Γιατί η δημιουργία έξι μονάδων καύσης σκουπιδιών στην Ελλάδα είναι κακή ιδέα;

Πριν από λίγες μέρες η Ρυθμιστική Αρχή Αποβλήτων, Ενέργειας και Υδάτων (ΡΑΑΕΥ) διοργάνωσε εκδήλωση για την σκοπιμότητα της καύσης απορριμμάτων στην Ελλάδα και τη δημιουργία έξι μονάδων καύσης σκουπιδιών σε Αττική, Μακεδονία, Κρήτη, Πελοπόννησο, Θράκη, Στερεά Ελλάδα. Στην εκδήλωση, η στάση της ΡΑΑΕΥ ήταν «ναι, υπό κάποιες προϋποθέσεις», όπως είναι η περιβαλλοντική ασφάλεια, η κοινωνική συναίνεση, η ανεξάρτητη εποπτεία και η εξασφάλιση πως θα καίγονται μόνο μη ανακυκλώσιμα υλικά.

Η άποψη του WWF Ελλάς που συμμετείχε στην εκδήλωση ήταν διαφορετική. «Όχι στην καύση σκουπιδιών και έμφαση στην τήρηση της ιεραρχίας διαχείρισης των αποβλήτων» (πρόληψη, την επαναχρησιμοποίηση και την ανακύκλωση). Δεν λέμε όχι επειδή είμαστε κατά της ανάπτυξης. Λέμε όχι γιατί σήμερα δεν πληρείται καμία από τις προϋποθέσεις που θέτει η ΡΑΑΕΥ και γιατί πιστεύουμε ότι τώρα είναι η στιγμή να κάνουμε ένα μεγάλο άλμα και να συμβαδίσουμε με τις εξελίξεις στην κυκλική οικονομία. Ξέρουμε τι δουλεύει και τι όχι από άλλες χώρες της Ευρώπης. Υπάρχει ένα σαφές ευρωπαϊκό νομοθετικό πλαίσιο και πλούσια γνώση για να δουλέψουμε όχι στην καύση, αλλά στην πρόληψη και την ανακύκλωση. Πριν συζητήσουμε για το αν η Ελλάδα σηκώνει μία, δυο, ή έξι μονάδες καύσης, ας εξετάσουμε τι έχουμε κάνει ως τώρα για να επιτύχουμε τους ευρωπαϊκούς στόχους στη διαχείριση αποβλήτων.

Λειτουργεί η χωριστή συλλογή και ανακύκλωση των διάφορων ανακυκλώσιμων ρευμάτων στην Ελλάδα;

Όχι, δεν λειτουργεί ικανοποιητικά. Χωρίς καλή χωριστή συλλογή, χωρίς καλές μονάδες ανακύκλωσης και κομποστοποίησης, χωρίς κίνητρα και αντικίνητρα, χωρίς αγορά ανακύκλωσης και έλεγχο σε εξαγωγές-εισαγωγές, το μόνο που καταφέρνουμε είναι να είμαστε ουραγοί στην ΕΕ σε ποσοστά ανακύκλωσης.

Μειώνονται τα απορρίμματα στην Ελλάδα και γίνονται πράξεις για αλλαγή της κατάστασης;

Αντiθέτως, τα σκουπίδια διαρκώς αυξάνονται, η εθνική στρατηγική για την πρόληψη αποβλήτων έμεινε στα χαρτιά, κρίσιμα οικονομικά εργαλεία (π.χ.“Πληρώνω όσο Πετάω”, διαβάθμιση εισφορών των επιχειρήσεων), δεν εφαρμόζονται, ενώ παρατηρείται υποαπορρόφηση ευρωπαϊκών κονδυλίων για πρόληψη και ανακύκλωση.

Εφόσον δεν λειτουργούν όλα τα παραπάνω, η συζήτηση για την καύση μοιάζει με αστείο.

Τι μας προβληματίζει στην επιμονή της κυβέρνησης να χτίσει πολλές μονάδες καύσης;

• Η στάση της Κομισιόν, που επανειλημμένα στις προειδοποιήσεις που στέλνει στην Ελλάδα τονίζει ότι είναι καλό να μην βάλει η χώρα τους λιγοστούς της πόρους στην καύση και την επεξεργασία των απορριμμάτων, αλλά να επενδύσει στα ανώτερα στάδια της ιεραρχίας διαχείρισης. Μάλιστα, η Κομισιόν έχει κάνει σαφές πως τα όποια έργα καύσης δεν πρόκειται να τύχουν ευρωπαϊκής χρηματοδότησης, άρα πρέπει να φτιαχτούν με ίδιους εθνικούς πόρους.

