H “ΜΑΧΗ” ΤΗΣ ΦΙΛΟΘΕΗΣ

Υπάρχει μια νέα, αδιαμφισβήτητη τάση σε αυτή την πόλη: τρώμε καλύτερο ψωμί. Οι σύγχρονοι φούρνοι που εμφανίζονται στην Αθήνα –πλέον σε κάθε γειτονιά– προσφέρουν ένα ακριβότερο μεν, αλλά ποιοτικότερο και πιο θρεπτικό προϊόν. Το προζύμι τείνει να γίνει μέρος της καθημερινής διατροφής πολλών Αθηναίων. Οι νέοι φουρνάρηδες μιλούν για τα άλευρα που χρησιμοποιούν, ενώ, σε αντίθεση με τα μαζικής παραγωγής σφολιατοειδή, τα είδη βιενουαζερί έχουν κερδίσει έδαφος ως πιο προσεγμένη επιλογή.

Ένας από τους πρώτους φούρνους νέας γενιάς που εμφανίστηκε στην Αθήνα είναι το KORA. Το πρώτο του κατάστημα άνοιξε σε μια ανηφόρα του Κολωνακίου, στην οδό Αναγνωστοπούλου. Και παρότι βρίσκεται στο κέντρο της Αθήνας, μία εκ των δημιουργών του το χαρακτηρίζει ως μια αρκετά αντισυμβατική επιλογή, καθώς βρίσκεται εκτός του εμπορικού πυρήνα της περιοχής, με πολύ λιγότερη κίνηση σε σχέση με τους κεντρικούς δρόμους.

«Ξεκινήσαμε ως μια ομάδα δεκαπέντε ατόμων. Στο υπόγειο γραφείο δεν έπιανε καν σήμα στο κινητό – ούτε κλιματισμός υπήρχε – και κάθε φορά που χτυπούσε το τηλέφωνο, ανεβαίναμε πάνω για να μιλήσουμε. Για έξι χρόνια δουλεύαμε στριμωγμένοι σε έναν μικροσκοπικό χώρο: τα meetings γίνονταν πάνω από καταψύκτες, τα διαλείμματα πάνω σε στοιβαγμένα τελάρα σε μια γωνία, ενώ τα ωράρια στην παραγωγή έπρεπε να οργανώνονται με βάση το πόσοι άνθρωποι χωρούσαν στο εργαστήριο», θυμάται η Μαρία Αλαφούζου.

Η άνοδος της νέας γενιάς φούρνων στην Αθήνα

Σήμερα, η ομάδα του KORA –που αριθμεί περίπου 50 άτομα– διαθέτει, στα πρότυπα κορυφαίων ευρωπαϊκών μονάδων artisanal αρτοποιίας, μια μονάδα παραγωγής χιλίων τετραγωνικών μέτρων, με εγκαταστάσεις που λειτουργούν με ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και φωτοβολταϊκά.

Το φθινόπωρο αναμένεται να λειτουργήσει το κατάστημα της Νέας Ερυθραίας, ενώ στα σχέδιά τους βρίσκεται και ένα τέταρτο κατάστημα που θα ανακοινωθεί εν καιρώ. Στόχος της Μαρίας Αλαφούζου και της Ιάνθης Μιχαλάκη –από το 2021 ήδη– ήταν η επέκταση σε περιοχές εκτός κέντρου και η παρουσία σε κομβικά σημεία γειτονιών. «Πουλάμε ψωμί, ένα προϊόν που οι άνθρωποι πρέπει να μπορούν να αγοράζουν φρέσκο καθημερινά ή αρκετές φορές την εβδομάδα. Επομένως, είναι σημαντικό να βρισκόμαστε κοντά στα σπίτια των πελατών μας».

