ΟΛΕΣ ΟΙ ΤΑΙΝΙΕΣ ΤΟΥ ΣΤΙΒΕΝ ΣΠΙΛΜΠΕΡΓΚ, ΑΠΟ ΤΗ ΧΕΙΡΟΤΕΡΗ ΣΤΗΝ ΚΑΛΥΤΕΡΗ

Ο Στίβεν Σπίλμπεργκ πάντα έμοιαζε να έχει μια σχεδόν μεταφυσική σχέση με την κάμερα. Ένα ένστικτο παράλογο, από αυτά που δεν διδάσκονται (αλλά σίγουρα ακονίζονται), και μια εξωπραγματική κατανόηση στο πώς να πει ιστορίες μέσα από κινούμενες εικόνες.

Αυτό διαφέρει πολύ από σχεδόν οτιδήποτε λογίζεται σήμερα ως ‘aesthetics’ ή ως ‘one perfect shot’ ή οτιδήποτε άλλο έχει να κάνει με μια εντυπωσιακή σύνθεση κάδρου. Η κατανόηση του Σπίλμπεργκ έχει να κάνει με την κίνηση του κάδρου, με αντικατοπτρισμούς, με σκιές – με συνθέσεις μέσα στις συνθέσεις ενός κάδρου.

Με χρωματικές αποχρώσεις, ναι, αλλά και με το πώς αυτές αλλάζουν ή μετατοπίζονται στη διάρκεια μιας αφήγησης. Και με μεταβάσεις φυσικά, με το πώς συνδέει τοποθεσίες αλλά και χρονικές στιγμές, μέσα από μια οπτική σύνδεση. Με τον χώρο που πιάνουν φιγούρες μέσα στο κάδρο σε σχέση με άλλες – ποιος στέκεται ως γίγαντας, ποιος στέκεται ως θεατής, ποιος στέκεται ως φάντασμα. Με πολλούς τρόπους, ο Σπίλμπεργκ είναι πιθανώς ο σκηνοθέτης με την πιο αγνή αίσθηση του πώς να κάνεις έναν θεατή να ακολουθήσει μια ιστορία κινούμενων εικόνων μέσα από το αυτές οι εικόνες και μόνο, λένε την ιστορία.

Τι ιστορίες έχει όμως επιλέξει να λέει μέσα από αυτή την ολοκληρωτική, πεντακάθαρη αίσθηση αφήγησης που κατέχει; Ιστορίες για διαλυμένες οικογένειες και για παιδιά που (προσπαθούν να) μεγαλώνουν, για ανθρώπους που βρίσκουν μεγαλύτερο νόημα σε κάποια εμμονή ή σε κάποια μεγάλη ιδέα (από τα Σαγόνια του Καρχαρία και τις Στενές Επαφές Τρίτου Τύπου μέχρι τη Λίστα του Σίντλερ και, ναι, τους Fablemans), και μέσα από αυτές τις συναισθηματικές ιστορίες προσωπικής εκπλήρωσεις, εξετάζει ευρύτερα την ιδέα του πώς (πρέπει να) ερχόμαστε μαζί ως κοινότητα, ως Ένα.

Συχνά συναντάμε τρομερά ενδιαφέρουσες πολιτικές ιδέες μέσα σε αυτές τις ιστορίες, ανεξαρτήτως του πόσο συνειδητά τις αναλύει ο Σπίλμπεργκ: Από την καταστροφικά κοντόφθαλμη, λαϊκίστικη πολιτική του δημάρχου στα Σαγόνια του Καρχαρία μέχρι την απατηλή αίσθηση ταυτότητας και δικαίου της Αμερικής στη Γέφυρα των Κατασκόπων, από την ψυχανάλυση της νοσταλγίας στο Α.Ι. Τεχνητή Νοημοσύνη μέχρι την δύναμη (και την ελεύθερη βούληση!) των εικόνων στο Fabelmans, το σινεμά του Σπίλμπεργκ πάντα έχει κάτι ουσιώδες να πει – πολιτικά, κοινωνικά, προσωπικά.

Είναι φυσικά, σε μακροσκοπική ανάλυση, μια βίβλος ιστοριών μιας συγκεκριμένης πολιτικής και φιλοσοφικής πεποίθησης: Ιστορίες ασφαλείς, τακτοποιημένες, φτιαγμένες για να καθοδηγούν, να ολοκληρώνουν και να μην ταράζουν. Με liberal οράματα δικαίου και ενότητας ενός γενναίου (αμερικανικού) ιδεώδους, και προαστιακά όνειρα μιας παντοτινά ‘80s ευτυχίας.

