Ισλανδία: Το… ψάρι κρίνει την ευρωπαϊκή της πορεία

Μέσα σε ένα εργοστάσιο δίπλα στη θάλασσα, εργαζόμενοι με δίχτυα στα μαλλιά και μπλε φόρμες ταξινομούν φρέσκο μπακαλιάρο και εγκλεφίνο, ενώ μηχανήματα επεξεργάζονται τα ψάρια και τα μετατρέπουν σε φιλέτα, τα περισσότερα από τα οποία προορίζονται για την Ευρώπη.

Ο επικεφαλής της αλιευτικής εταιρείας Visir, Πέτουρ Πάλσον, φοβάται ότι η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση θα κοστίσει θέσεις εργασίας στην Ισλανδία και θα οδηγήσει εργοστάσια στο εξωτερικό.

«Αν είμαστε στην ΕΕ, εκείνοι θα είναι που θα χαράζουν την πολιτική», λέει στο BBC.

Το Σάββατο, οι ψηφοφόροι αυτής της νησιωτικής χώρας των σχεδόν 400.000 κατοίκων θα αποφασίσουν εάν η χώρα τους θα πρέπει να επαναλάβει τις διαπραγματεύσεις για την ένταξή της στην ΕΕ. Πρόκειται για ένα δημοψήφισμα που, σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις, είναι αμφίρροπο και δύσκολα μπορεί να προβλεφθεί το αποτέλεσμα.

Ευρώπη ή ανεξαρτησία; Το μεγάλο δίλημμα

Οι υποστηρικτές της ένταξης θεωρούν ότι οι στενότεροι δεσμοί με την Ευρώπη θα μπορούσαν να συμβάλουν στη σταθεροποίηση του ιδιαίτερα ευμετάβλητου ισλανδικού νομίσματος και να περιορίσουν το αυξανόμενο κόστος ζωής.

Οι αντίπαλοι υποστηρίζουν ότι διακυβεύονται η κυριαρχία της Ισλανδίας και ο έλεγχος των «ανεκτίμητων» αλιευτικών υδάτων της και προτιμούν η χώρα να συνεχίσει την αυτόνομη πορεία της.

Πρόκειται για μια διαχωριστική γραμμή που διχάζει τους Ισλανδούς εδώ και δεκαετίες. Ωστόσο, μετά τη νίκη της σε πρόωρες εκλογές το 2024, η κεντροαριστερή κυβέρνηση της πρωθυπουργού Κρίστουν Φροστναντότιρ δεσμεύτηκε να διεξαγάγει δημοψήφισμα έως το 2027.

Ο πόλεμος της Ρωσίας στην Ουκρανία, οι εντεινόμενες αντιπαλότητες στην Αρκτική, αλλά και οι απειλές του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ για δασμούς και οι βλέψεις του για τη Γροιλανδία επιτάχυναν το χρονοδιάγραμμα.

«Τα πράγματα κινούνται πολύ γρήγορα όσον αφορά τις γεωπολιτικές προκλήσεις», δηλώνει στο BBC ο υπουργός Οικονομικών Ντάδι Μαρ Κριστόφερσον, σημειώνοντας ότι η θέση της Ισλανδίας στον κόσμο έχει ανέβει «ψηλότερα στην ατζέντα».

Κρίσιμη γεωπολιτική θέση

Η Ισλανδία βρίσκεται στον βόρειο Ατλαντικό, κοντά σε μια στρατηγικής σημασίας θαλάσσια περιοχή που είναι γνωστή ως διάδρομος GIUK, όπου η Δύση παρακολουθεί στενά τη ρωσική ναυτική δραστηριότητα.

Είναι ιδρυτικό μέλος του ΝΑΤΟ, δεν διαθέτει όμως δικές της ένοπλες δυνάμεις.

Μια δημοσκόπηση αυτή την εβδομάδα έδινε το «Ναι» μπροστά με 51,3% έναντι 48,7%, ενώ προηγούμενη έρευνα έδειχνε τα δύο στρατόπεδα σχεδόν ισοδύναμα.