Το ιστορικό Πέτρινο της Φιλοθέης, η νέα του χρήση και οι αντιδράσεις

Εδώ και περίπου ενάμιση μήνα, από το υπερσύγχρονο εργαστήριο στον Κολωνό φεύγουν κάθε πρωί καφάσια με ψωμιά και αρτοσκευάσματα με τελικό προορισμό το Πέτρινο Περίπτερο της Φιλοθέης. «Πρέπει να παραδεχτώ ότι είχα φανταστεί το KORA εκεί πολύ πριν γίνει πραγματικότητα. Ζούσα παλαιότερα στην περιοχή και περνούσα σχεδόν κάθε εβδομάδα απ’ έξω, πηγαίνοντας τα παιδιά μου στο πάρκο της Δροσοπούλου. Έτσι, η ιδέα είχε αρχίσει να ωριμάζει μέσα μου εδώ και χρόνια. Όταν μάθαμε ότι ο χώρος παρέμενε άδειος και ήταν ξανά διαθέσιμος προς ενοικίαση, πήρα αμέσως την Ιάνθη τηλέφωνο και κινηθήκαμε πολύ γρήγορα».

Ένας ποιοτικός φούρνος δημιουργεί συνήθως μια σταθερή συνήθεια στη γειτονιά. Και η επέκταση του KORA σε άλλες, εκτός κέντρου περιοχές αποτελεί μια ευχάριστη είδηση για το foodie κοινό, που μέχρι πρότινος το επισκεπτόταν αποκλειστικά στο Κολωνάκι.

Ωστόσο, στη συγκεκριμένη περίπτωση, μια ομάδα είκοσι τριών Φιλοθεατών εκφράζει την ανησυχία της για τον νέο τρόπο λειτουργίας του Πέτρινου, κάνοντας λόγο για «αλλοίωση του χαρακτήρα της κηπούπολης» και «υποβάθμιση της ποιότητας ζωής». Εκπροσωπώντας τους, η δημοτική σύμβουλος της αντιπολίτευσης και δικηγόρος Ελένη Ζέππου υποστηρίζει ότι το ιστορικό Πέτρινο Περίπτερο για την περιοχή έχει αλλάξει χρήση και δεν εξυπηρετεί πλέον πραγματικά τις ανάγκες των κατοίκων.

«Κλείνει πολύ νωρίς και, εκτός από το ψωμί, δεν διαθέτει τίποτα από τα είδη που είναι απαραίτητα στην καθημερινότητα των κατοίκων. Τις καθημερινές έχει γίνει σημείο συνάντησης γονέων που πηγαίνουν τα παιδιά στο σχολείο και σταματούν μετά για τον πρωινό τους καφέ, ενώ το Σαββατοκύριακο σχηματίζονται ουρές. Γύρω από την Πλατεία Σιαδήμα έχει προκύψει κυκλοφοριακό πρόβλημα, αφού η περιφέρειά της είναι συνεχώς γεμάτη με σταθμευμένα αυτοκίνητα –μια εικόνα που δεν υπήρχε στο παρελθόν– έχει αυξηθεί η κίνηση και παρατηρείται παράνομη στάθμευση, ενώ οι περίοικοι πολλές φορές δυσκολεύονται να μπουν και να βγουν από τα γκαράζ τους, καθώς συχνά τους έχει κλείσει κάποιο όχημα για λίγα λεπτά».

Από την πλευρά της, η Μαρία Αλαφούζου εξηγεί: «Κατανοώ απόλυτα την ανησυχία μεμονωμένων κατοίκων. Κανείς δεν θέλει να διαταράσσεται η ηρεμία του και κάθε αλλαγή συνεπάγεται μια περίοδο προσαρμογής. Αρχικά, και για να είμαστε απολύτως ξεκάθαροι, καθώς έχει υπάρξει αρκετή παραπληροφόρηση γύρω από το θέμα: δεν έγινε αλλαγή χρήσης και κινούμαστε απολύτως στο πλαίσιο της διακήρυξης. Θέλω επίσης να ξεκαθαρίσω ότι η πρόθεσή μας είναι να δημιουργήσουμε έναν χώρο που λειτουργεί ως πλεονέκτημα για τη γειτονιά – ένα σημείο συνάντησης που αναδεικνύει την ποιότητα των προϊόντων μας, την κοινότητα και την αίσθηση της γειτονιάς.