Όμως ανάμεσα σε αυτές τις γραμμές, μέσα από τα όνειρα αλλά (ακόμα πιο συναρπαστικά) μέσα από τους εφιάλτες του Σπίλμπεργκ, προκύπτουν καθηλωτικά παραμύθια – άλλοτε εφηβικά, άλλοτε απρόσμενα ενήλικα. Και μέσα από αυτά, αναπτύσσονται στην οθόνη οράματα ανθρώπων και κοινωνιών άλλοτε σε ρήξη άλλοτε σε αρμονία. Για ανάγκη ενσυναίσθησης ως θεμέλια λίθο κάθε κίνησης προς τα μπροστά. Οράματα ανθρώπων βουτηγμένων στην εμμονή, στα όνειρα, στη μελαγχολία, στον θρίαμβο – όπου το “νοσταλγικό” από το “στοιχειωμένο” μπορεί να απέχει λίγα μόνο χιλιοστά στον περιστροφικό άξονα ενός πλάνου.

Όπως και μια έντονη αίσθηση ενοχής που ελλοχεύει σε κάθε λογής ιστορίες. Από το πολιτικό θρίλερ του Μονάχου και μια αδιέξοδη έκφραση βίας και εκδίκησης, μέχρι μια αίσθηση μεταμέλειας για την επίδραση της ίδιας του της καριέρας στην ποπ κουλτούρα, ενός Ready Player One.

Αυτό είναι το σινεμά. Οι εικόνες έχουν τη δική τους βούληση. Σε μια σκηνή του Fabelmans – μια από τις κεντρικότερες και σημαντικότερες ολόκληρης της σπιλμπεργκικής φιλμογραφίας – ο Λόγκαν, ένας τυπικός σχολικός bully, βρίσκει τον νεαρό Σάμι (δηλαδή τον νεαρό Στίβεν Σπίλμπεργκ) και τον ρωτά για ποιο λόγο τον απεικόνισε σαν θεό στο ερασιτεχνικό βίντεο σχολικής εξόρμησης στην παραλία, που ο Σάμι σκηνοθέτησε.

Αντί να τον δείξει ως σλάκερ ή ως bully, η κάμερα του Σάμι πήρε τον έλεγχο και είδε τον Λόγκαν σαν θεό. Γιατί; Ούτε ο ίδιος ο Σάμι δεν ξέρει. Ούτε κι ο Σπίλμπεργκ φυσικά. Η σκοτεινή δύναμη της κάμερας ήταν πάντα εκείνη με τον έλεγχο – κι αυτό φαίνεται μέσα από τις εντυπωσιακές διακυμάνσεις (ακόμα και σε ιδεολογικό τόνο) μέσα στην μυθική του φιλμογραφία.

Με αφορμή την Ημέρα Αποκάλυψης, ένα φιλμ που μοιάζει να δένει μεταξύ τους από Στενές Επαφές Τρίτου Τύπου μέχρι το The Post κι από Ε.Τ. Ο Εξωγήινος μέχρι… Τεν Τεν, επισκεφθήκαμε ξανά το σύνολο του έργου του μεγαλύτερου χολιγουντιανού δημιουργού όλων. Από την χειρότερή του, μέχρι το αδιανόητο top tier αριστουργημάτων που καθόρισαν το τι σημαίνει “σινεμά διασκέδασης”.

35. 1941 (1979)

Ο Σπίλμπεργκ προσέφερε ρόλο σε αυτή την (αντι)πολεμική κωμωδία μεταξύ άλλων και στον Τζον Γουέιν, ο οποίος όχι μόνο δεν δέχτηκε, αλλά θίχτηκε κιόλας λέγοντας στο νεαρό σκηνοθέτη (βασικά) να μάθει να σέβεται και λίγο. Για την ακρίβεια, αν κάτι θα κράταγα από αυτή ταινία που δεν λειτουργεί σε σχεδόν κανένα επίπεδο, είναι ακριβώς το θράσος κι η ασέβεια: Το φιλμ ξεκινάει με τον Σπίλμπεργκ να riffάρει τον ίδιο του τον εαυτό και τα Σαγόνια του Καρχαρία, που ήταν το προ 4 ετών φιλμ του. Μιλάμε για αναίδεια. Με την καλή έννοια!

34. Always (1989)

Με έναν Ρίτσαρντ Ντρέιφους πανηγυρικά mis-cast, την Όντρεϊ Χέπμπορν στον τελευταίο της ρόλο, την ταινία να μεταβαίνει άρρυθμα και αμήχανα ανάμεσα στα διαφορετικά settings της και τον Σπίλμπεργκ να μαλακώνει την όποια αιχμή είχε το σενάριο του Ντάλτον Τράμπο για το ορίτζιναλ A Guy Named Joe του 1943, αυτό το ριμέικ έρχεται και τον βρίσκει στο πιο δημιουργικά αμήχανο διάστημα της καριέρας του, σε late ‘80ς γεμάτα σίκουελ, νοσταλγία και άστοχα πρεστίζ έπη.

