Η Μεσόγειος των μικροπλαστικών: Από τα ποτάμια στο πιάτο μας

Η Μεσόγειος συχνά περιγράφεται από τους επιστήμονες ως μια «παγίδα πλαστικού». 

Είναι μια ημίκλειστη θάλασσα με έντονη ναυσιπλοΐα, τουρισμό, βιομηχανικές ζώνες και μεγάλα ποτάμια που εκβάλλουν σε αυτήν. 

Οι ποτάμιες εκβολές από πυκνοκατοικημένες και βιομηχανικές περιοχές αποτελούν μία από τις βασικές οδούς εισόδου μικροπλαστικών στη Μεσόγειο.  Αυτά τα πλαστικά επιστρέφουν ενίοτε στο πιάτο μας. 

Το μοτίβο που εμφανίζεται σε όλη τη Μεσόγειο είναι κοινό. 

Στον Ροδανό, οι επιστήμονες βλέπουν τον ποταμό να μεταφέρει το φορτίο της βιομηχανικής και αστικής Γαλλίας προς τη θάλασσα. 

Στον Θερμαϊκό, οι ποταμοί της Μακεδονίας και η βιομηχανία της Σίνδου καταλήγουν στον ίδιο ημίκλειστο κόλπο. 

Στον Σαρωνικό, η Ψυττάλεια, ο Πειραιάς και η βιομηχανική ζώνη της δυτικής Αττικής δημιουργούν ένα αντίστοιχο σύστημα συσσώρευσης.

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ: ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΤΩΝ ΠΛΑΣΤΙΚΩΝ

Σύμφωνα με μελέτη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για τη θαλάσσια ρύπανση στη Μεσόγειο, περισσότερο από το 70% των θαλάσσιων απορριμμάτων είναι πλαστικά, ενώ η γεωμορφολογία της λεκάνης ευνοεί την παραμονή τους.

Σε όλες τις περιπτώσεις, οι επιστήμονες περιγράφουν το ίδιο ακριβώς σχήμα: οι πόλεις παράγουν, οι ποταμοί και τα λύματα μεταφέρουν και οι ημίκλειστοι κόλποι παγιδεύουν τα αντικείμενα.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της ιστορίας είναι ο Ροδανός. Ο ποταμός διασχίζει μία από τις πιο βιομηχανοποιημένες περιοχές της Γαλλίας και εκβάλλει στη βορειοδυτική Μεσόγειο. Σε πρόσφατη έρευνα του 2024, οι επιστήμονες χαρακτηρίζουν τον Ροδανό ως μία από τις σημαντικότερες πηγές μικροπλαστικών προς τη Μεσόγειο.

ΣΑΡΩΝΙΚΟΣ: Η ΛΕΚΑΝΗ ΤΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗΣ

Στην Ελλάδα, το ΕΛΚΕΘΕ προσπαθεί να κατανοήσει όχι μόνο πόσα μικροπλαστικά υπάρχουν στη θάλασσα, αλλά και τι σημαίνει πραγματικά αυτό για τα ψάρια και τελικά για τον άνθρωπο. 

Αν υπάρχει πάντως μία περιοχή που οι ίδιοι θεωρούν πιο επιβαρυμένη ανθρωπογενώς στην Ελλάδα, αυτή είναι ο Σαρωνικός. 

Οι μελέτες συνδέουν σταθερά την παρουσία μικροπλαστικών με τρεις βασικούς παράγοντες: τη μονάδα επεξεργασίας λυμάτων της Ψυττάλειας, τη λιμενική δραστηριότητα του Πειραιά και τη βιομηχανική ζώνη Ελευσίνας–Ασπροπύργου. 

Τα μικροπλαστικά που καταλήγουν στη θάλασσα δεν προέρχονται μόνο από εμφανή απορρίμματα. Παρότι οι σύγχρονες εγκαταστάσεις επεξεργασίας λυμάτων αφαιρούν μεγάλο ποσοστό μικροπλαστικών, η τεράστια ποσότητα των λυμάτων σημαίνει ότι σημαντικά φορτία εξακολουθούν να φτάνουν στον κόλπο.

