Η συγκλονιστική εμπειρία μιας Ελληνίδας ψυχολόγου στο Τσαντ

Για τέσσερις μήνες η κλινική ψυχολόγος, Κάτια Κουμάντου, βρέθηκε στο Metche, έναν από τους μεγαλύτερους προσφυγικούς καταυλισμούς στα σύνορα του Τσαντ με το Σουδάν, ως υπεύθυνη του προγράμματος ψυχικής υγείας των Γιατρών Χωρίς Σύνορα.

Εκεί, όπου δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι προσπαθούν να επιβιώσουν έχοντας αφήσει πίσω τους τον πόλεμο, τη βία και την απώλεια, συνάντησε ιστορίες που δοκιμάζουν τα όρια της ανθρώπινης αντοχής, αλλά και της ελπίδας. Η ίδια μιλά για το αόρατο τραύμα του εκτοπισμού, τις οικογένειες που πάλευαν μόνες να φροντίσουν τους ανθρώπους τους, τη στιγμή που «οι αλυσίδες άρχισαν να αφαιρούνται» και τη δύναμη της ανθρώπινης σύνδεσης, που μπορεί να γίνει η αρχή της θεραπείας ακόμη και στις πιο δύσκολες συνθήκες.

«Το Metche είναι ένας προσφυγικός καταυλισμός στα ανατολικά σύνορα του Τσαντ με το Σουδάν και σήμερα φιλοξενεί περίπου 48.000 ανθρώπους που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους εξαιτίας του πολέμου και της ανθρωπιστικής κρίσης στο Σουδάν. Έναν πόλεμο που διανύει πλέον τον τέταρτο χρόνο του και παραμένει μία από τις μεγαλύτερες, αλλά και λιγότερο προβεβλημένες, ανθρωπιστικές κρίσεις στον κόσμο.

Περισσότεροι από 1,3 εκατομμύριο άνθρωποι έχουν καταφύγει στο Τσαντ, ενώ ο αριθμός των προσφύγων στο Metche αυξάνεται συνεχώς. Εκεί, οι Γιατροί Χωρίς Σύνορα λειτουργούν το μοναδικό νοσοκομείο της περιοχής, παρέχοντας δωρεάν ιατρική και ψυχολογική φροντίδα σε πρόσφυγες και στον τοπικό πληθυσμό.

Η καθημερινότητα περιστρέφεται γύρω από την επιβίωση. Οι περισσότερες οικογένειες ζουν σε αυτοσχέδιες καλύβες, με περιορισμένη πρόσβαση σε καθαρό νερό και ελάχιστους διαθέσιμους πόρους, προσπαθώντας να μεγαλώσουν τα παιδιά τους και να ξαναχτίσουν τη ζωή τους σχεδόν από το μηδέν».

«Δεν γνώρισα ούτε έναν άνθρωπο που να μην είχε βιώσει βία»

Οι άνθρωποι που καταφέρνουν να διαφύγουν από τον πόλεμο στο Σουδάν αφήνουν πίσω τους τις εχθροπραξίες, όχι όμως και τις συνέπειές τους. Όπως εξηγεί η Κάτια Κουμάντου, το τραύμα ακολουθεί τους ανθρώπους ακόμη και όταν έχουν φτάσει σε έναν τόπο σχετικής ασφάλειας.

«Η βία μπορεί να μένει πίσω, όμως οι συνέπειές της τους ακολουθούν καθημερινά.

Καλούνται να διαχειριστούν τον εκτοπισμό, την απώλεια αγαπημένων ανθρώπων, αλλά και το γεγονός ότι πολλοί είδαν συγγενείς, φίλους και γείτονές τους να δολοφονούνται μπροστά στα μάτια τους. Δεν γνώρισα ούτε έναν άνθρωπο που να μην είχε βιώσει ο ίδιος κάποια μορφή βίας.

Κι όμως, η ζωή συνεχίζεται. Πρέπει να μεγαλώσουν τα παιδιά τους, να αντιμετωπίσουν ασθένειες, οικογενειακές δυσκολίες, προβλήματα στις σχέσεις και τη συνεχή αβεβαιότητα για την επόμενη ημέρα. Όλα αυτά συμβαίνουν ταυτόχρονα και έχουν τεράστιο αντίκτυπο και στην ψυχική υγεία.