33. Ο Μεγάλος Φιλικός Γίγαντας (The BFG, 2016)

Ο Μαρκ Ράιλανς αμέσως μετά το Όσκαρ του είναι πάρα πολύ ορεξάτος να δώσει mo-cap ερμηνεία ως τίμιος γίγαντας αλλά ο Σπίλμπεργκ δεν πιάνει καθόλου τον τόνο του Ρόαλντ Νταλ. Η προσπάθεια επιστροφής σε κάτι αγνά παραμυθένιο βγάζει αίσθηση προσπάθειας, την ώρα που οι κορυφαίοι Σπίλμπεργκ είναι ταινίες που μοιάζουν σαν, απλώς, να προϋπήρχαν.

32. Amistad (1997)
31. Ο Χαμένος Κόσμος: Jurassic Park (The Lost World: Jurassic Park, 1997)

4 χρόνια μετά το κοσμοϊστορικό combo των Jurassic Park και Λίστας του Σίντλερ να τον κάνει θριαμβευτή στο εμπορικό entertainment όσο και στο ιστορικό πρεστίζ , ο Σπίλμπεργκ προσπαθεί να ξανασκαρφαλώσει ξανά το Έβερεστ, αλλά στην καλύτερη περίπτωση σκοντάφτει στα σκαλάκια του Στρέφη. Ο Χαμένος Κόσμος κάνει το λάθος να βάλει για lead τον Ίαν Μάλκολμ, γιατί δεν φτιάχνεις πλήρες γεύμα μόνο με πικάντικη σάλτσα και το Amistad… απλά δεν έχει γεύση γενικώς.

30. Αυτοκρατορία του Ήλιου (Empire of the Sun, 1987)

Ο Σπίλμπεργκ διασκευάζει Μπάλαρντ και αφηγείται τη σκληρή, μελαγχολική ενηλικίωση ενός νεαρού βρετανού στη Κίνα με φόντο τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο αρχικός σκηνοθέτης ήταν ο Ντέιβιντ Λιν, και φαίνεται – υπάρχει μια επική διάσταση Ιστορίας εδώ που για τον Σπίλμπεργκ είναι απλώς η παλέτα σε μια κλασική για τον ίδιο εφηβική αφήγηση. Είναι πολύ φιλόδοξο, ο άγνωστος τότε Κρίστιαν Μπέιλ είναι φανταστικό, έχει στιγμές μεγαλείου, αλλά είναι λίγο σαν ποτέ να μην ξεκινά ακριβώς.

29. Ο Ιντιάνα Τζόουνς κι ο Ναός του Χαμένου Θησαυρού (Indiana Jones and the Temple of Doom, 1984)

Το πιο ζόρικο να δεις σήμερα επεισόδιο Ιντιάνα Τζόουνς, με επίπονες ρατσιστικές χροιές, μια αφόρητα κακογραμμένη ‘ζόρικη συμπρωταγωνίστρια’ (πραγματικά δεν είχαν καταλάβει τι ήταν αυτό που έκανε τη Μάριον να λειτουργεί τόσο εντυπωσιακά στο ορίτζιναλ) και έναν αρχικό τόνο που παραπέμπει περισσότερο σε Ιντιάνα Τζόουνς παρά στον ενίοτε γκρινιάρη, ενίοτε goofy, πάντοτε ατρόμητο ήρωα.

28. The Terminal (2004)

Έχει τη γοητεία του και τις στιγμές του αλλά ξεφεύγει σε διάρκεια ενώ ο γλυκερά αισιόδοξος, αμερικανοκεντρικός λιμπεραλισμός του Σπίλμπεργκ χρειάζεται ένα αντίβαρο για να λειτουργήσει (βλέπε Γέφυρα των Κατασκόπων, ας πούμε) κι εδώ αυτό δεν υπάρχει.

27. Κάπτεν Χουκ (Hook, 1991)

Μια ταινία τρομερά αγαπητή σε ακριβώς μία, πολύ συγκεκριμένη γενιά ανθρώπων (άμα σε αγγίξει στην ευαίσθητη χορδή ένας αφηγητής σαν τον Σπίλμπεργκ δεν έχεις και πολλές ελπίδες). Τα “ενήλικα” κομμάτια στη Γη λειτουργούν ακόμα και διαθέτουν πολύ δυνατές, πολύ μελαγχολικές στιγμές καθώς ο Σπίλμπεργκ κοιτάζει προς τα μέσα και παθαίνει υπαρξιακό ίλιγγο. Όλο όμως το κυρίως μέρος του φιλμ διαθέτει μερικά από τα χειρότερά του ένστικτα, τρομερά περιορισμένο world building και μια άκριτη νοσταλγία παρά τις επιμέρους πολύ μερακλίδικες επιλογές και συγκινήσεις.