Όσο για την αλλοίωση του χαρακτήρα της περιοχής, είμαι σίγουρη ότι οι κάτοικοι μπορούν πλέον να δουν ότι κάτι τέτοιο δεν ισχύει. Από την αρχή, στόχος μας ήταν να επαναφέρουμε το Πέτρινο σε αυτό που ήταν, να σεβαστούμε και να αναδείξουμε το υπάρχον κτίριο και να δημιουργήσουμε ξανά μια αίσθηση κοινότητας στην πλατεία.

Σε συνεργασία με τους αρχιτέκτονές μας, την Κατερίνα Κούρκουλα και τον Hannes Livers Gutberlet από το En Route, ερευνήσαμε την ιστορική ταυτότητα του κτιρίου και προσπαθήσαμε να τη μεταφέρουμε στο σήμερα. Κάθε απόφαση ελήφθη με γνώμονα αυτό το πλαίσιο: τον σεβασμό στην ιστορική καμάρα του κτιρίου και στη γειτονιά συνολικά. Το κτίριο χρειαζόταν εκτεταμένες εργασίες και η αποκατάστασή του προσεγγίστηκε με μεγάλη προσοχή».

Όσον αφορά την κίνηση στην πλατεία, η επιχείρηση απαντά πως το Πέτρινο λειτουργεί ως ένας ακόμη συνοικιακός φούρνος, με αντίστοιχη ροή πελατών όπως κάθε επιχείρηση παρόμοιας δραστηριότητας. «Η πλατεία Σιαδήμα είναι ένα σημείο που ήδη παρουσιάζει αυξημένη κίνηση το πρωί και το απόγευμα, καθώς αποτελεί πέρασμα για λεωφορεία και αυτοκίνητα που κινούνται προς και από τη γειτονιά – με παιδιά που πηγαίνουν στο σχολείο και γονείς που κατευθύνονται στη δουλειά τους. Η πρόθεσή μας ήταν και παραμένει να λειτουργούμε ως φούρνος γειτονιάς». 

Από την πλευρά του, ο Δήμαρχος Φιλοθέης-Ψυχικού Χαράλαμπος Μπονάτσος ανέφερε ότι η κίνηση ήταν αυξημένη το πρώτο δεκαήμερο, «καθώς όλοι είχαν την περιέργεια να δουν τι συμβαίνει πλέον στο Πέτρινο. Τις πρώτες ημέρες υπήρχε όντως πολύς κόσμος και σχηματίζονταν ουρές. Ωστόσο, όσες φορές έχει τύχει να περάσω από εκεί, πέρα από κάποιους ανθρώπους που κάθονται στα παγκάκια που προϋπήρχαν στην πλατεία, δεν έχω παρατηρήσει ιδιαίτερη κίνηση. Ενδεχομένως, κατά καιρούς να σταθμεύουν αυτοκίνητα μπροστά, σε σημείο όπου απαγορεύεται η στάθμευση. Σε τέτοιες περιπτώσεις έχω ενημερώσει τη δημοτική αστυνομία, αλλά κάτι περισσότερο δεν μπορώ να κάνω επί του θέματος».

Το πολεοδομικό πλαίσιο της Φιλοθέης και η έννοια της κηπούπολης

Οι προσφυγές που έχουν κατατεθεί από την πλευρά των είκοσι τριών κατοίκων δεν αφορούν την ίδια την επιχείρηση, αλλά στρέφονται κατά του Δήμου. «Το ζήτημα είναι ότι έχει αναπτυχθεί εστίαση, μια χρήση που απαγορεύεται στη Φιλοθέη. Και αν διατηρήθηκαν κάποια στοιχεία της, αυτό οφείλεται στο ότι οι κάτοικοι τα είχαν περιφρουρήσει. Αντίστοιχα, ένα ακόμη σημείο εστίασης στο κέντρο της Φιλοθέης, παρότι τυπικά απαγορεύεται, υπήρχε πάντα εκεί. Εκείνο που προκαλεί αντιδράσεις είναι ότι από ένας μικρός χώρος με τρία εξωτερικά τραπεζάκια, πλέον έχει καταλάβει ολόκληρη την πλατεία, με αποτέλεσμα να έχει χαθεί η ησυχία, να υπάρχουν φωνές, κίνηση και όχληση έως αργά το βράδυ. Αυτές οι καταστάσεις είναι γνώριμες στο κέντρο της Αθήνας, αλλά ασυνήθιστες για μια ήσυχη περιοχή όπως η Φιλοθέη όπου οι κάτοικοι, σε μια περιοχή με υψηλές αντικειμενικές αξίες και αντίστοιχα φορολογικά βάρη, εκφράζουν αντιδράσεις για την παρουσία καταστημάτων εστίασης». 