Συναντούσαμε καθημερινά ανθρώπους με βαριά μετατραυματικά συμπτώματα, σοβαρές ψυχικές διαταραχές, αλλά και ανθρώπους που έφεραν ακόμη στο σώμα και στο νευρικό τους σύστημα τις συνέπειες βασανιστηρίων, τραυματισμών ή σοβαρών ασθενειών χωρίς έγκαιρη πρόσβαση σε φροντίδα. Ανθρώπους με νευρολογικές βλάβες και αναπτυξιακές δυσκολίες, αλλά και επιζώσες σεξουαλικής βίας που προσπαθούσαν να ζήσουν με τις βαθιές ψυχολογικές συνέπειες αυτών των εμπειριών.»

«Πρέπει πρώτα να ακούμε»

Πώς χτίζεται, όμως, μια σχέση εμπιστοσύνης με ανθρώπους που έχουν βιώσει πόλεμο, βία και εκτοπισμό;

Η απάντηση της Κάτιας είναι απλή, αλλά ουσιαστική.

«Με τον ίδιο τρόπο που θα έπρεπε να προσεγγίζουμε έναν άνθρωπο σε κάθε περιβάλλον. Με απλότητα. Ένα ζεστό χαμόγελο, καθαρή επικοινωνία και συνεχή εγρήγορση, ώστε να μπορείς να αναγνωρίσεις πότε πλησιάζεις τα όριά του.

Είναι πολύ σημαντικό στις παρεμβάσεις μας να μην επανατραυματίζουμε τους ανθρώπους που έχουμε απέναντί μας και να τους δίνουμε φωνή. Εμείς φέρνουμε την εξειδικευμένη γνώση· εκείνοι όμως είναι οι ειδικοί της δικής τους ζωής. Πρέπει πρώτα να ακούμε.

Πρέπει επίσης να είμαστε πρόθυμοι να αμφισβητήσουμε ακόμη και όσα θεωρούμε δεδομένα. Η γνώση που κουβαλάμε είναι πολύτιμη, αλλά έχει διαμορφωθεί μέσα από μια κυρίως δυτικοκεντρική προσέγγιση της ψυχικής υγείας. Αν δεν το αναγνωρίσουμε αυτό, κινδυνεύουμε να ακούσουμε περισσότερο τις θεωρίες μας παρά τον άνθρωπο που έχουμε απέναντί μας.

Αλλά το πιο σημαντικό είναι να είσαι εκεί. Ωραίες οι θεωρίες, αλλά όταν παρεμβαίνεις σε μια κρίση, αυτό που χρειάζεται περισσότερο ο άνθρωπος απέναντί σου είναι παρουσία, ψυχραιμία και κατεύθυνση. Και κάπως έτσι, βήμα βήμα, αρχίζει να χτίζεται και η εμπιστοσύνη.»

 

«Η εικόνα που δεν θα ξεχάσω ποτέ»

Υπάρχουν εικόνες που, όπως λέει η Κάτια Κουμάντου, δεν πρόκειται να σβήσουν ποτέ από τη μνήμη της. Μία από αυτές είναι οι αλυσίδες.

«Μία εικόνα που δεν θα ξεχάσω ποτέ είναι οι αλυσίδες. Στο νοσοκομείο έφταναν συχνά άνθρωποι με σοβαρές ψυχικές διαταραχές δεμένοι με αλυσίδες από τις ίδιες τους τις οικογένειες. Η πρώτη μου αντίδραση ήταν σοκ. Δεν μπορούσα να διανοηθώ ότι ένας άνθρωπος μπορεί να φτάσει έτσι για να ζητήσει βοήθεια.

Σιγά σιγά, όμως, κατάλαβα ότι οι αλυσίδες δεν ήταν πάντα ένδειξη κακοποίησης. Ήταν, πολλές φορές, η απελπισμένη προσπάθεια μιας οικογένειας να προστατεύσει τον άνθρωπό της. Μιας οικογένειας που ζούσε σε ένα σπίτι χωρίς τοίχους, μέσα σε έναν προσφυγικό καταυλισμό, χωρίς τις δομές και την υποστήριξη που εμείς θεωρούμε δεδομένες.