26. Το Πορφυρό Χρώμα (The Color Purple, 1985)

Πρώιμη πρεστίζ απόπειρα του Σπίλμπεργκ, που μπορεί να μην ήταν απαραίτητα ο άνθρωπος για να πει αυτή την ιστορία (όχι μόνο από φυλετικής σκοπιάς – υπάρχει ένα ολόκληρο λεσβιακό subtext που η διασκευή καταπίνει). Στα χέρια του Σπίλμπεργκ ο λυρισμός γίνεται συναισθηματισμός και πολλές πτυχές καταλήγουν με στερεοτυπική απόδοση. Έχει όμως μερικές αξέχαστες στιγμές σασπένς και εικαστικής απόδοσης, ενώ η Γούπι Γκόλντμπεργκ είναι μια πραγματική αποκάλυψη.

25. Το Άλογο του Πολέμου (War Horse, 2011)

Πώς θα έμοιαζε το Στην Τύχη ο Μπαλταζάρ στα χέρια του Στίβεν Σπίλμπεργκ; Θα ήταν ένα επικολυρικό φιλμ για την ανθρώπινη αντοχή με φόντο τα δεινά ενός καταστροφικού πολέμου. Είναι, αν μη τι άλλο, ένα ενδιαφέρον curio στη φιλμογραφία του.

24. Η Διάσωση του Στρατιώτη Ράιαν (Saving Private Ryan, 1998)

Πολεμικό filmmaking άλλοτε στα όρια του χυδαίου κι άλλοτε στα όρια του πληκτικού. Ταινία αξεπέραστης σκηνοθετικής βιρτουζιτέ που δεν εξυπηρετεί τίποτα απολύτως, πέρα από τα υψηλά αμερικάνικα ιδανικά. Σχεδόν 30 χρόνια μετά, εξακολουθώ να χαίρομαι που το Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας πήγε στον Ερωτευμένο Σαίξπηρ.

23. Ready Player One (2018)

Μια από τις απόλυτες ταινίες-κλειδιά ολόκληρου του έργου του Σπίλμπεργκ. Μεγάλο μέρος της μοιάζει ευτυχισμένη μέσα σε μια σύγχρονη “για πάντα παιδιά” ΙΡ κόλαση, αλλά κάπου εκεί μέσα μοιάζει παγιδευμένο το φάντασμα ενός δημιουργού (στο ρόλο ο Μαρκ Ράιλανς, συγκεκριμένα) που νιώθει αμφιθυμία απέναντι στο μάλλον τρομακτικό legacy που δημιούργησε. Φρικώδες σαν καλλιτεχνικό αντικείμενο, ενδιαφέρον (οριακά απαραίτητο) ως αναμέτρηση του Σπίλμπεργκ με την ίδια την πολιτιστική ηχώ του. Πάντα με ζόριζε, αλλά έχει σημαντική αξία. Ηθελημένα ή μη.

22. Ημέρα Αποκάλυψης (Disclosure Day, 2026)

Στην καρδιά αυτής της ευρύτερης ενότητας Εντυπωσιακή Κατασκευή, Αλλά Με Τι Κόστος, η νέα ταινία του Σπίλμπεργκ έχει αγνή καρδιά και διαθέτει μια απολαυστική δομή μόνιμης καταδίωξης και σταδιακά ξετυλιγόμενου exposition, όμως χαρακτήρες και καταστάσεις μοιάζουν παντελώς σχηματικά οχήματα προς ένα προδιαγεγραμμένο φινάλε, και η πολιτική ματιά είναι αφελής και εκτός χρόνου (αν όχι και τόπου).

21. Ιντιάνα Τζόουνς και το Βασίλειο του Κρυστάλλινου Κρανίου (Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull, 2008)

Είναι φοβερή σαχλαμάρα αλλά είναι κάπως αδικημένο στις γενικές σπιλμπεργκικές λίστες. Τουλάχιστον θα έλεγα πως ξέρει πολύ καλά τι είναι και τι κάνει, βάζοντας την ψυχροπολεμική παράνοια κάτω από ένα pulp πρίσμα και φέρνει – διασκεδαστικά, και πολύ ταιριαστά! – κι άλλα στοιχεία της μυθολογίας του φανταστικού μέσα στο σύμπαν του ήρωα.