ΤΑ ΠΟΤΑΜΙΑ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΟΙ ΠΛΗΜMYΡΕΣ TΗΣ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

Στον Θερμαϊκό, το μοτίβο είναι διαφορετικό αλλά οδηγεί στο ίδιο αποτέλεσμα. Ο κόλπος λειτουργεί σαν ένας τελικός αποδέκτης για ολόκληρη την ενδοχώρα της Κεντρικής Μακεδονίας.

Η σημαντικότερη πρόσφατη μελέτη για τον Θερμαϊκό δημοσιεύθηκε το 2023 στο Science of the Total Environment και αποτελεί την πρώτη ολοκληρωμένη καταγραφή μικροπλαστικών σε επιφανειακά νερά, ιζήματα και ψάρια στον κόλπο. 

Οι ερευνητές κατέγραψαν 28.523 μικροπλαστικά σωματίδια στα δείγματα επιφανειακών νερών, με μέση συγκέντρωση περίπου 750.846 σωματιδίων ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο. Μικροπλαστικά εντοπίστηκαν σε όλα τα δείγματα που αναλύθηκαν, οδηγώντας τους επιστήμονες να χαρακτηρίσουν την περιοχή «heavily polluted».

Η μελέτη κατονομάζει συγκεκριμένες πηγές ρύπανσης: τη βιομηχανική περιοχή της Σίνδου, τα αστικά λύματα της Θεσσαλονίκης, τη ναυτιλιακή δραστηριότητα, τις ιχθυοκαλλιέργειες, τις αγροτικές απορροές και τις εκβολές των μεγάλων ποταμών της Μακεδονίας, δηλαδή του Αξιού, του Αλιάκμονα, του Λουδία και του Γαλλικού.

Οι ποταμοί της Βόρειας Ελλάδας λειτουργούν ως αγωγοί μεταφοράς μικροπλαστικών προς τον Θερμαϊκό.

Οι τύποι πλαστικών που εντοπίστηκαν δείχνουν και την πιθανή προέλευσή τους. Οι ερευνητές κατέγραψαν κυρίως πολυαιθυλένιο και πολυπροπυλένιο, υλικά που χρησιμοποιούνται σε συσκευασίες, πλαστικά μιας χρήσης και αλιευτικό εξοπλισμό, καθώς και μεγάλες ποσότητες ινών και EPS/φελιζόλ. 

Οι ίνες συνδέονται κυρίως με συνθετικά υφάσματα και αστικά λύματα, ενώ το φελιζόλ εμφανίζεται συχνά σε παράκτιες δραστηριότητες, συσκευασίες και αλιευτικές χρήσεις.

Οι επιστήμονες κατέγραψαν επίσης μικροπλαστικά στα έντερα εμπορικών ψαριών του Θερμαϊκού, με συγκεντρώσεις που κυμαίνονταν από 1,3 έως 15 σωματίδια ανά άτομο. 

Ωστόσο, και εδώ το μοτίβο παραμένει παρόμοιο με αυτό που περιγράφει το ΕΛΚΕΘΕ στον Σαρωνικό: τα περισσότερα μικροπλαστικά συγκεντρώνονται στον πεπτικό σωλήνα και όχι στον μυ.

Την ίδια στιγμή, οι επιστήμονες παρατηρούν ότι τα ακραία καιρικά φαινόμενα αρχίζουν να παίζουν όλο και σημαντικότερο ρόλο στη μεταφορά μικροπλαστικών.

Μελέτη του 2025, για την κακοκαιρία Daniel το 2023, έδειξε ότι μικροπλαστικά από γεωργικά εδάφη της Θεσσαλίας μεταφέρθηκαν μέσω του Πηνειού προς το βορειοδυτικό Αιγαίο και τον ευρύτερο χώρο του Θερμαϊκού. 