Άνθρωποι που βρίσκονταν σε σοβαρό ψυχωτικό επεισόδιο κινδύνευαν να βλάψουν τον εαυτό τους, να χαθούν μέσα στην έρημο ή να τραυματιστούν, σε ένα μέρος όπου, μέχρι πριν από λίγο καιρό, δεν υπήρχε καμία απολύτως υπηρεσία ιατροφαρμακευτικής και ψυχοκοινωνικής περίθαλψης.

Αυτό που θα κρατήσω, όμως, περισσότερο είναι η στιγμή που άρχισαν να αφαιρούνται οι αλυσίδες. Όταν οι οικογένειες ένιωσαν ότι δεν ήταν πλέον μόνες, όταν απέκτησαν γνώση, υποστήριξη και πρόσβαση σε θεραπεία, οι αλυσίδες έπαψαν, σιγά σιγά, να είναι η μόνη επιλογή που πίστευαν ότι είχαν. Και αυτή είναι ίσως η πιο δυνατή εικόνα που πήρα μαζί μου.»

Η μεγαλύτερη πρόκληση

Για την Κάτια, η μεγαλύτερη πρόκληση της αποστολής δεν ήταν οι ίδιοι οι ασθενείς, αλλά η υποστήριξη της τοπικής ομάδας ψυχικής υγείας.

«Οι περισσότεροι συνάδελφοί μου ήταν και οι ίδιοι πρόσφυγες που ζούσαν στον καταυλισμό. Είχαν βιώσει τον πόλεμο και τη βία του, τον εκτοπισμό, την απώλεια αγαπημένων ανθρώπων και άκουγαν καθημερινά ιστορίες που έμοιαζαν με τις δικές τους.

Το πρωί στήριζαν ανθρώπους που προσπαθούσαν να σταθούν ξανά στα πόδια τους και το απόγευμα επέστρεφαν στις δικές τους οικογένειες, στις δικές τους δυσκολίες και στη δική τους πραγματικότητα.

Αυτό απαιτούσε μια πολύ λεπτή διαχείριση. Έπρεπε να τους στηρίζω, να τους καθοδηγώ και, ταυτόχρονα, να θυμάμαι ότι, όσο εγώ έφερνα την τεχνική γνώση, εκείνοι γνώριζαν την κοινότητά τους, τον πολιτισμό και τους ανθρώπους καλύτερα από τον καθένα.

Τους θαύμαζα βαθιά. Γιατί χρειάζεται τεράστια δύναμη ψυχής να αφιερώνεις τη ζωή σου στο να επουλώνεις τις πληγές άλλων ανθρώπων, όταν πολλές από τις δικές σου παραμένουν ακόμη ανοιχτές.

Ταυτόχρονα, έπρεπε να είσαι έτοιμος να ανταποκριθείς σε οτιδήποτε έφερνε το ίδιο το περιβάλλον. Ένας βομβαρδισμός λίγα χιλιόμετρα μακριά, μια μεγάλη πυρκαγιά στον καταυλισμό, μια μαζική άφιξη νέων προσφύγων ή οποιαδήποτε άλλη κρίση μπορούσε, μέσα σε λίγα λεπτά, να αλλάξει εντελώς τις προτεραιότητές σου.

Εκεί καταλαβαίνεις ότι η ανθρωπιστική παρέμβαση δεν γίνεται ποτέ σε ιδανικές συνθήκες. Γίνεται με τους ανθρώπους που έχεις, με τα μέσα που διαθέτεις και με την ευθύνη να πάρεις αποφάσεις που επηρεάζουν ζωές.»

«Για μία ώρα δεν υπήρχαν διαγνώσεις, υπήρχαν μόνο άνθρωποι»

Από όλες τις στιγμές της αποστολής, η Κάτια ξεχωρίζει εκείνη κατά την οποία δημιουργήθηκε μια ομάδα ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης για ανθρώπους με σοβαρές ψυχικές διαταραχές και τους φροντιστές τους.