20. Μόναχο (Munich, 2005)

Ζόρικο θέαμα, και σήμερα ακόμη περισσότερο από τότε, όμως είναι πολύ ενδιαφέρον που στον απόηχο της 11ης Σεπτεμβρίου ο Σπίλμπεργκ έδωσε τα μοναδικά του αληθινά σκοτεινά φιλμ. Εδώ ακόμα κι αν η διαδικασία της δράσης δεν μοιάζει πρέπουσα (συγγνώμη, αλλά αρνούμαι το ότι μια ταινία με θέμα σαν αυτή, έχει αποστολή ή ακόμα και δικαίωμα, να “διασκεδάζει” τον θεατή μέσα από σασπένς και ίντριγκα) υπάρχει ένας ουσιώδης φόβος απέναντι στην βία, κι ο κόσμος στον οποίο μας αφήνει τελικά το φιλμ είναι ξεκάθαρα χειρότερος.

19. Οι Περιπέτειες του Τεντέν: Το Μυστικό του Μονόκερου (The Adventures of TinTin, 2011)

Σε άλλα νέα! Ο Σπίλμπεργκ είναι πολύ καλός στο να κινηματογραφεί χώρο και δράση, δεν θυμάμαι αν το έχουμε ξαναπεί αυτό. Πάρα πολύ διασκεδαστικό, ασυγκράτητο, με σκηνές δράσης που ξεχνάς ότι τις χαζεύεις με μεγάλο χαμόγελο. Αν το Ημέρα Αποκάλυψης ήταν καρτούν χωρίς πολιτικές έγνοιες. Πρόσφατα ο Πίτερ Τζάκσον υποσχέθηκε πως το σίκουελ είναι ακόμα στα σκαριά. Άντε να δούμε.

18. Ο Ιντιάνα Τζόουνς και η Τελευταία Σταυροφορία (Indiana Jones and the Last Crusade, 1989)

Μετά το γενικότερο μούδιασμα για τον Ναό του Χαμένου Θησαυρού, ο Σπίλμπεργκ επαναφέρει τον Ιντιάνα Τζόουνς πιο κοντά στον τόνο του πρώτου φιλμ, αν και στο ελαφρώς πιο αβαρές του. Έστω: Η δράση, οι παγίδες, το βάδισμα στο κενό, ο Σον Κόνερι, «our situation has not improved» και αυτό το (εφιαλτικό, όταν το βλέπεις πρώτη φορά ως πιτσιρίκι) φινάλε με τον γερασμένο σταυροφόρο και τον Ναζί που επιλέγει το λάθος δισκοπότηρο. Τι να λέμε τώρα – κάποιες φορές μπορεί απλά να παίζεις τα χιτάκια, αλλά αν τα παίζεις καλά… θέλω να πω, για κάποιο λόγο είναι χιτάκια.

17. The Post: Απαγορευμένα Μυστικά (The Post, 2017)

Άμεση αντίδραση στην πρώτη εκλογή Τραμπ, όσο πιο κοντά σε ‘η ταινία που έχουμε ανάγκη αυτή τη στιγμή’ έχει φτάσει ποτέ να κάνει ο Σπίλμπεργκ, μια τρομερή συλλογή Προσώπων Που Κάπου Έχεις Δει, μια παθιασμένη δήλωση πίστης στη δημοσιογραφία και στην ικανότητα του πλήθους να καταλάβει. Ίσως υπερβολικά αισιόδοξο τελικά, αλλά δεν είναι γλυκερό. Η σκηνή της καθόδου της Μέριλ Στριπ στα σκαλιά του Ανώτατου Δικαστηρίου αντιμετωπίστηκε με αρκετό κυνισμό κατά την κυκλοφορία του φιλμ αλλά παραμένει μια από τις πιο σιωπηλά δυνατές που έχει γυρίσει ο Σπίλμπεργκ.

16. Ο Πόλεμος των Κόσμων (War of the Worlds, 2005)

Πολύ συχνά στην φιλμογραφία του Σπίλμπεργκ συναντάμε μία χρονιά με δύο ταινίες, οι οποίες συνήθως είναι μια ποπ κορν διασκέδαση και ένα πρεστίζ δράμα. Το 2005 έχουμε την ξεκάθαρα μετά-11η Σεπτεμβρίου εκδοχή αυτού του διπόλου, το πιο σκοτεινό double feature της σπιλμπεργκικής ούβρας. Όπου το “ποπ κορν” αντίβαρο στο σκοτάδι του Μονάχου ήταν… το σκοτάδι του τέλους του κόσμου. Σκληρή αντίδραση στο Ξένο και μια οικογένεια υπό απειλή σε μια από τις πιο ‘τραβάω το κανάλι’ στιγμές που έχει περάσει ο σκηνοθέτης στην καριέρα του.

