Το Ιράν παλεύει να διατηρήσει τον αποκλειστικό έλεγχο του Ορμούζ απέναντι στο Ομάν

Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν το βασικό διαπραγματευτικό χαρτί του Ιράν στις συνομιλίες με τις Ηνωμένες Πολιτείες και, ως εκ τούτου, ήταν πάντοτε πιθανό να αποτελέσει το σημαντικότερο σημείο αντιπαράθεσης.

Κάθε σπιθαμή αυτής της θαλάσσιας οδού, πλάτους 24 μιλίων, βρίσκεται στο επίκεντρο μιας δοκιμασίας βούλησης και υπομονής, όπως σημειώνεται σε ανάλυση στον Guardian.

Για το Ιράν, η συνέχιση της διαμάχης δεν συνιστά πρόβλημα, αρκεί να μην χάσει τον έλεγχο της κατάστασης.

Βάσει του μνημονίου κατανόησης που υπεγράφη με την Ουάσιγκτον στις 18 Ιουνίου, οι ουσιαστικές συνομιλίες για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν δεν απαιτείται να ξεκινήσουν πριν από την άρση του αποκλεισμού του Στενού — κάτι για το οποίο το Ιράν υποχρεούται να καταβάλει μόνο «τις καλύτερες δυνατές προσπάθειές του» ώστε να επιτευχθεί.

Επιπλέον, όσο περισσότερο διαρκεί ο αποκλεισμός, τόσο περισσότερο πλησιάζουν οι ενδιάμεσες εκλογές στις ΗΠΑ, οι οποίες είναι κρίσιμες για τον Ντόναλντ Τραμπ.

Η ιρανική κυβέρνηση ενδέχεται επίσης να βρεθεί αντιμέτωπη με την οργή ενός εκλογικού σώματος που δοκιμάζεται από τον υψηλό πληθωρισμό, ωστόσο δεν υπάρχει προκαθορισμένη ημερομηνία για μια τέτοια πολιτική αναμέτρηση.

Το Ιράν υιοθετεί μια μαξιμαλιστική ερμηνεία του μνημονίου, υποστηρίζοντας ότι μόνο το ίδιο έχει την εξουσία να άρει τον αποκλεισμό. Προστατεύοντας με ιδιαίτερη επιμονή αυτό το προνόμιο, αντιστέκεται στη συμμετοχή οποιασδήποτε άλλης χώρας ή διεθνούς θεσμού στη διαδικασία επαναλειτουργίας του Ορμούζ.

Για τον λόγο αυτό, η Τεχεράνη απέρριψε την πρόταση για μια νότια ναυτιλιακή διαδρομή, κοντά στις ακτές του Ομάν, η οποία είχε εκπονηθεί σε συνεργασία με τον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό (IMO) του ΟΗΕ. Η πρόταση προέβλεπε ότι, καθώς η κεντρική δίοδος του Στενού είχε αποκλειστεί λόγω της ύπαρξης ναρκών, θα μπορούσαν να ανοίξουν δύο νέοι θαλάσσιοι διάδρομοι ναυσιπλοΐας: ο ένας εντός των χωρικών υδάτων του Ομάν, υπό την εποπτεία του Κοινού Κέντρου Πληροφοριών Ναυτιλίας (Joint Maritime Information Center) των ΗΠΑ, και ο δεύτερος βορειότερα, πλησίον των ιρανικών ακτών. Ο Διεθνής Ναυτιλιακός Οργανισμός θεωρούσε ότι είχε εξασφαλίσει τη συναίνεση του Ιράν για την υλοποίηση της πρότασης.

Ωστόσο, είτε διαφορετικά κέντρα εξουσίας εντός του ιρανικού καθεστώτος υιοθέτησαν διαφορετικές θέσεις, είτε ο Διεθνής Ναυτιλιακός Οργανισμός παρερμήνευσε τον βαθμό ευελιξίας που ήταν διατεθειμένο να επιδείξει το Ιράν. Σε κάθε περίπτωση, η επίθεση του Ιράν την Πέμπτη εναντίον πλοίου με σημαία Σιγκαπούρης, το οποίο διέπλεε τη νότια διαδρομή, οδήγησε τον IMO στην εγκατάλειψη του σχεδίου.

Για την Τεχεράνη, η απώλεια του «χαρτιού» του Στενού του Ορμούζ θα σήμαινε επιστροφή στις διαπραγματεύσεις με τους όρους που ίσχυαν πριν από τον πόλεμο και απώλεια ενός σημαντικού στρατηγικού μοχλού πίεσης. Σε συνέντευξη Τύπου στη Βαγδάτη, ο υπουργός Εξωτερικών του Ιράν, Αμπάς Αραγτσί, δήλωσε: «Οποιαδήποτε προσπάθεια υιοθέτησης νέων ή ξεχωριστών ρυθμίσεων, διαφορετικών από εκείνες που εφαρμόζει σήμερα η Ισλαμική Δημοκρατία, θα οδηγήσει μόνο σε περαιτέρω επιπλοκές, σε καθυστέρηση της επαναλειτουργίας των Στενών του Ορμούζ και σε αύξηση της έντασης».