«Είναι σχεδόν αδύνατο να προβλεφθεί», λέει ο Έιρικουρ Μπέργκμαν, καθηγητής Πολιτικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Μπίφροστ. «Και οι δύο πλευρές κάνουν ό,τι μπορούν».

Τα οικονομικά οφέλη που βλέπει το “Ναι”

Το Φιλελεύθερο Μεταρρυθμιστικό Κόμμα του Κριστόφερσον αποτελεί μία από τις βασικές φωνές της εκστρατείας υπέρ του «Ναι».

Υποστηρίζει ότι η ένταξη στην ΕΕ θα ενίσχυε την ασφάλεια και την εμπορική θέση της Ισλανδίας και θα την προστάτευε από πολύ ισχυρότερες δυνάμεις.

Υπάρχει, όμως, και το οικονομικό επιχείρημα.

«Βλέπουμε την ευκαιρία ένταξης στην ΕΕ και υιοθέτησης του ευρώ ως ένα πολύ σημαντικό όφελος για τις ισλανδικές επιχειρήσεις και το σύνολο της ισλανδικής κοινωνίας», υποστηρίζει.

Μια ψήφος υπέρ του «Ναι» θα άνοιγε τον δρόμο για την επανέναρξη των διαπραγματεύσεων με τις Βρυξέλλες. Ωστόσο, για την τελική συμφωνία ένταξης θα απαιτούνταν και δεύτερο δημοψήφισμα, ενώ θα έπρεπε να συμφωνήσουν και τα 27 κράτη-μέλη της ΕΕ.

Σε περίπτωση «Όχι», οι διαπραγματεύσεις θα σταματούσαν προς το παρόν.

«Αν πούμε όχι, δεν θα μάθουμε ποτέ»

Ορισμένοι Ισλανδοί αναμένεται να ψηφίσουν «Ναι», ακριβώς επειδή αυτό δεν θα είναι το τελικό δημοψήφισμα για την ένταξη.

«Πρέπει να γνωρίζουμε τι περιλαμβάνει η συμφωνία με την ΕΕ», λέει η κάτοικος του Ρέικιαβικ Άννα Ράγκναρσντοτιρ. «Αν πούμε όχι, δεν θα το μάθουμε ποτέ».

Παρότι βρίσκεται εκτός ΕΕ, η Ισλανδία συμμετέχει στον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο (ΕΟΧ), μαζί με τη Νορβηγία και το Λιχτενστάιν. Έτσι, συμμετέχει στην ενιαία αγορά και στη ζώνη Σένγκεν χωρίς εσωτερικούς συνοριακούς ελέγχους.

Το Ρέικιαβικ ξεκίνησε διαπραγματεύσεις ένταξης στην ΕΕ δύο χρόνια μετά την καταστροφική παγκόσμια οικονομική κρίση του 2008, αλλά τις εγκατέλειψε το 2013.

Η αλιεία παραμένει το μεγάλο «αγκάθι»

Η αλιεία αποτέλεσε το μεγαλύτερο εμπόδιο και τότε και εξακολουθεί να αποτελεί σήμερα το βασικό σημείο διαφωνίας.

Οι αλιευτικές και θαλάσσιες βιομηχανίες αντιπροσωπεύουν σχεδόν το 40% των εξαγωγών της Ισλανδίας. Πολλοί υποστηρικτές του «Όχι» φοβούνται ότι, υπό την κοινή αλιευτική πολιτική της ΕΕ, η χώρα θα χάσει μέρος του ελέγχου των ιδιαίτερα προσοδοφόρων αλιευτικών της περιοχών.

Η επικεφαλής της αντιπολίτευσης και επικεφαλής της εκστρατείας του «Όχι», Γκουντρουν Χαφστάινσντοτιρ, δεσμεύεται ότι τα ισλανδικά χωρικά ύδατα δεν πρόκειται ποτέ να μοιραστούν.

Η αλιεία είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τον πολιτισμό και την πολιτική ταυτότητα της Ισλανδίας και κανένας πολιτικός δεν θα μπορούσε να κάνει μια τέτοια παραχώρηση, υποστηρίζει ο καθηγητής Μπέργκμαν.

«Θα τον έδιωχναν από τη χώρα», λέει χαρακτηριστικά.

