Γιατί το ματάκι που φοράς για φυλαχτό είναι πάντα σκούρο μπλε

Το καρφιτσώνουμε στα φανελάκια των νεογέννητων, το κρεμάμε στον καθρέφτη των αυτοκινήτων, το φορούμε σε βραχιόλια ή αλυσίδες και εν πάση περιπτώσει, όλοι έχουμε κάπου (ξεχασμένο ή όχι) ένα μπλε ματάκι, για να μας προφυλάσσει από το “κακό μάτι”.

Δηλαδή, τη γλωσσοφαγιά.

Ήξερες ωστόσο, πως το βαθύ μπλε αυτού του φυλαχτού δεν υπάρχει στα ζώα και τα φυτά;

Πρόκειται για χρώμα που δημιουργήθηκε με χημικές ενώσεις στο γυαλί και προτιμήθηκε όταν προέκυψε η ανάγκη προστασίας από… απειλή. Ήλθε η ώρα να καλύψουμε τα κενά του πιο αναγνωρίσιμου φυλαχτού της Μεσογείου.

Το μπλε που δεν υπάρχει στη φύση

Στο φυσικό κόσμο, κυριαρχούν χρώματα όπως το πράσινο, το καφέ, το κόκκινο και το κίτρινο. Στα φυτά και τα ζώα δεν υπάρχουν μπλε χρωστικές.

Σε ό,τι αφορά τις εξαιρέσεις του κανόνα, τα μπλε λουλούδια ή τα φτερά ορισμένων εξωτικών πεταλούδων δεν είναι πραγματικά μπλε. Αυτό που ισχύει είναι ότι η μικροσκοπική δομή της επιφάνειάς τους ξεγελάει το μάτι, παγιδεύοντας και διαθλώντας το φως.

Για να καταλάβεις, στα περισσότερα πράγματα γύφω μας, το χρώμα είναι θέμα χημικής σύστασης (μπογιάς). Ας πούμε, το καρότο είναι πορτοκαλί χάριν της χημικής ουσίας που περιέχει και λέγεται καροτένιο. Η ντομάτα είναι κόκκινη, επειδή έχει λυκοπένιο.

Στο βιολογικό κόσμο, τα φυτά και τα ζώα δεν κατάφεραν ποτέ να εξελίξουν μια καθαρή μπλε χημική χρωστική, καθώς το μπλε φως έχει πολύ υψηλή ενέργεια και τα μόρια που θα μπορούσαν να το αντανακλούν, είναι πολύπλοκα και δύσκολα στην παραγωγή για έναν ζωντανό οργανισμό. Για αυτό και όσα ζώα και φυτά φαίνονται μπλε, στην ουσία “παίζουν” με την αρχιτεκτονική του φωτός.

Για παράδειγμα, στο μικροσκόπιο η πεταλούδα Morpho δεν έχει ιχνοστοιχείο μπλε χρώματος. Έχει μικροσκοπικά λέπια, που απορροφούν το κόκκινο, το κίτρινο και το πράσινο υπό τον ήλιο, αλλά αντανακλούν το μήκος κύματος του μπλε φωτός.

Πώς προέκυψε το μπλε του φυλακτού;

Για τους αρχαίους ανθρώπους, το μπλε ήταν κάτι που υπήρχε μόνο στον ουρανό και στην ανοιχτή θάλασσα. Ήταν δηλαδή, άπιαστο.

Επειδή ακριβώς δεν το συναντούσαν στη γήινη καθημερινότητά τους, το συνέδεσαν αυτόματα με το εξωπραγματικό, το θεϊκό και το ανεξήγητο και του απέδωσαν προστατευτικές ιδιότητες από τις αόρατες, υπερφυσικές απειλές.

Ακολούθως, προέκυψε ένας κοινωνικός λόγος: στους πληθυσμούς της Ανατολικής Μεσογείου, της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής, τα μάτια των ανθρώπων ήταν σκούρα καφέ ή μαύρα.

Όταν λοιπόν, κατά καιρούς εμφανίζονταν ταξιδιώτες, έμποροι ή κατακτητές από τον βορρά με ανοιχτόχρωμα, γαλάζια μάτια, η πρώτη αντίδραση των ντόπιων δεν ήταν ο θαυμασμός, αλλά το δέος και η καχυποψία.

Σιγά σιγά λοιπόν, γεννήθηκε η δεισιδαιμονία ότι αυτά τα παράξενα, ανοιχτά μάτια είχαν την πιο επικίνδυνη δύναμη να σε βασκάνουν.

Για αυτό και προέκυψε η ανάγκη “αντίδοτου”.

Επιστρατεύτηκε λοιπόν, ο παλιός άγραφος κανόνας, βάσει του οποίου “το όμοιο πολεμά το όμοιο” κι έτσι δημιουργήθηκε ένα μπλε μάτι, για να επιστρέφει την κακή ενέργεια σε όποιον προσπαθούσε να τους ματιάσει.

Σε ό,τι αφορά τώρα, το τεχνικό επίπεδο (δηλαδή, πώς δημιουργούνταν αυτά τα μπλε ματάκια), στα εργαστήρια υαλουργίας της αρχαίας Μεσογείου και της Μικράς Ασίας, οι μάστορες παρατήρησαν ότι ρίχνοντας οξείδιο του κοβαλτίου ή χαλκού στο λιωμένο γυαλί, πετύχαιναν πανεύκολα ένα εξαιρετικά σταθερό, βαθύ μπλε χρώμα που δεν ξεθώριαζε ποτέ.

Έτσι, το μπλε αφύσικο χρώμα, ένωσε τον μυστικισμό της σπανιότητάς του, την αρχαία προκατάληψη ενάντια στα ανοιχτόχρωμα βλέμματα και την αντοχή του γυαλιού, όπως εξελισσόταν στο πιο ανθεκτικό φυλαχτό της λαϊκής μας παράδοσης.