«Στη Φιλοθέη απαγορεύονται οι επαγγελματικές χρήσεις, με εξαίρεση δύο σημεία της περιοχής. Η αντιπολίτευση δεν είχε εκφράσει αντίστοιχες ενστάσεις κατά την προηγούμενη θητεία για καταστάσεις που επίσης ελέγχονται. Κατανοώ και σέβομαι την άποψη των είκοσι τριών προσφευγόντων, ωστόσο θεωρώ ότι δημιουργείται υπερβολική ένταση, κυρίως για λόγους αντιπολιτευτικής σκοπιμότητας», κατά τον Δήμαρχο.

Η Φιλοθέη, ως ιστορική κηπούπολη της Αθήνας, προστατεύεται πολεοδομικά μέσω αυστηρών χρήσεων γης και κυρίως του καθεστώτος «Αμιγούς Κατοικίας». Σύμφωνα με το ΠΔ 59/2018, η εστίαση δεν περιλαμβάνεται γενικά στις επιτρεπόμενες χρήσεις των περιοχών αυτών, παρά μόνο υπό περιορισμένες και ειδικές προϋποθέσεις. Σε αυτό το πλαίσιο, το Πέτρινο Περίπτερο της Πλατείας Σιαδήμα αποτελεί μια ιδιαίτερη, ιστορικά ενταγμένη περίπτωση ήπιας αναψυχής μέσα στον προστατευμένο χαρακτήρα της Φιλοθέης, καθώς στο παρελθόν έχει λειτουργήσει και ως σουβλατζίδικο αλλά και ως καφενείο.

«Απαγορεύεται ρητά, βάσει των όρων της διακήρυξης, η τοποθέτηση τραπεζοκαθισμάτων στο συγκεκριμένο σημείο. Ισχύει ακριβώς ό,τι προβλεπόταν από την εποχή που η Φιλοθέη ήταν ακόμη κοινότητα και δεν έχει αλλάξει το παραμικρό από τη δεκαετία του ’50, όταν το Πέτρινο πρωτολειτούργησε. Αν, μάλιστα, έχετε δει παλιές ελληνικές ταινίες, θα θυμάστε ότι το Πέτρινο διέθετε κάποτε τραπεζοκαθίσματα και ο κόσμος έτρωγε εκεί σουβλάκια.

Το μόνο που άλλαξε στους όρους χρήσης είναι ότι απαγορεύτηκε η διαδικασία έψησης μέσα στο περίπτερο. Ως μπακάλικο λειτουργεί εδώ και πάρα πολλά χρόνια και έτσι συνεχίζει να λειτουργεί, ενώ πάντοτε είχε άδεια πρατηρίου άρτου και πουλούσε καφέ. Αυτό, άλλωστε, το παραδέχθηκαν και οι ίδιοι που κατήγγειλαν τη διαδικασία στο δημοτικό συμβούλιο, αναφέροντας μάλιστα ότι και ο προηγούμενος μισθωτής πουλούσε καφέ, απλώς όχι καλό. Όπως καταλαβαίνετε, δεν μπορώ να πω στον ενοικιαστή να μην πουλάει καλό καφέ για να είναι ικανοποιημένοι οι γείτονες», αναφέρει ο Δήμαρχος.