Η προσπάθεια για ειδικό καθεστώς

Η ισλανδική κυβέρνηση σκοπεύει να διεκδικήσει μια «ειδική συμφωνία» για την προστασία της αλιείας και της γεωργίας. Ο υπουργός Οικονομικών δηλώνει ότι η κυβέρνηση είναι πεπεισμένη πως μπορεί να εξασφαλίσει «ορισμένες εξαιρέσεις».

Όπως αναφέρει, η Νορβηγία, αν και δεν είναι μέλος της ΕΕ, πέτυχε αντίστοιχες ρυθμίσεις το 1994, παρότι τελικά δεν ολοκλήρωσε τη διαδικασία ένταξης. Παράλληλα, τα κράτη-μέλη της ΕΕ Φινλανδία και Σουηδία εξασφάλισαν ειδικούς όρους για τη γεωργία στις βόρειες περιοχές τους.

Οι ευρωσκεπτικιστές, ωστόσο, αμφιβάλλουν ότι μια τέτοια εξαίρεση είναι εφικτή.

Η επικεφαλής της Ένωσης Ισλανδών Αγροτών, Μάργκρετ Άγκουστα Σίγκουρνταρντοτιρ, εμφανίζεται επιφυλακτική:

«Κανένα κράτος-μέλος δεν έχει λάβει μόνιμη εξαίρεση».

Οι φόβοι για την ασφάλεια

Φοβάται επίσης ότι οι πολιτικές της ΕΕ θα επικεντρώνονται «στα συμφέροντα 450 εκατομμυρίων καταναλωτών και όχι στις ιδιαίτερες ανάγκες μιας χώρας 400.000 ανθρώπων».

Όταν το BBC επισκέφθηκε την αεροπορική βάση στο Κέφλαβικ αυτόν τον μήνα, μαχητικά αεροσκάφη απογειώνονταν, ενώ η αμερικανική σημαία κυμάτιζε δίπλα στη βελγική και τις σημαίες του ΝΑΤΟ.

Χωρίς δικές της ένοπλες δυνάμεις, η ασφάλεια της Ισλανδίας βασίζεται στους συμμάχους της στο ΝΑΤΟ και σε αμυντική συμφωνία με τις ΗΠΑ από το 1951.

Ωστόσο, οι επανειλημμένες δηλώσεις του Τραμπ για την κατάληψη της Γροιλανδίας, αλλά και ο κίνδυνος αποδυνάμωσης της συμμαχίας του ΝΑΤΟ, έχουν εντείνει τις ανησυχίες της Ισλανδίας.

Οι αξιωματούχοι θεωρούν τη ρωσική ναυτική δραστηριότητα στα ύδατα κοντά στην Ισλανδία ως τη βασική απειλή για την ασφάλεια. Τον Ιούνιο, οι ισλανδικές αρχές ανακοίνωσαν ότι παρακολούθησαν ένα ρωσικό πλοίο πληροφοριών να περνά από την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη της χώρας.

Υπήρξε έκπληξη στην Ισλανδία όταν ο Τραμπ αναφέρθηκε κατά λάθος στη χώρα τέσσερις φορές σε ομιλία του στο Νταβός, ενώ εννοούσε τη Γροιλανδία. Ο νέος Αμερικανός πρέσβης χρειάστηκε μάλιστα να ζητήσει συγγνώμη όταν αστειεύτηκε ότι η Ισλανδία θα μπορούσε να γίνει η 52η πολιτεία των ΗΠΑ.

Το κόστος ζωής τροφοδοτεί το “Ναι”

«Η ειδική σχέση» με τις ΗΠΑ παραμένει αμετάβλητη, τονίζει ο Ντάντι Μαρ Κριστόφερσον. Ωστόσο, ο υπουργός Οικονομικών θεωρεί ότι «είναι σημαντικό να υπάρχει ένας επιπλέον πυλώνας» και τον Μάρτιο η κυβέρνηση υπέγραψε αμυντική συμφωνία με την ΕΕ.

Παρά τις γεωπολιτικές εξελίξεις, το ζήτημα της ασφάλειας έχει, ίσως παραδόξως, απουσιάσει σε μεγάλο βαθμό από τον δημόσιο διάλογο στην Ισλανδία.

