Γιατί η “Οδύσσεια” του Νόλαν διχάζει τους μελετητές του Ομήρου

Η νέα κινηματογραφική μεταφορά της «Οδύσσειας» από τον Κρίστοφερ Νόλαν έχει προκαλέσει ενθουσιασμό σε κοινό και κριτικούς, ωστόσο δύο από τους σημαντικότερους σύγχρονους μεταφραστές του ομηρικού έπους εκφράζουν σοβαρές επιφυλάξεις για τον τρόπο με τον οποίο ο σκηνοθέτης απέδωσε τον Οδυσσέα και τα βασικά θέματα του έργου.

Για την Έμιλι Γουίλσον, καθηγήτρια Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνια και μεταφράστρια της «Οδύσσειας», η κυκλοφορία της πολυαναμενόμενης ταινίας υπήρξε ιδιαίτερα θετική σε πολλά επίπεδα.

Η αναγνωρισμένη μετάφρασή της, που κυκλοφόρησε το 2017, ανέβηκε στην πρώτη πεντάδα των πωλήσεων του Amazon, ακολουθώντας το κύμα αυξημένου ενδιαφέροντος για το ομηρικό έπος λόγω της ταινίας. Ο ίδιος ο Νόλαν έχει μάλιστα αναφέρει ότι εμπνεύστηκε από τη μετάφρασή της και ειδικότερα από την εναρκτήρια φράση: «Μίλησέ μου για έναν περίπλοκο άνδρα».

Ωστόσο, η ίδια η ταινία, που έκανε πρεμιέρα το Σαββατοκύριακο και απέσπασε διθυραμβικές κριτικές, δεν την άφησε απόλυτα ικανοποιημένη.

«Θέλω να γιορτάσω το γεγονός ότι πολύ περισσότεροι άνθρωποι γνωρίζουν πλέον την “Οδύσσεια” και επέστρεψαν στο ομηρικό έπος», δήλωσε στο Associated Press.

«Ταυτόχρονα, όμως, είχα την αίσθηση ότι ο Κρίστοφερ Νόλαν προσπαθούσε να χωρέσει τα πάντα στην ταινία, παραβλέποντας θέματα που είναι θεμελιώδη για το έπος», πρόσθεσε.

Στην ταινία, μία από τις πλέον αναμενόμενες παραγωγές της χρονιάς, πρωταγωνιστεί ο Ματ Ντέιμον στον ρόλο του Οδυσσέα, του πολεμιστή που επιστρέφει στην πατρίδα του. Η Αν Χάθαγουεϊ υποδύεται τη σύζυγό του, Πηνελόπη, και ο Τομ Χόλαντ τον γιο τους, Τηλέμαχο.

Οι κριτικοί έχουν επαινέσει τις ερμηνείες, τη δυναμική αφήγηση και τη μεγαλειώδη κλίμακα της παραγωγής, η οποία γυρίστηκε εξ ολοκλήρου σε φιλμ IMAX. Θετικά σχόλια έχει αποσπάσει και ο τρόπος με τον οποίο συνδυάζει τον κόσμο της αρχαίας Ελλάδας με τη σύγχρονη εποχή, τουλάχιστον όπως τον αντιλαμβάνεται ο Νόλαν.

Η διαφωνία μεταξύ ακαδημαϊκών και κινηματογραφικών κριτικών φαίνεται να αφορά εν μέρει το ερώτημα εάν η ισορροπία της ταινίας θα έπρεπε να κλίνει περισσότερο προς τον Νόλαν ή προς τον Όμηρο.

Τόσο η Γουίλσον όσο και ο συγγραφέας, κριτικός και μεταφραστής Ντάνιελ Μέντελσον εξέφρασαν τον θαυμασμό τους για την κινηματογραφική δεξιοτεχνία και τη φιλοδοξία του σκηνοθέτη, την οποία ο Μέντελσον χαρακτήρισε «μεγάλη οπτική τόλμη».