«Παρατηρούσα καθημερινά ότι, πέρα από τη φαρμακευτική αγωγή και τις ατομικές συνεδρίες, δεν υπήρχε τίποτα που να τους δίνει την ευκαιρία να κοινωνικοποιηθούν, να δημιουργήσουν ή απλώς να νιώσουν ότι ανήκουν κάπου.

Αυτό που με έκανε να το σκεφτώ ήταν ότι βλέπαμε πόσο θεραπευτικά λειτουργούσαν η δημιουργική έκφραση, το παιχνίδι και οι ομαδικές δραστηριότητες στα παιδιά. Και αναρωτήθηκα: γιατί να σταματούν εκεί;

Η ανάγκη για παιχνίδι, δημιουργικότητα, έκφραση και ουσιαστική σύνδεση δεν εξαφανίζεται όταν ενηλικιώνεσαι.

Έτσι δημιουργήσαμε έναν ασφαλή χώρο για αυτούς τους ανθρώπους. Για μία ώρα την εβδομάδα δεν υπήρχαν διαγνώσεις. Υπήρχαν μόνο άνθρωποι. Άνθρωποι που δημιουργούσαν, συζητούσαν για τα συναισθήματά τους με την καθοδήγησή μας, έπιναν όλοι μαζί ένα τσάι, γελούσαν, αντάλλασσαν εμπειρίες και, σιγά σιγά, ξαναέχτιζαν σχέσεις.

Ως ενήλικες ξεχνάμε πολλές φορές πόσο θεραπευτική μπορεί να είναι μια απλή συζήτηση γύρω από όσα νιώθουμε, η δημιουργική έκφραση και η αίσθηση ότι ανήκουμε σε μια ομάδα.

Είδα ανθρώπους που στην αρχή έμπαιναν απομονωμένοι και σιωπηλοί να χαμογελούν ξανά. Δημιουργήθηκαν φιλίες, χτίστηκαν σχέσεις εμπιστοσύνης και οι ίδιοι οι φροντιστές ένιωσαν, ίσως για πρώτη φορά μετά από πολύ καιρό, ότι δεν κουβαλούν μόνοι τους αυτό το βάρος.

Δεν μπορούσαμε να αλλάξουμε τις συνθήκες στις οποίες ζούσαν. Μπορούσαμε όμως να αλλάξουμε, έστω και για λίγο, τον τρόπο που τις βίωναν. Και εκεί ένιωσα ότι η παρουσία μας έκανε πραγματικά τη διαφορά. Γιατί, πριν από τη διάγνωση, πριν από το τραύμα, πριν από όλα όσα είχαν στερηθεί, υπήρχε πάντα ένας άνθρωπος που είχε ανάγκη να τον δουν, να τον ακούσουν και να του θυμίσουν ότι εξακολουθεί να ανήκει κάπου.»

Ένα τυπικό 24ωρο στην αποστολή

Η καθημερινότητα στο Metche ήταν απαιτητική και απρόβλεπτη. Οι ρυθμοί της ημέρας καθορίζονταν από τις ανάγκες του καταυλισμού, ενώ κάθε στιγμή μπορούσε να προκύψει μια νέα κρίση.

«Ζούσαμε σε σκηνές, μέσα στη βάση των Γιατρών Χωρίς Σύνορα. Δίπλα ήταν τα γραφεία μας και λίγο πιο πέρα το νοσοκομείο, επίσης χτισμένο σχεδόν εξ ολοκλήρου με σκηνές. Όταν ζεις χωρίς τοίχους, χωρίς πατώματα και χωρίς τα φώτα της πόλης, το σώμα συγχρονίζεται με τη φύση. Ξυπνούσα πολύ νωρίς, με το πρώτο φως του ήλιου.