15. West Side Story (2021)

Το ριμέικ του κλασικού μιούζικαλ προσθέτει πινελιές μιας πιο σύγχρονης ανάγνωσης της τραγωδίας (μιλάμε για λευκό προνόμιο, μιλάμε για σύγκρουση συμμοριών αλλά με μια πιο κοινωνική πλέον διάσταση σε μια γειτονιά που εξαφανίζεται) αλλά χωρίς ο Σπίλμπεργκ κι Τόνι Κούσνερ (στο σενάριο) να αγγίζουν το θεμελιώδη liberal σκελετό του έργου: το πρόβλημα, τελικά, είναι ότι δεν αλληλοκατανοούμαστε. Ήταν τόσο κοντά σε μια ευρύτερη παρατήρηση (συστημική, ταξική)! Έχει πάντως ενδιαφέρον σαν κείμενο, την στιγμή που φορμαλιστικά ο Σπίλμπεργκ παραδίδει ένα από τα πιο εντυπωσιακά έργα της καριέρας του. Ένας δίχως σύγκριση master της οπτικής αφήγησης δημιουργεί μια σειρά από τις πιο όμορφες, πιο λυρικές, πιο δυναμικές, πιο πλούσιες εικόνες της καριέρας του. Πώς να μην μείνεις με το στόμα ανοιχτό;

14. Λίνκολν (Lincoln, 2012)

Με τον Ντάνιελ Ντέι Λιούις σε αναμενόμενα μεγάλη (αλλά ποτέ πομπώδη) ερμηνεία, πρόκειται για ένα από τα πιο εξέχοντα δείγματα σπουδαίου procedural σινεμά. Ο Σπίλμπεργκ και ο Κούσνερ (πάλι!) συνθέτουν μια βιογραφία που δεν ενδιαφέρεται τόσο για εξύμνηση, όσο για αποτύπωση των λεπτομερειών και των μικρών και μεγάλων συμβιβασμών – ένα κινηματογραφικό σκάλισμα πίσω από αυτό που πολύ εύκολα θα μπορούσε να είναι ένας νέος Εθνικός Ύμνος.

13. Το Εξπρές του Σούγκαρλαντ (The Sugarland Express, 1974)

Το μεγάλου μήκους κινηματογραφικό ντεμπούτο του Σπίλμπεργκ είναι μια ταινία όμοια της οποίας δε θα βρούμε ξανά στη φιλμογραφία του, και όσο πιο κοντά θα έφτανε ποτέ στο Νέο Χόλιγουντ των ‘70s πριν ουσιαστικά του δώσει τη χαριστική βολή βάζοντάς μας στην εποχή του μπλοκμπάστερ. Ακόμα όμως και σε αυτή την ανθρώπινη ιστορία παρανόμων, ο φιλμικός σκελετός προδίδει τι πρόκειται να ακολουθήσει: Μια φανταστικά γυρισμένη καταδίωξη μέσα από μικρο-επεισόδια, και μια οικογένεια που πασχίζει να μείνει μαζί. Η Γκόλντι Χον είναι από τις πιο χαρισματικές παρουσίες που έχουμε δει ποτέ στη μεγάλη οθόνη, κι η ταινία βραβεύτηκε στο φεστιβάλ Καννών για το σενάριό της. Ένα διαμάντι.

12. Πιάσε Με Αν Μπορείς (Catch Me If You Can, 2002)

Μιλώντας για καταδιώξεις, αυτή είναι μια από τις πιο αγνά φαν ταινίες των ‘00s, με τον Σπίλμπεργκ να εξερευνά μια από τις αγαπημένες του δυναμικές (νεαρό αγόρι / νεαρός άντρας που προσπαθεί να ενηλικιωθεί / βρει το πάτημά του στον κόσμο κατασκευάζοντας ιστορίες) και τη σχέση του με τον πιο απρόσμενο “πατέρα” που θα μπορούσε να βρει: Τον Τομ Χανκς φυσικά.

11. Μονομαχία (Duel, 1971)

Και για να κλείσουμε την ενότητα των καταδιώξεων, φτάνουμε στην πιο iconic όλων. Η πραγματική πρώτη ταινία του Σπίλμπεργκ ήταν αυτή η τηλεταινία όπου ο εχθρός είναι μια δύναμη απειλητική, ανεξήγητη, ασταμάτητη, εντελώς παράλογη. Αμέτρητα άγχη μιας Αμερικής που νιώθει να απειλείται, κι ενός δημιουργού ήδη σε εσωτερική σύγκρουση με την συμβατικότητα μιας τέλειας ζωής. Κάτι βράζει μέσα του, κι οι κορυφαίες στιγμές του έργου του έρχονται όταν αυτό βρίσκει τρόπο να εκφραστεί.