Ωστόσο, εκ μέρους των περίοικων που έχουν καταφύγει σε ένδικα μέσα, η κ. Ζέππου κάνει λόγο για έλλειψη βασικών ειδών που προσέφερε τα τελευταία χρόνια το περίπτερο της πλατείας. «Το Πέτρινο ξεκίνησε από μια στάση λεωφορείου λίγων τετραγωνικών, πέντε με έξι, και σταδιακά έφτασε τα εξηντα εννέα. Εκεί μπορούσε κανείς να αγοράσει ένα γάλα, ένα ρύζι, ένα ρολό χαρτί υγείας που είχε ξεχάσει να προμηθευτεί και το θυμήθηκε επιστρέφοντας αργά από τη δουλειά, αφού λειτουργούσε μέχρι τα μεσάνυχτα. Σήμερα, το αντίστοιχο περίπτερο στην Άνω Φιλοθέη, στην οδό Βασιλέως Γεωργίου, είναι κλειστό – και η κατάσταση είναι δύσκολη. Υπάρχει μόνο ένα μπακάλικο που κλείνει στις εννιά το βράδυ. Δεν εξυπηρετείται ο δημότης που αναγκάζεται να χρησιμοποιεί συνεχώς αυτοκίνητο για βασικές ανάγκες, όπως μια εφημερίδα ή ένα γιαούρτι».

Μια γειτονιά, μια διακήρυξη, δύο οπτικές

Το Πέτρινο Περίπτερο λειτουργούσε έως το καλοκαίρι του 2024 ως μίνι μάρκετ. Μετά την αποχώρηση του προηγούμενου μισθωτή, πραγματοποιήθηκαν δύο διαγωνιστικές διαδικασίες για το ακίνητο, οι οποίες δεν τελεσφόρησαν. Στη συνέχεια, το δημοτικό συμβούλιο εξουσιοδότησε τον δήμαρχο να προχωρήσει σε απευθείας διαπραγματεύσεις, με αποτέλεσμα την εκμίσθωση του χώρου στο KORA. Ωστόσο, σύμφωνα με τη δημοτική αντιπολίτευση, οι όροι της αρχικής απόφασης του δημοτικού συμβουλίου δεν τηρήθηκαν, καθώς ο σχεδιασμός προέβλεπε τη διατήρηση του χαρακτήρα του Πέτρινου ως σημείου πώλησης βασικών αγαθών και ειδών περιπτέρου. Αντί αυτού, υποστηρίζεται ότι προστέθηκαν λειτουργίες πρατηρίου άρτου και διάθεσης και διανομής καφέ, κάτι που –κατά την αντιπολίτευση– μεταβάλλει ουσιαστικά τη χρήση του χώρου και δεν ανταποκρίνεται στις ανάγκες της γειτονιάς.

Ο Χαράλαμπος Μπονάτσος ξεκαθαρίζει πως η εταιρεία είναι υποχρεωμένη να διαθέτει βασικά είδη, προσωπικής υγιεινής και περιπτέρου, σημειώνοντας ότι «έχουν ήδη τοποθετηθεί είδη μπακαλικής –το KORA της Φιλοθέης προσφέρει και προϊόντα μικρών Ελλήνων παραγωγών– ενώ τα υπόλοιπα θα προστεθούν σταδιακά, σύμφωνα με τον ίδιο. Βάσει των όρων διαχείρισης, το κατάστημα οφείλει να διαθέτει προϊόντα όπως ξυραφάκια, εφημερίδες, τσιγάρα και μπαταρίες. «Η δεύτερη ένσταση αφορά το γεγονός ότι το γάλα που πωλείται πλέον εκεί είναι ακριβότερο. Στους όρους της διακήρυξης αναφέρεται ποια είδη πρέπει να πωλούνται, όχι όμως και ποια μάρκα θα διατίθεται. Επίσης, σε ό,τι αφορά το ωράριο λειτουργίας, δεν υπάρχει κάποια υποχρέωση ή περιορισμός».