Αυτό σημαίνει ότι τα μικροπλαστικά δεν σχετίζονται μόνο με σκουπίδια ή πλαστικά μίας χρήσης. Ακόμη και η κλιματική κρίση, που μπορεί να φέρει φθορές γεωργικών υποδομών και εγκαταστάσεων, είναι σε θέση να μεταφέρει απόβλητα που βρίσκονται βαθιά μέσα στην ενδοχώρα.

ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΑΥΤΟ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ;

Οι ελληνικές έρευνες προσπαθούν να απαντήσουν και στο πιο δύσκολο ερώτημα: τι σημαίνει αυτό για την τροφική αλυσίδα και για τον άνθρωπο;

Παρά την εκτεταμένη παρουσία μικροπλαστικών στο θαλάσσιο περιβάλλον, οι ερευνητές του ΕΛΚΕΘΕ εμφανίζονται πολύ πιο επιφυλακτικοί απέναντι σε καταστροφολογικές ερμηνείες γύρω από την ανθρώπινη υγεία. 

Όπως επισημαίνουν, τα δεδομένα που έχουν μέχρι σήμερα δεν δείχνουν ότι η κατανάλωση ενός ψαριού ή ενός μυδιού αποτελεί βασική πηγή έκθεσης του ανθρώπου σε μικροπλαστικά.

Όπως εξηγεί στο NEWS 24/7, η Δανάη Πάτσιου, οικοτοξικολόγος μελος της ομαδας του ΕΛΚΕΘΕ που μελετα τις επιπτωσεις, τα περισσότερα μικροπλαστικά εντοπίζονται στον πεπτικό σωλήνα και ελάχιστα φαίνεται να περνούν στο αίμα ώστε να καταλήξουν στο φιλέτο που καταναλώνει ο άνθρωπος. «Συνήθως αφαιρούμε το πεπτικό σύστημα και τρώμε το φιλέτο», σημειώνει χαρακτηριστικά.

«Η σκόνη της Αθήνας είναι χειρότερη», σημειώνει, θέλοντας να επισημάνει ότι η καθημερινή έκθεση σε αερομεταφερόμενα σωματίδια μέσα στις πόλεις μπορεί να είναι σημαντικότερη από την κατανάλωση θαλασσινών.

Στις αναλύσεις που πραγματοποιεί το ΕΛΚΕΘΕ, τα μικροπλαστικά εμφανίζονται σχεδόν παντού, αλλά σε σχετικά χαμηλές συγκεντρώσεις. «Δεν υπάρχει κάτι που να μην έχει μικροπλαστικό», αναφέρουν η Πάτσιου στο NEWS 24/7, εξηγώντας ωστόσο ότι η παρουσία τους στα δείγματα κυμαίνεται περίπου στο 50%, ενώ οι συγκεντρώσεις είναι συνήθως της τάξης του ενός έως τριών σωματιδίων ανά οργανισμό. 

Για τους επιστήμονες, το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι απλώς η παρουσία πλαστικού αλλά το αν αυτό λειτουργεί ως φορέας τοξικών ουσιών προς τους ιστούς των οργανισμών. «Αυτό που θα με ανησυχούσε», σημειώνει η Πάτσιου στο NEWS 24/7, «θα ήταν να έβρισκα χημικά που συνδέονται με τα πλαστικά μέσα στο φιλέτο». Μέχρι στιγμής όμως, στις ελληνικές αναλύσεις τα περισσότερα μικροπλαστικά εντοπίζονται στον πεπτικό σωλήνα και όχι στον μυ του ψαριού που καταναλώνει ο άνθρωπος.

ΚΑΙ Ο ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ;

Ο Γιώργος Σαρελάκος, επικεφαλής της Aegean Rebreath, περιγράφει τη θαλάσσια ρύπανση όχι ως κάτι αποκομμένο από την καθημερινότητα της πόλης.

