάποιον: «Δεν υπάρχει κάτι που μπορούμε να κάνουμε εδώ. Περιμένεις να πεθάνεις». Αυτό είναι πολύ δύσκολο για έναν γιατρό.

Πώς ζει ο κόσμος έξω από το νοσοκομείο;
Το νερό είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Δεν υπάρχει εύκολη πρόσβαση σε πόσιμο νερό. Το νερό που χρησιμοποιείς για να πλυθείς προέρχεται συχνά από αφαλάτωση και δεν είναι αυτό που θα θεωρούσαμε κανονικό πόσιμο νερό. Βλέπαμε ανθρώπους να σχηματίζουν ουρές από τις πέντε το πρωί και να περιμένουν τέσσερις ή πέντε ώρες για να πάρουν δύο μπιτόνια νερό. Και έβλεπες παιδιά να κουβαλούν αυτά τα μπιτόνια πίσω στη σκηνή της οικογένειάς τους.

Είναι εικόνες που, όταν τις περιγράφεις από μακριά, ακούγονται σχεδόν αφηρημένες. Όταν όμως βλέπεις ένα παιδί να κουβαλάει νερό επί ώρα για να έχει η οικογένειά του κάτι να πιει, αλλάζει τελείως η διάσταση.

Μου είπες ότι πήγατε μία φορά στο σπίτι ενός γιατρού. Τι είδες εκεί;
Ήταν ένα σπίτι που κάποτε θα το έλεγες πολύ καλό, ίσως από τα πιο εύπορα της περιοχής. Αλλά γύρω του τα περισσότερα σπίτια είχαν καταστραφεί. Από τις εκρήξεις είχαν σπάσει όλα τα τζάμια και στα παράθυρα υπήρχαν σεντόνια. Ρεύμα υπήρχε ελάχιστο, από κάποια μικρά φωτοβολταϊκά. Ζεστό νερό δεν υπήρχε. Θέρμανση δεν υπήρχε. Για να μαγειρέψουν, έπαιρναν χρησιμοποιημένο λάδι από τηγάνια και το έκαιγαν με αυτοσχέδιους τρόπους για να ανάψουν φωτιά.

Σε σπίτια που έχουν μείνει όρθια μπορεί ένα δωμάτιο να έχει μετατραπεί ουσιαστικά σε κουζίνα μόνο και μόνο για να μπορούν να ανάψουν φωτιά. Αυτό είναι το επίπεδο της καθημερινότητας.

Είχες δίπλα σου συνεχώς τον πόλεμο, ακόμη κι όταν δεν εργαζόσουν.
Συνεχώς. Το μοναδικό μέρος όπου μπορούσαμε κάπως να καθίσουμε όταν τελείωνε η δουλειά ήταν ένα μικρό κοινό δωμάτιο και ένα μπαλκόνι. Από το μπαλκόνι έβλεπες κατεστραμμένα κτίρια, καμένα αυτοκίνητα, χαλάσματα. Πίσω από το νοσοκομείο υπάρχει μαζικός τάφος, επειδή δεν υπήρχε πού αλλού να ταφούν οι νεκροί. Και για δύο εβδομάδες άκουγες συνεχώς drones πάνω από το κεφάλι σου. Ασταμάτητα. Μέρα και νύχτα.

Πώς το διαχειρίζεσαι ψυχικά;
Όταν είσαι εκεί, λειτουργείς. Υπάρχει η δουλειά, υπάρχει η αδρεναλίνη, υπάρχει το επόμενο περιστατικό. Δεν κάθεσαι εκείνη τη στιγμή να αναλύσεις τι αισθάνεσαι. Αλλά οι ιστορίες μένουν. Μπορεί να σου μιλήσει μια γυναίκα που επέζησε από ένα βομβαρδισμένο σχολείο και έχασε σχεδόν όλους όσοι βρίσκονταν μαζί της. Μπορεί να δεις έναν άνθρωπο που έπεσε από τον δεύτερο όροφο όταν χτυπήθηκε το σπίτι του, έσπασε και τα δύο του πόδια και έχασε ολόκληρη την οικογένειά του. Και μετά αυτός ο άνθρωπος πρέπει να ζήσει σε μια σκηνή χωρίς κανέναν δικό του να τον φροντίζει.

Υπάρχουν οικογένειες τεράστιες, με δεκάδες συγγενείς, όπου έχουν χαθεί οι περισσότεροι. Αυτό δεν το επεξεργάζεσαι την ώρα που δουλεύεις. Το παίρνεις μαζί σου και το κουβαλάς για πάντα. Εγώ δεν έχω συνέλθει ακόμη και δεν νομίζω ότι ποτέ θα μου φύγουν αυτές οι εικόνες από το μυαλό.

Υπάρχει μια εικόνα που έφερες πίσω και επιστρέφει περισσότερο από τις άλλες;
Δεν είναι μία. Είναι τα παιδιά. Είναι οι άνθρωποι στις ουρές για νερό. Είναι οι σκηνές. Είναι οι γιατροί που δουλεύουν όλη την ημέρα και μετά επιστρέφουν στις σκηνές τους. Και είναι επίσης τα πολύ μικρά παιδιά που έχουν γεννηθεί μέσα σε αυτή την κατάσταση. Υπάρχουν παιδιά τριών και τεσσάρων ετών που δεν έχουν γνωρίσει τίποτε άλλο. Για αυτά η κανονικότητα είναι αυτή.

Υπάρχει μια αραβική λέξη για την εκεχειρία, HUDNA, που τα παιδιά τη μαθαίνουν από πολύ μικρά. Και τη συνδέουν με κάτι καλό: ότι θα μπορέσουν να βγουν έξω, ότι θα παίξουν, ότι θα υπάρχει φαγητό. Δεν την αντιλαμβάνονται πολιτικά. Είναι σχεδόν σαν να τους λες ότι αύριο θα έχει λιακάδα. Αυτό νομίζω ότι λέει πολλά από μόνο του.

Και παρ’ όλα αυτά πήγες. Θα ξαναπήγαινες;
Ναι. Γιατί όταν είσαι γιατρός και ξέρεις ότι μπορείς να κάνεις κάτι, έστω μικρό, είναι πολύ δύσκολο να πεις ότι δεν θα το κάνεις. Δεν πηγαίνεις πιστεύοντας ότι θα αλλάξεις την κατάσταση. Ούτε ότι θα σώσεις τους πάντες. Πηγαίνεις για τον άνθρωπο που έχεις μπροστά σου εκείνη τη στιγμή. Για ένα πόδι που ίσως μπορέσει να ξαναλειτουργήσει. Για ένα παιδί που ίσως μπορέσει να περπατήσει. Για έναν άνθρωπο που, χωρίς αυτή την επέμβαση, θα έμενε ανάπηρος.

Και ίσως υπάρχει και κάτι ακόμη. Το ότι μπορείς να επιστρέψεις και να πεις τι είδες. Γιατί κάποιες φορές η μαρτυρία είναι κι αυτή μια μορφή ευθύνης.