Και οι δύο, ωστόσο, εκτίμησαν ότι η επιθυμία του να δημιουργήσει μία κατεξοχήν «ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν» τον οδήγησε σε ατυχείς επιλογές.

Ο Μέντελσον, η μετάφραση της «Οδύσσειας» του οποίου κυκλοφόρησε το 2025, δημοσίευσε την κριτική του στο New York Review of Books, όπου εργάζεται ως αρχισυντάκτης.

Στο παρελθόν είχε υπερασπιστεί την αμφιλεγόμενη επιλογή του Νόλαν να αναθέσει τον ρόλο της Ωραίας Ελένης στη μαύρη ηθοποιό Λουπίτα Νιόνγκο, χαρακτηρίζοντάς την έναν δημιουργικό τρόπο για να «προκαλέσει, να αμφισβητήσει και να διαταράξει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ομορφιά και την ταυτότητα».

Ωστόσο, επέκρινε τον σκηνοθέτη επειδή παρουσίασε έναν Οδυσσέα χωρίς «ευφυΐα, χιούμορ και πανούργα γοητεία».

Σύμφωνα με τον Μέντελσον, ένας από τους πλέον εμβληματικούς πανούργους ήρωες του δυτικού πολιτισμού μεταμορφώθηκε σε έναν βασανισμένο πρωταγωνιστή, παρόμοιο με εκείνους που εμφανίζονται σε προηγούμενες ταινίες του Νόλαν, όπως το «Oppenheimer» και το «Memento».

«Αυτός ο βασανισμένος Οδυσσέας, γεμάτος ενοχές και απογυμνωμένος από το χιούμορ, την εξυπνάδα, τη γοητεία και την ευρηματικότητά του, είναι συγγενής με τον βασανισμένο αμνησιακό του “Memento”, τον Batman και τον Oppenheimer, άνδρες που καταδιώκονται από το παρελθόν τους και παλεύουν μαζί του με διαφορετικούς τρόπους», έγραψε.

«Ο Νόλαν απλώς ξαναδημιούργησε τον ήρωα του Ομήρου κατ’ εικόνα του», συμπλήρωσε.

Η Γουίλσον διευκρίνισε ότι δεν ήθελε να εμφανιστεί ως μία «σνομπ» ειδικός που ασκεί σχολαστική κριτική σε κάθε απόκλιση από το αρχικό κείμενο.

Ωστόσο, εξέφρασε αμφιβολίες για σειρά παραλείψεων και σκηνοθετικών επιλογών, όπως η απουσία του Δία και του Ποσειδώνα από την οθόνη.

Παράλληλα, χαρακτήρισε «ασυνάρτητο» το μήνυμα της ταινίας, καθώς, όπως είπε, καταδικάζει ταυτόχρονα τον πόλεμο και τη σωματική δειλία. Κατά την άποψή της, ο ρόλος της Πηνελόπης έχει περιοριστεί σε τέτοιο βαθμό, ώστε να υπονομεύεται «κάθε δυνατότητα να πιστέψει κανείς σε αυτόν τον γάμο».

Η Γουίλσον θεώρησε επίσης ότι ορισμένα σημεία της ταινίας, ιδίως οι σκηνές με τον σκύλο του Οδυσσέα, τον Άργο, ανταποκρίνονται περισσότερο στη σύγχρονη συναισθηματικότητα. «Όλοι λυγίζουν μπροστά σε έναν σκύλο», σχολίασε χαρακτηριστικά.

Η Γουίλσον απέφυγε να βαθμολογήσει ή να κατατάξει την ταινία, ωστόσο ανέφερε ότι θα τη συνιστούσε στο κοινό, υπό την προϋπόθεση ότι θα την παρακολουθήσει σε κινηματογραφική αίθουσα.

«Ήταν διασκεδαστικό που την είδα μαζί με τα παιδιά μου. Δεν ένιωθα ότι ήταν βασανιστικό να παρακολουθήσω την ταινία», δήλωσε.

«Όποιος μπορεί να τη δει σε μεγάλη οθόνη, πρέπει οπωσδήποτε να πάει», κατέληξε.