«Τα απορρίμματα που συναντάμε στην πόλη, ό,τι χρησιμοποιούμε στο σπίτι μας, το βρίσκουμε και στη θάλασσα», λέει χαρακτηριστικά στο NEWS 24/7. 

Για τον ίδιο, το πλαστικό στη θάλασσα δεν είναι απλώς ζήτημα ατομικής συμπεριφοράς, αλλά αποτέλεσμα ενός μοντέλου υπερκατανάλωσης και υπερτουρισμού που συνεχίζει να παράγει απορρίμματα ταχύτερα από όσο μπορούν να απομακρυνθούν.

Τα πιο επιβαρυμένα σημεία είναι συνήθως τα πιο τουριστικά νησιά. Σε τόπους όπου κατά τους θερινούς μήνες πολλαπλασιάζουν τον πληθυσμό τους, αυξάνεται ταυτόχρονα και η κατανάλωση εμφιαλωμένου νερού, πλαστικών συσκευασιών, take-away προϊόντων και ειδών μίας χρήσης. 

Ο Σαρελάκος μιλά για μια βαθιά αντίφαση ανάμεσα στη δημόσια εικόνα της «βιώσιμης τουριστικής ανάπτυξης» και στην πραγματική κατάσταση των νησιών. 

«Συζητάμε για zero waste την ώρα που ενθαρρύνεται η χρήση εμφιαλωμένου νερού», σημειώνει, φέρνοντας ως παράδειγμα πρωτοβουλίες όπως το “Plastic Free Santorini”, την ίδια στιγμή που όπως επισημαίνει, η χρήση πλαστικής σακούλας και πλαστικών προϊόντων παρέμενε κυρίαρχη στην καθημερινότητα.

Η ίδια η έννοια του “zero waste”, σύμφωνα με τον Σαρελάκο, χρησιμοποιείται συχνά περισσότερο ως σύνθημα παρά ως πραγματική πολιτική. «Πρακτικά zero waste σημαίνει ένα νησί να μπορεί να μη δημιουργεί απορρίμματα. Στην Ελλάδα δεν έχουμε αυτές τις υποδομές». 

Όμως, ο Σαρελάκος επισημαίνει και μια σταδιακή αλλαγή νοοτροπίας σε ορισμένες περιοχές. 

Η Aegean Rebreath συνεργάζεται με το δίκτυο «Μπλε Δήμοι», πραγματοποιώντας επαναλαμβανόμενους καθαρισμούς σε λιμάνια και παράκτιες περιοχές. 

Σύμφωνα με τον ίδιο, σε λιμάνια όπου οι παρεμβάσεις επαναλαμβάνονται τέσσερις ή πέντε φορές, παρατηρείται πραγματική αποσυμφόρηση του βυθού από απορρίμματα. «Οι αλιείς συζητούν πλέον ότι η κατάσταση είναι καλύτερη», λέει, σημειώνοντας ότι σε ορισμένες περιοχές οι ψαράδες βλέπουν λιγότερα δίχτυα και λιγότερα απορρίμματα να μπλέκονται στον εξοπλισμό τους.

ΤΙ ΘΑ ΚΑΝΟΥΜΕ ΜΕ ΤΟ ΠΛΑΣΤΙΚΟ;

Ίσως εδώ βρίσκεται και η μεγαλύτερη αντίφαση της Μεσογείου σήμερα. 

Από τη μία, οι θάλασσες της περιοχής αποτελούν τη βάση της οικονομίας της. Από την άλλη, το ίδιο μοντέλο ανάπτυξης παράγει διαρκώς νέες ποσότητες απορριμμάτων που επιστρέφουν.

Ίσως τελικά η μεγαλύτερη δυσκολία δεν είναι να βρούμε το πλαστικό στη θάλασσα, αλλά να φανταστούμε ένα μοντέλο ανάπτυξης που να μπορεί πραγματικά να λειτουργήσει χωρίς αυτό.