Εκπνέει η συμφωνία ΗΠΑ – Ιράν: Οι ασάφειες και το χρονικό της ρήξης

Με απειλές του Τραμπ κατά του Ομάν, σε περίπτωση που σταθεί εμπόδιο στα Στενά του Ορμούζ, συνεχίζεται ο εκτροχιασμός της συμφωνίας ΗΠΑ – Ιράν, που υπεγράφη στις 17 Ιουνίου και υποτίθεται ότι θα άνοιγε ένα παράθυρο 60 ημερών για ειρηνευτικές συνομιλίες, ενώ προέβλεπε και το ξανάνοιγμα των Στενών, τα οποία αποτελούν κομβικό σημείο τριβής στη σύγκρουση.

Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε στους δημοσιογράφους τη Δευτέρα (17/8) ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν επιδιώκουν παράταση του μνημονίου κατανόησης με το Ιράν. Ο Τραμπ δήλωσε επίσης ότι το Ιράν δεν θα συνάψει με τις Ηνωμένες Πολιτείες το είδος της συμφωνίας που ο ίδιος θεωρεί ότι χρειάζεται για την επίλυση της κρίσης.

Οι ασαφείς διατυπώσεις που είχαν προηγηθεί σε αρκετά άρθρα προκάλεσαν αμέσως σοβαρές διαφωνίες —ιδιαίτερα για το ποιος είχε τον τελικό έλεγχο της ναυσιπλοΐας στα Στενά. Αυτό οδήγησε το Ιράν στο να εξαπολύσει επιθέσεις εναντίον πλοίων που δεν ακολουθούσαν τη διαδρομή που είχαν εγκρίνει οι αρχές του.

Σε απάντηση, οι ΗΠΑ επανεκκίνησαν τους βομβαρδισμούς στο ιρανικό έδαφος, πυροδοτώντας νέο κύκλο ιρανικών επιθέσεων κατά αμερικανικών στρατιωτικών στόχων σε χώρες του Κόλπου και την Ιορδανία, καθώς και σε ενεργειακές υποδομές.

Παράλληλα, ενώ το Μνημόνιο προέβλεπε καθολική εκεχειρία σε όλα τα μέτωπα, συμπεριλαμβανομένου του Λιβάνου και της Γάζας, το Ισραήλ συνέχισε τις επιχειρήσεις του και στα δύο εδάφη. Διατηρεί δε υπό την κατοχή του περίπου το ένα πέμπτο του λιβανικού εδάφους, δηλώνοντας ότι στοχεύει προπύργια της Χεζμπολάχ.

Τι προέβλεπε η Συμφωνία

Το κείμενο των 14 σημείων υπογράφηκε στις 17 Ιουνίου από τον Ιρανό Πρόεδρο Μασούντ Πεζεσκιάν και τον Πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ. Ήταν το αποτέλεσμα διαπραγματεύσεων υψηλού επιπέδου υπό την αιγίδα του Πακιστάν, ορίζοντας μια περίοδο 60 ημερών για την επίτευξη μιας συνολικής ειρηνευτικής συμφωνίας.

Στο πλαίσιο αυτό, όπως υπενθυμίζει το Al Jazeera, οι δύο πλευρές συμφώνησαν στην “άμεση και οριστική παύση των στρατιωτικών επιχειρήσεων σε όλα τα μέτωπα, συμπεριλαμβανομένου του Λιβάνου”.

Οι δεσμεύσεις των ΗΠΑ

Να τερματίσουν τον ναυτικό αποκλεισμό εντός 30 ημερών, να αποσύρουν τις δυνάμεις τους από τα όρια της ιρανικής επικράτειας μετά την υπογραφή της “τελικής συμφωνίας” και να δρομολογήσουν ένα πακέτο ανασυγκρότησης της ιρανικής οικονομίας, ύψους τουλάχιστον 300 δισεκατομμυρίων δολαρίων. Επιπλέον, δεσμεύτηκαν να άρουν τις κυρώσεις, να επιτρέψουν τις εξαγωγές ιρανικού πετρελαίου και να αποδεσμεύσουν τα ιρανικά κεφάλαια στο εξωτερικό.

Οι δεσμεύσεις του Ιράν

Να προχωρήσει στην αποναρκοθέτηση των Στενών του Ορμούζ, επιτρέποντας την ελεύθερη και δωρεάν διέλευση των εμπορικών πλοίων για 60 ημέρες. Παράλληλα, επανέλαβε τη δέσμευσή του ότι δεν επιδιώκει την απόκτηση πυρηνικών όπλων και δέχτηκε να διαπραγματευτεί το πρόγραμμα εμπλουτισμού ουρανίου στο πλαίσιο μιας τελικής συμφωνίας υπό την ομπρέλα του ΟΗΕ.

Τα ακανθώδη σημεία που προκάλεσαν την κατάρρευση

Η αόριστη και πρόχειρη διατύπωση του κειμένου ήταν ο κύριος λόγος που η συμφωνία κατέρρευσε σχεδόν αμέσως.

Ο Τζόι Χουντ, πρώην διευθυντής του Γραφείου Ιρανικών Υποθέσεων στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ, σχολίασε ότι το Μνημόνιο ήταν “καταδικασμένο να αποτύχει”, καθώς ήταν τόσο κακογραμμένο που επέτρεπε στο Ιράν να το ερμηνεύει ως αναγνώριση της κυριαρχίας του στα Στενά του Ορμούζ και στο μέλλον του Λιβάνου. Όπως σημείωσε, αν είχαν εμπλακεί επαγγελματίες διπλωμάτες από αμερικανικής πλευράς, δεν θα είχε αφεθεί ποτέ τέτοιο περιθώριο ελιγμών στην Τεχεράνη.