10. Η Γέφυρα των Κατασκόπων (Bridge of Spies, 2015)

Ο Τομ Χανκς παίζει φυσικά τον ηρωικό χαρακτήρα που πιστεύει σε Όλα Αυτά Τα Οποία Σημαίνει Η Αμερική, μόνο για να βλέπει διαρκώς τα συστήματα και τους ανθρώπους γύρω του (εξουσίας και μη) να τον απογοητεύουν, και να βρίσκει αποκούμπι μονάχα στον “εχθρό”. Ο Σπίλμπεργκ κεντάει πάνω σε ένα σενάριο των αδελφών Κοέν(!), ο Τομ Χανκς παίζει τον κρυωμένο στη μισή ταινία, ο Μαρκ Ράιλανς κερδίζει το Όσκαρ σε πραγματικά απολαυστικό ψυχροπολεμικό δράμα που ισορροπεί ιδανικά σασπένς, χιούμορ, συναίσθημα.

9. Η Λίστα του Σίντλερ (Schindler’s List, 1993)

Ο Σπίλμπεργκ κερδίζει το πολυπόθητο πια Όσκαρ του (το είχε άχτι από όταν τον άφησαν έξω από την κατηγορία Σκηνοθεσίας για τον Φελίνι) με ένα εκπληκτικής κατασκευής ιστορικό δράμα πάνω στο Ολοκαύτωμα, που λειτουργεί εντυπωσιακά παρότι δίνει την οπτική στον Καλό Γερμανό αντί για τα θύματα. Η βασική κατηγορία του Χάνεκε εναντίον της ταινίας είναι ολόσωστη (είναι πράγματι εντελώς χυδαίο το να δημιουργείς μελόδραμα και σασπένς μέσα από ένα τέτοιο θέμα αντί να αφήνεις τον θεατή έκθετο απέναντι στη φρίκη) αλλά την ίδια στιγμή το φιλμ είναι τόσο γειωμένο μέσα σε διαδικασίες, σε λεπτομέρειες, σε προσωπική ευθύνη, ακόμα και στο πώς τα πάντα συνδέονται εν τέλει με την εργασία και με το άτομο ως Βιομηχανικό Κόστος, που νομίζω πως τελικά εξιλεώνεται. Ή τελοσπάντων, έχει όντως την αξία του.

8. Minority Report (2002)

Από τα πιο δυστοπικά οράματα του Σπίλμπεργκ, βασισμένο σε ιστορία του Φίλιπ Κ. Ντικ, βλέπει ένα ασφυκτικό μέλλον να έρχεται και όπως πάντα την εξιλέωση να βρίσκεται στην επαφή, σε κάτι το αληθινά, ουσιαστικά απτό. Αυτή η δραματική ραχοκοκαλιά κάνει το φιλμ να γερνάει εντυπωσιακά καλά στο σήμερα, παραμένοντας απολαυστικό και ως αγνό κομμάτι entertainment. Εδώ πλέον μπαίνουμε εν ολίγοις στην ενότητα Όλα Απλά Λειτουργούν Τέλεια.

7. The Fabelmans (2022)

Είπαμε, είναι η ταινία μέσα από την οποία οφείλουμε να διαβάσουμε ξανά από την αρχή όλο το έργο του Σπίλμπεργκ. Μέσα από αυτήν αυτοβιογραφείται και αυτοψυχολογείται, εξερευνώντας τη σχέση με τη μητέρα του, το τραύμα της διάλυσης της οικογένειάς του και του προαστιακού ονείρου που έχασε, και τελικά το ρόλο της κάμερας στο πώς καταλαβαίνει τις ιστορίες, την πραγματικότητα, το συναίσθημα, την αλήθεια, τη θλίψη, το σεξ – τα πάντα. Απλά σπουδαίο.

6. Jurassic Park (1993)

Ένα προφανώς αψεγάδιαστο κομμάτι κινηματογραφικού entertainment γεμάτο βλέμματα, γεμάτο δέος, με αγέραστα animatronics, με μια από τις πιο εμβληματικές κινηματογραφικές φανφάρες που έχουν γραφτεί ποτέ (από τον Τζον Γουίλιαμς που έχει συνθέσει φυσικά σχεδόν κάθε νότα της σπιλμπεργκικής φιλμογραφίας) με πλήρη κατανόηση χαρακτήρα, χώρου, δράσης και απύθμενου coolness.