• Η παγίδευση που προκαλεί η καύση εις βάρος της ανακύκλωσης. Ένα μεγάλο μέρος αποβλήτων που θα μπορούσε να ανακυκλωθεί καταλήγει να καίγεται διότι πολύ απλά όταν βάλεις όλα σου τα λεφτά στην καύση και την κλειδώσεις με συμβόλαια και ρήτρες, δεν σου μένουν πόροι για να μειώσεις τα απόβλητα και να τα οδηγείς σωστά στην ανακύκλωση.
• Το κόστος που θα κληθούν να πληρώσουν οι δήμοι και άρα οι πολίτες, με τιμή που μπορεί να ξεπεράσει τα 200-300 ευρώ/τόνο, ειδικά όταν οι μονάδες καύσης συμπεριληφθούν στο σύστημα εμπορίας ρύπων (αναμένεται να συμβεί μεταξύ 2028-2031).
• Η προνομιακή μεταχείριση που το ΥΠΕΝ φαίνεται να υιοθετεί σχετικά με τον ηλεκτρισμό που θα παράγουν οι μονάδες, καθώς προβλέπει προνομιακή τιμή πώλησης που θα στρεβλώσει την αγορά ηλεκτρισμού. Υπόψη, ότι οι ποσότητες ηλεκτρισμού που θα παραχθούν από την καύση σκουπιδιών είναι λίγες και θα παίξουν ελάχιστο ρόλο στην ευστάθεια του συστήματος.
• Η ασυμβατότητα με τους κλιματικούς στόχους, καθώς η καύση εκλύει πολλές εκπομπές αερίων θερμοκηπίου και έρχεται σε αντίθεση με τους στόχους για μηδενικό ισοζύγιο εκπομπών έως το 2050.
• Η προβληματική διασφάλιση της δημόσιας υγείας, καθώς αυτές οι μονάδες προκρίνεται να κατασκευαστούν σε ήδη περιβαλλοντικά επιβαρυμένες περιοχές της χώρας, ενώ γνωρίζουμε πως κάθε μικρό λάθος στη λειτουργία μπορεί να επιφέρει μεγάλη επίπτωση στη διάχυση τοξικών ρύπων.
• Η έλλειψη εμπιστοσύνης προς την Πολιτεία, που δεν μπορεί να σταματήσει τα απαγορευμένα πλαστικά καλαμάκια, που δεν μπορεί να επιβάλλει κανόνες στη διευρυμένη ευθύνη παραγωγού, ούτε να εντοπίσει από πού προήλθαν οι οσμές που έζωσαν τη Νότια Αττική στις 19 Μαΐου, αλλά υποστηρίζει πως θα λειτουργήσει σωστά τις μονάδες καύσης, χωρίς να διαθέτει καμιά πρότερη εμπειρία.

Ακόμα δεν είναι αργά

Στην Ευρώπη αλλάζουν πολλά. Αν και γενικά διαπιστώνεται μια τάση νομοθετικής απορρύθμισης, κάτι τέτοιο δεν ισχύει στα απόβλητα και στην κυκλική οικονομία, για τον απλούστατο λόγο ότι η καλύτερη αξιοποίηση των πόρων ενισχύει την ανεξαρτησία της ΕΕ και προσφέρει οικονομικά οφέλη, πέρα από τα αδιαμφισβήτητα οφέλη σε υγεία και περιβάλλον.

Η ελληνική πολιτεία μπορεί να ακολουθήσει μια ασφαλέστερη ρότα, εάν:

• Μετρά σωστά τα απορρίμματα που παράγονται, δημιουργώντας ένα καλό σύστημα παρακολούθησης.
• Κάνει απόλυτη προτεραιότητα την επίτευξη των ευρωπαϊκών στόχων για την πρόληψη αποβλήτων τροφίμων, την ανακύκλωση, τις συσκευασίες, κλπ.
• Δουλέψει ουσιαστικά για την πρόληψη, την επαναχρησιμοποίηση, την καλή χωριστή διαλογή.
• Δημιουργήσει άρτιες υποδομές κυρίως στη διαχείριση των αποβλήτων τροφίμων.
• Κάνει τη διευρυμένη ευθύνη παραγωγού (την ευθύνη δηλαδή που έχει μια εταιρία που φτιάχνει ή πουλάει ένα προϊόν να αναλάβει το πλήρες κόστος για τη συλλογή και ανακύκλωσή του, όταν το πετάξει ο καταναλωτής), να δουλέψει.
• Φτιάξει αποδοτικά συστήματα ελέγχου, επιβάλλοντας ποινές στους πολλούς παρανομούντες.
• Ενημερώσει και κάνει τους πολίτες συμμέτοχους.

Γνωρίζουμε ότι τα λάθη είναι διαχρονικά και δεν εντοπίζονται μόνο στην παρούσα διακυβέρνηση. Όμως κάποια στιγμή πρέπει να σταματήσουμε να σχεδιάζουμε χωρίς μακροχρόνιο όραμα και στρατηγική. Οι εκλογές πλησιάζουν. Θέλουμε να πιστεύουμε πως οι μονάδες καύσης και γενικότερα η διαχείριση των αποβλήτων θα αποτελέσουν κομμάτια του διαλόγου και πως τελικά θα πρυτανεύσει η λογική και το δημόσιο συμφέρον.

* Ο Αχιλλέας Πληθάρας είναι υπεύθυνος τομέα αποτυπώματος, WWF Ελλάς