Ένα πρωινό με τους συναδέλφους, ένα μαντήλι στο πρόσωπο για τις αμμοθύελλες, ένα μεγάλο παγούρι με νερό που δεν έφευγε ποτέ από το χέρι μου, ο ασύρματός μου, και ξεκινούσε η μέρα. Νοσοκομείο, κοινότητα, συναντήσεις με την ομάδα, συνεδρίες, εκπαιδεύσεις, εποπτείες, επισκέψεις σε άλλα τμήματα και πολύ περπάτημα, πάντα με τον ασύρματο δίπλα μου, έτοιμη να ανταποκριθώ σε οποιοδήποτε επείγον περιστατικό.

Αν η μέρα μάς το επέτρεπε, το απόγευμα τρώγαμε όλοι μαζί, συζητούσαμε για όσα είχαν συμβεί και προσπαθούσαμε να αποφορτιστούμε. Το βράδυ, ένα τηλεφώνημα στους ανθρώπους μου στην Ελλάδα και ύπνος νωρίς. Ο ασύρματος, όμως, έμενε πάντα δίπλα στο κρεβάτι. Δεν ήξερες ποτέ πότε θα χτυπούσε ξανά.»

Μικρές ανάσες σε μια δύσκολη καθημερινότητα

Παρά τη συναισθηματική ένταση της αποστολής, η Κάτια είχε βρει τους δικούς της τρόπους να αποφορτίζεται.

«Ζωγραφίζω, γράφω και χρησιμοποιώ τη γυμναστική σαν διαλογισμό. Έτσι παίρνω τις ανάσες μου. Αλλά κυρίως με αγκαλιές. Πολλές αγκαλιές. Και μοίρασμα. Είχα την τύχη να γνωρίσω εξαιρετικούς συναδέλφους και, κυρίως, γυναίκες άξιες θαυμασμού.»

«Η αξιοπρέπεια δεν εξαρτάται από όσα έχεις»

Φεύγοντας από το Metche, η Κάτια δεν πήρε μαζί της μόνο εικόνες και εμπειρίες, αλλά και πολύτιμα μαθήματα ζωής.

«Οι άνθρωποι εκεί με δίδαξαν ότι η αξιοπρέπεια δεν εξαρτάται από όσα έχεις, αλλά από τον τρόπο που επιλέγεις να στέκεσαι απέναντι στη ζωή.

Δεν θα ξεχάσω ποτέ τις γυναίκες της ομάδας μου. Παρότι επέστρεφαν κάθε βράδυ σε σπίτια χωρίς τρεχούμενο νερό, μέσα στη σκόνη, τη ζέστη και τις αντίξοες συνθήκες, έφταναν κάθε πρωί με τα φορέματά τους άψογα ταιριασμένα με τις μαντίλες τους. Οι άντρες με καθαρά, προσεγμένα και σιδερωμένα ρούχα. Πάντα με άρωμα. Πάντα με αξιοπρέπεια.

Έτρεχαν καθημερινά από το νοσοκομείο στην κοινότητα κάτω από 40 βαθμούς, με χαμόγελο, γιατί τους είχε δοθεί η ευκαιρία να εργαστούν, να προσφέρουν και να αρχίσουν, σιγά σιγά, να ξαναχτίζουν τη ζωή τους.

Με δίδαξαν επίσης ότι δεν μπορείς να καταλάβεις πραγματικά έναν άνθρωπο, αν πρώτα δεν προσπαθήσεις να καταλάβεις τον κόσμο μέσα στον οποίο ζει.

Και ίσως το σημαντικότερο μάθημα ήταν ότι ο μεγαλύτερος προστατευτικός παράγοντας για την ψυχική μας υγεία δεν είναι πάντα κάτι ατομικό. Είναι το αίσθημα του ανήκειν. Η σύνδεση με τους γύρω μας. Η αλληλεγγύη μιας κοινότητας. Κάτι από το οποίο, μέσα στην κουλτούρα της διαρκούς αυτοβελτίωσης, απομακρυνόμαστε όλο και περισσότερο.

Και, τέλος, επιβεβαίωσα ότι τα όνειρα δεν είναι πάντα οι μεγάλοι, βαρύγδουποι στόχοι. Είναι να μπορεί το μυαλό να πετάει ελεύθερο και να κάνει στάσεις σε μέρη που ζεσταίνουν την καρδιά.»