Για τη Σνάερος Σίντραντοτιρ του Ευρωπαϊκού Κινήματος της Ισλανδίας, αυτό είναι απογοητευτικό.

«Το δημοψήφισμα γίνεται τώρα 100% εξαιτίας ζητημάτων ασφάλειας», υποστηρίζει.

Τεράστια κόκκινα γράμματα που σχηματίζουν τη λέξη «JA!», δηλαδή «ΝΑΙ!», καλύπτουν τα παράθυρα των γραφείων της εκστρατείας υπέρ της ένταξης.

Το στρατόπεδο του «Ναι» υποστηρίζει ότι η ένταξη στην ΕΕ προσφέρει μεγαλύτερη οικονομική σταθερότητα, ενώ η υιοθέτηση του ευρώ θα μπορούσε να περιορίσει τον επίμονα υψηλό πληθωρισμό της χώρας.

Ακρίβεια και στεγαστικό στο επίκεντρο

Από τότε που απέκτησε την ανεξαρτησία της από τη Δανία το 1944, η Ισλανδία μεταμορφώθηκε από ένα φτωχό νησί σε ένα από τα πιο εύπορα κράτη της Ευρώπης.

Ωστόσο, σύμφωνα με ανάλυση της ακαδημαϊκής ένωσης Viska, οι τιμές στην Ισλανδία είναι κατά 84% υψηλότερες από τον μέσο όρο της ΕΕ, ενώ τα επιτόκια έχουν αυξηθεί στο 8%.

«Παίρνουμε υψηλότερους μισθούς και αυτό πηγαίνει κατευθείαν στο κόστος των πάντων», παραπονιέται η Σίντραντοτιρ. «Είναι σαν ένας σκύλος που κυνηγά συνεχώς την ουρά του».

Στο κέντρο του Ρέικιαβικ, τα δύο ζητήματα που απασχολούν περισσότερο τους πολίτες είναι το υψηλό κόστος ζωής και η εθνική κυριαρχία.

«Το μεγαλύτερο πρόβλημα αυτή τη στιγμή είναι για τη γενιά που προσπαθεί να αποκτήσει τη δική της κατοικία», λέει ο 62χρονος Άντολφ Φρίντρικσον. «Τα επιτόκια των στεγαστικών δανείων είναι τρομακτικά».

Την ίδια ώρα, η 22χρονη Χέλγκα θεωρεί ότι η ένταξη στην ΕΕ θα είναι υπερβολικά δαπανηρή:

«Η αλιευτική βιομηχανία και όλα τα υπόλοιπα πρέπει να παραμείνουν υπό τον έλεγχό μας».

Το βλέμμα όλης της Ευρώπης στο δημοψήφισμα

Το αποτέλεσμα του Σαββάτου παρακολουθείται στενά σε ολόκληρη την Ευρώπη.

Εάν επικρατήσει το «Ναι», Ισλανδοί αξιωματούχοι εκτιμούν ότι οι συνομιλίες με τις Βρυξέλλες θα διαρκέσουν «μήνες, όχι χρόνια», καθώς 11 από τα 35 κεφάλαια των διαπραγματεύσεων είχαν ήδη ολοκληρωθεί όταν η διαδικασία διακόπηκε.

Το ενδιαφέρον είναι έντονο και στη γειτονική Νορβηγία, μια παραδοσιακά ευρωσκεπτικιστική χώρα που, όπως η Ισλανδία, συμμετέχει στον ΕΟΧ. Ωστόσο, και εκεί αυξάνεται η υποστήριξη για ένταξη στην ΕΕ.

Η απόκτηση ενός πλούσιου και σταθερού νέου μέλους όπως η Ισλανδία θα αποτελούσε σημαντική επιτυχία για τη διεύρυνση της ΕΕ, εκτιμά ο Χάλγκριμουρ Όντσον, επικεφαλής της δεξαμενής σκέψης European Currents για τις σχέσεις ΕΕ-Ισλανδίας.

«Αλλά και ένα “Όχι” θα μπορούσε επίσης να θεωρηθεί απώλεια».