Τρία συγκεκριμένα άρθρα πυροδότησαν τις εντονότερες διαφωνίες:

Άρθρο 5 Ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ: Προέβλεπε την ασφαλή διέλευση των εμπορικών σκαφών χωρίς χρέωση για 60 ημέρες, με το Ιράν να αναλαμβάνει την αποναρκοθέτηση εντός 30 ημερών και τη διεξαγωγή διαλόγου με το Ομάν για τη μελλοντική διαχείριση της περιοχής. Ωστόσο, προέκυψε αμέσως σύγκρουση για τις θαλάσσιες διαδρομές. Το Ομάν εξέδωσε έναν χάρτη (με την υποστήριξη των ΗΠΑ) που διοχέτευε τα πλοία κοντά στις δικές του ακτές, ενώ το Ιράν επέμενε σε δικό του χάρτη που υποχρέωνε τα πλοία να κινούνται κοντά στις ιρανικές ακτές, χαρακτηρίζοντας την πλευρά του Ομάν «απαγορευμένη ζώνη». Η στοχοποίηση πλοίων που ακολούθησαν τη διαδρομή του Ομάν στα τέλη Ιουνίου οδήγησε τις ΗΠΑ σε νέους βομβαρδισμούς.

Άρθρο 1 Παύση εχθροπραξιών: Δήλωνε την άμεση παύση των στρατιωτικών επιχειρήσεων σε όλα τα μέτωπα, περιλαμβανομένου του Λιβάνου. Το βασικό πρόβλημα ήταν ότι το κείμενο δεν έκανε καμία απολύτως αναφορά στο Ισραήλ, το οποίο συνέχιζε τις καθημερινές επιθέσεις στον νότιο Λίβανο. Το Ιράν υποστήριζε ότι η εκεχειρία υποχρέωνε και το Ισραήλ να σταματήσει τις επιχειρήσεις, θέση με την οποία το Ισραήλ διαφωνούσε πλήρως.

Άρθρο 6 Οικονομική ενίσχυση του Ιράν: Αναφερόταν σε ένα σχέδιο 300 δισεκατομμυρίων δολαρίων για την ανασυγκρότηση του Ιράν, χωρίς όμως να διευκρινίζει ποιος θα χρηματοδοτούσε αυτό το ποσό, ποιες ασφαλιστικές δικλείδες θα υπήρχαν, ή αν η άρση των κυρώσεων αφορούσε μόνο τις αμερικανικές κυρώσεις ή και εκείνες του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ.

Το χρονικό της ρήξης

Η συμφωνία διαλύθηκε στην πράξη μέσα σε λίγες εβδομάδες:

25 Ιουνίου: Το εμπορικό πλοίο Ever Lovely (με σημαία Σινγκαπούρης) δέχεται επίθεση κοντά στις ακτές του Ομάν. Η Ουάσινγκτον κατηγορεί ευθέως την Τεχεράνη, με τον Τραμπ να κάνει λόγο για «ανόητη παραβίαση» της εκεχειρίας.

27 Ιουνίου: Η αμερικανική διοίκηση (CENTCOM) βομβαρδίζει ιρανικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις και ραντάρ στις νότιες ακτές της χώρας ως αντίποινα.

Το Ιράν καταδικάζει τα πλήγματα ως παραβίαση του Άρθρου 1 και απαντά αυθημερόν χτυπώντας αμερικανικές βάσεις στην περιοχή.

7 Ιουλίου: Ο Ντόναλντ Τραμπ δηλώνει επίσημα ότι η συμφωνία έχει «τελειώσει», ενώ οι ΗΠΑ κλιμακώνουν τις επιθέσεις.

Κατάρρευση: Η Τεχεράνη καταγγέλλει ότι οι ΗΠΑ βομβάρδισαν πολιτικές υποδομές προκαλώντας δεκάδες θύματα, ανακοινώνοντας πως αποσύρεται και η ίδια από κάθε δέσμευση του Μνημονίου.

Η επόμενη μέρα του πολέμου

Αυτή τη στιγμή, οι διπλωματικές επαφές βρίσκονται σε απόλυτο αδιέξοδο. Ο εκπρόσωπος του ιρανικού Υπουργείου Εξωτερικών, Εσμαήλ Μπαγαΐ, δήλωσε ότι η διορία των 60 ημερών δεν έχει πλέον καμία απολύτως ισχύ, καθώς οι ΗΠΑ τίναξαν τη συμφωνία στον αέρα από τις πρώτες εβδομάδες.

Το Ιράν αρνείται πλέον κάθε άμεση επαφή με την Ουάσινγκτον, περιοριζόμενο σε συνομιλίες με το Ομάν για τη ναυσιπλοΐα, ενώ το Πακιστάν προσπαθεί χωρίς αποτέλεσμα να αποκαταστήσει διαύλους επικοινωνίας.

Όπως επισημαίνουν αναλυτές, όσο το Ιράν αξιώνει τον απόλυτο έλεγχο των Στενών του Ορμούζ και οι ΗΠΑ εμμένουν στον ναυτικό αποκλεισμό, οι πιθανότητες αναβίωσης της συμφωνίας ή επίτευξης νέας εκεχειρίας παραμένουν μηδενικές.