5. Οι Κυνηγοί της Χαμένης Κιβωτού (Raiders of the Lost Ark, 1981)

Οι παγίδες! Τα φίδια! Η θεϊκή δύναμη που σβήνει το έμβλημα των Ναζί! Η σκηνή που ο βαριεστημένος Ίντι πυροβολάει τον εφετζή με τα σπαθιά! Η Μάριον! Μια από εκείνες τις ταινίες που δεν θα άλλαζες ούτε μισό καρέ, και που άνθρωποι δεν έχουν σταματήσει να προσπαθούν να πουν ξανά και ξανά, σε κάθε μέσο, μορφή και είδος, εδώ και 45 χρόνια.

4. ΕΤ ο Εξωγήινος (E.T. the Extra-Terrestrial, 1982)

…και την αμέσως επόμενη σκηνοθέτησε ίσως την μόνη ακόμη περισσότερο εμβληματική χολιγουντιανή ταινία – ένα οικογενειακό δράμα ενηλικίωσης που αυτό κι αν οι πάντες συνεχίζουν να προσπαθούν να επαναφηγηθούν έκτοτε. Η αγνότητα της σύνδεσης του Έλιοτ με τον ΕΤ που έφτασε μέχρι σχεδόν το κατώφλι του θανάτου, παραμένει μια από τις ομορφότερες δηλώσεις ενσυναίσθησης του σινεμά, μία που κι ο ίδιος ο Σπίλμπεργκ ψάχνει τρόπους να πει και να ξαναπεί μέσα από τις 28(!) ταινίες που έχει γυρίσει από τότε.

3. Τα Σαγόνια του Καρχαρία (Jaws, 1975)

Η ταινία που θεμελίωσε μια ολόκληρη σχολή αφήγησης (του απειλούμενου τρόμου που δεν αποκαλύπτεται μέχρι πια να μην έχει καν σημασία πώς μοιάζει), ένα απίστευτο κομμάτι κινηματογραφικού σασπένς, ένας κλασικός μονόλογος από τον Ρόμπερτ Σο, και η κορυφαία ίσως πολιτική παρατήρηση του έργου του Σπίλμπεργκ: Ναι, ο δήμαρχος που φυσικά και θα αγνοούσε τη λογική και την ασφάλεια και θα πριμοδοτούσε την λύση της προσωρινής ικανοποίησης του κοινού αισθήματος (και του κέρδους) ακόμα κι απέναντι σε μια νομοτελειακή καταστροφή.

2. Α.Ι.: Τεχνητή Νοημοσύνη (A.I. Artificial Intelligence, 2001)

Άλλη μια ταινία-τομή της φιλμογραφίας του Σπίλμπεργκ, ένας θλιμμένος, ψυχαναλυτικών προεκτάσεων sci-fi Πινόκιο για τη νοσταλγία, το να (μη) μεγαλώνεις και το να μην ξεπερνάς ποτέ την πρωταρχική αγάπη-εμμονή. Παρεξηγημένο από πολλούς ως happy end, ένα από τα πιο θλιβερά αν όχι τρομακτικά φινάλε του σύγχρονου αμερικάνικου σινεμά δίνει μια τρομερά ενδιαφέρουσα φιλοσοφική προέκταση σε μια ιστορία για ψεύτικα όντα και αληθινή αγάπη. Τι τα θες; Στο τέλος έτσι κι αλλιώς δεν μένει τίποτα. Ή τα πάντα, όπως το δει ο καθένας.

1. Στενές Επαφές Τρίτου Τύπου (Close Encounters of the Third Kind, 1977)

Μάλλον η μόνη φορά που ο Σπίλμπεργκ άφησε τον εαυτό του ελεύθερο και χρησιμοποίησε το χάρισμά του για πεντακάθαρη οπτική αφήγηση, στην υπηρεσία ενός ανιγματικού και καθόλου κλειστού στόρι που σε καλεί να κινηθείς κι εσύ ελεύθερα μέσα του. Μια ταινία χτισμένη πάνω σε vibes, μια καταστροφικά όμορφη αποτύπωση της εμμονής που μπορεί να προκύψει μέσα μια ανεξερεύνητη θλίψη, ένα κενό, μια αίσθηση πως κάτι άλλο υπάρχει ακόμη. Είναι η κορυφαία ταινία του Σπίλμπεργκ και μια από τις σπουδαιότερες στην ιστορία του αμερικάνικου σινεμά γιατί καταλαβαίνει βαθιά και βιωματικά πως, ναι: Η αλήθεια είναι εκεί έξω.