Από την πλευρά της, η κ. Αλαφούζου σημειώνει: «Ορισμένοι κάτοικοι εξέφρασαν τις ανησυχίες τους μέσω νομικών ενεργειών πριν καν ανοίξουμε. Έχουν κάθε δικαίωμα να ανησυχούν και ένας από τους στόχους μου είναι να καθησυχάσω τους φόβους τους και να δείξω στην πράξη τις προθέσεις μας: να προσφέρουμε εξαιρετικό ψωμί και προϊόντα καθημερινής ανάγκης, καθώς και έναν φιλόξενο χώρο συνάντησης για τη γειτονιά».

Και προσθέτει: «Έχουμε ήδη μιλήσει με κατοίκους που αρχικά ήταν αρνητικοί, αλλά στη συνέχεια είδαν θετικά την παρουσία μας. Είμαστε ανοιχτοί στον διάλογο, γιατί όταν αλλάζει κάτι σε μια γειτονιά, είναι φυσικό να υπάρχουν ανησυχίες. Για εμάς σημασία έχει να υπάρχει σχέση και επικοινωνία με την κοινότητα».

Και μία προσφυγή

«Οι προσφυγές που καταθέτουμε προς την Αποκεντρωμένη Διοίκηση Αττικής δεν ευδοκιμούν διαχρονικά. Στόχος τους είναι η ακύρωση παράνομων αποφάσεων χωρίς προσφυγή στα δικαστήρια, όμως η Αποκεντρωμένη δεν ανταποκρίνεται», αναφέρει η κ. Ζέππου. «Η υποβάθμιση της περιοχής, έχει ήδη ξεκινήσει και ενδέχεται να επιδεινωθεί. Έτσι αρχίζουν όλα. Και μετά από δεκαπέντε ή είκοσι χρόνια θα θεωρείται φυσιολογικό να ανοίγουν καφέ σε πλατείες όπου σήμερα δεν επιτρέπονται. Αυτό είναι το πρόβλημα στη χώρα μας: οι νόμοι γίνονται λάστιχο», καταλήγει η κ. Ζέππου.

Στις 13 Ιουνίου εκδικάζεται η μία εκ των προσφυγών στο Διοικητικό Εφετείο, σηματοδοτώντας την πρώτη δικαστική εξέλιξη για το ζήτημα που έχει ανακύψει στη Φιλοθέη. Η υπόθεση αφορά τη νομιμότητα ή μη της τακτοποίησης του αυθαιρέτου στον συγκεκριμένο χώρο. «Για να σας πω και το εξής παράδοξο, που μόνο στην Ελλάδα θα μπορούσε να συμβαίνει: απ’ όταν χτίστηκε το Πέτρινο, μέχρι και σήμερα, ο Δήμος μίσθωνε έναν χώρο και εισέπραττε χρήματα από αυτόν, παρότι το κτίριο ουσιαστικά δεν εμφανιζόταν πουθενά. Φαινόταν μόνο κατά το ένα τρίτο, ενώ τα υπόλοιπα δύο τρίτα ήταν σαν να είχαν χτιστεί “στον αέρα”. Κι όμως, ο Δήμος εισέπραττε κανονικά έσοδα από έναν χώρο που δεν ήταν πλήρως καταγεγραμμένος», διευκρινίζει ο Χαράλαμπος Μπονάτσος.

Όπως σημειώνει ο κ. Μπονάτσος, έχει ξεκινήσει συνολικά μια διαδικασία τακτοποίησης αυθαίρετων κατασκευών που ανήκουν στα δημοτικά ακίνητα, «προχωρήσαμε –απολύτως νόμιμα– στην τακτοποίηση αυτής της αυθαιρεσίας, η οποία υφίσταται από τα τέλη της δεκαετίας του ’50. Δεν επιχειρήσαμε να χτίσουμε κάτι νέο ούτε να προσθέσουμε κάποια νέα κατασκευή.

Επί δεκαετίες ο ίδιος ο Δήμος αναγνώριζε τον χώρο ως υφιστάμενη κατασκευή, όπως και οι δημότες. Τώρα, ξαφνικά, θυμηθήκαμε ότι πρόκειται για αυθαίρετο. Ωστόσο, τον τελικό λόγο θα έχει το δικαστήριο, από τη στιγμή που έχει κατατεθεί προσφυγή», καταλήγει.