Ωστόσο, η διαμάχη γύρω από τη νότια ναυτιλιακή διαδρομή –η οποία αναμένεται να αποτελέσει αντικείμενο συζητήσεων στις συνομιλίες της Ντόχα– ενδέχεται να επισκιάσει την αναζήτηση μιας μακροπρόθεσμης λύσης για τη διαχείριση του Ορμούζ. Πρόκειται για μια λύση που το Ομάν επεξεργάζεται τους τελευταίους δύο μήνες με ιδιαίτερη νομική επιμέλεια. Το σχέδιο έχει καταρτιστεί με στόχο να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις του διεθνούς δικαίου, εξασφαλίζοντας παράλληλα, σε βάθος χρόνου, και τη στήριξη του Ιράν.

Ωστόσο, το Ομάν, μια χώρα που παραδοσιακά και στην πράξη τηρεί ουδέτερη στάση, βρίσκεται σε μια εξαιρετικά λεπτή διπλωματική θέση. Γνωρίζει ότι, αν αγνοήσει τις αντιρρήσεις της Τεχεράνης, οι πιθανότητες να αποδεχθεί το Ιράν το ομανικό σχέδιο για το μέλλον του Στενού μειώνονται σημαντικά. Από την άλλη πλευρά, εάν το Ομάν δεν αναλάβει πρωτοβουλία για να διευκολύνει την ανθρωπιστική επιχείρηση απεγκλωβισμού των χιλιάδων ναυτικών που παραμένουν αποκλεισμένοι, τότε μειώνονται οι πιθανότητες οι προτάσεις του για τα Στενά του Ορμούζ να γίνουν αποδεκτές τόσο από τις χώρες της περιοχής όσο και από τα Ηνωμένα Έθνη, ενώ αυξάνεται ο κίνδυνος οι Ηνωμένες Πολιτείες να επιστρέψουν σε μια γενικευμένη πολεμική σύγκρουση.

Το ίδιο το γεγονός ότι ο αναπληρωτής υπουργός Εξωτερικών του Ιράν, Καζέμ Γκαριμπαμπαντί, πραγματοποίησε κοινές συνομιλίες στη Μουσκάτ με τον υπουργό Επικρατείας Εξωτερικών του Ομάν, Αμπντουλαζίζ αλ-Χινάι, συνιστά μια σιωπηρή παραδοχή από την πλευρά της Τεχεράνης ότι δεν διαθέτει αποκλειστική αρμοδιότητα λήψης αποφάσεων για τη μελλοντική διαχείριση του Στενού.

Αυτό που επιδιώκει το Ομάν είναι η δημιουργία ενός συστήματος διαχείρισης που θα διασφαλίζει ότι τα παράκτια κράτη θα αποκομίζουν έσοδα από την εμπορική ναυσιπλοΐα μέσω του Στενού, με τα έσοδα αυτά να προέρχονται, στον μέγιστο δυνατό βαθμό, από εθελοντικές εισφορές ή από πληρωμές για συγκεκριμένες υπηρεσίες ναυσιπλοΐας που θα καταβάλλονται από εμπορικές ενώσεις, πλοία ή κράτη.

Ο υπουργός Εξωτερικών του Ομάν, Μπαντρ αλ-Μπουσαΐντι, εξήγησε: «Δεν υποστηρίζουμε την επιβολή διοδίων για τη διέλευση από τα Στενά του Ορμούζ, κάτι που απαγορεύεται από το διεθνές δίκαιο. Αντιθέτως, οι χρεώσεις για παρεχόμενες υπηρεσίες είναι νόμιμες και βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη σχετικές συζητήσεις με την ιρανική πλευρά». Πρόκειται για μια ουσιώδη νομική διάκριση, η οποία έχει διαμορφωθεί με τη συνδρομή κορυφαίων Βρετανών νομικών συμβούλων εξειδικευμένων στο εμπορικό δίκαιο.

Το άρθρο 26 της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας απαγορεύει ρητά την επιβολή χρεώσεων για την απλή διέλευση από ένα στενό. Αντίθετα, το άρθρο 43 επιτρέπει στα κράτη-χρήστες και στα κράτη που βρέχονται από το στενό να χρηματοδοτούν από κοινού την παροχή ναυτιλιακών υπηρεσιών, συμπεριλαμβανομένων υπηρεσιών λιμένα ή άλλων συναφών υπηρεσιών που χρησιμοποιούνται από τα πλοία.

Το συγκεκριμένο επιχείρημα εκτιμάται ότι παρουσίασε ο σουλτάνος του Ομάν κατά τη συνάντησή του με τον πρόεδρο της Γαλλίας, Εμανουέλ Μακρόν, τη Δευτέρα. Θεωρητικά, ο Μακρόν και ο πρωθυπουργός του Ηνωμένου Βασιλείου, Κιρ Στάρμερ, διαθέτουν ήδη μια ναυτική δύναμη έτοιμη να αναπλεύσει με αποστολή την επιτήρηση μιας ενδεχόμενης συμφωνίας για την ελευθερία της ναυσιπλοΐας. Ο σουλτάνος φέρεται να υποστήριξε ότι, εφόσον η Δύση υιοθετήσει το σχέδιο του Ομάν, δεν θα υπάρξει ανάγκη ανάπτυξης μιας τέτοιας δύναμης.