Στη συγκλονιστική συναυλία για τους 200 της Καισαριανής: Νταλάρας, Πασχαλίδης, Μποφίλιου μας ένωσαν στη μνήμη τους

Χιλιάδες άνθρωποι πλημμύρισαν το βράδυ του Σαββάτου 25 Απριλίου το Σκοπευτήριο της Καισαριανής, έναν τόπο όπου η Ιστορία συνεχίζει να μιλά. Εκεί όπου την Πρωτομαγιά του 1944, οι ναζιστικές δυνάμεις Κατοχής εκτέλεσαν 200 κομμουνιστές πολιτικούς κρατούμενους, ως αντίποινα για τη δράση του ΕΛΑΣ.

Ο χώρος του Σκοπευτηρίου αποπνέει κάτι το απόκοσμο. Και το καταλαβαίνει κανείς όποτε και αν τον επισκεφθεί. Βαραίνει από μνήμη, αλλά δεν είναι νεκρός. Πάλλεται.

Το βράδυ του Σαββάτου 25 Απριλίου ο κόσμος κατέφθασε κατά κύματα: κυρίως νέοι άνθρωποι, αλλά και μεγαλύτεροι, πρόσωπα που κουβαλούν τη δική τους ιστορία και που τώρα συναντήθηκαν σε μία κοινή συνείδηση για μία ζωντανή αναμέτρηση με την Ιστορία.

Η συγκίνηση που είχε από νωρίς ηλεκτρίσει την ατμόσφαιρα δεν ήταν σιωπηλή, ήταν πολιτική. Διαπερνούσε τα σώματα, γινόταν βλέμμα και φωνή. Γιατί η θυσία των 200 δεν αποτελεί μακρινό παρελθόν, είναι σημείο αναφοράς και ταυτόχρονα υπενθύμιση ότι η αντίσταση και η αξιοπρέπεια έχουν κόστος.

Όλα εκτυλίχθηκαν με φόντο τη φωτογραφία των 200 της Καισαριανής που πλέον έχει περάσει στην κυριότητα του ελληνικού κράτους. Τα πρόσωπα των 200, ακίνητα και καθαρά, κοιτούσαν ευθεία, στεκόταν απέναντι στον θάνατο χωρίς ίχνος υποχώρησης. Κάτω από αυτά τα βλέμματα κανένα τραγούδι δεν ήταν ουδέτερο. Ήταν μια υπενθύμιση ότι η Ιστορία δεν παρακολουθεί, αλλά απαιτεί.

Τι ακούσαμε στο πρόγραμμα που επιμελήθηκε άρτια ο Γιώργος Νταλάρας

Η συναυλία άνοιξε με έναν τόνο που δεν άφηνε περιθώριο για ουδετερότητα, αλλά ένωσε το παρελθόν με το παρόν σαν μια ανοιχτή πληγή που επιμένει να θυμίζει. Με την καλλιτεχνική επιμέλεια του Γιώργου Νταλάρα, το πρόγραμμα στήθηκε ως μια διαδρομή μνήμης και αντίστασης, μέσα από τραγούδια που δεν εξωραΐζουν, αλλά κουβαλούν απώλεια, αξιοπρέπεια και αντοχή.

Οι «Κοινοί Θνητοί» ανέβηκαν πρώτοι στη σκηνή και έδωσαν το στίγμα: στίχοι που κοιτούν κατάματα τον θάνατο, που αναμετρώνται με τη στιγμή της εκτέλεσης, που επιχειρούν να απαντήσουν στο πιο δύσκολο ερώτημα: τι είναι αυτό που κρατά έναν άνθρωπο όρθιο μπροστά στο τέλος.

Στη συνέχεια, η σκηνή γέμισε με τραγούδια ταυτισμένα με τον τόπο και την Ιστορία του. Η «Καισαριανή» του Σταύρου Ξαρχάκου, με τη φωνή του Γιάννη Διονυσίου, διαπέρασε το πλήθος, έγινε συλλογική ανάσα. Και όταν ακούστηκε το «Δεν θέλω να μου δέσετε τα μάτια» από την «Καταχνιά» του Χρήστου Λεοντή, ο χρόνος πάγωσε. Ήταν μια στιγμή σχεδόν σωματική, όπου η μνήμη δεν ήταν ανάμνηση, αλλά παρουσία.

Τη σκυτάλη πήρε ο Μίλτος Πασχαλίδης, με μια λιτή, εσωτερική παρουσία που βάρυνε τον χώρο χωρίς καμία ανάγκη επίδειξης. Η φωνή του σχεδόν συγκρατημένη, αλλά απόλυτα φορτισμένη, σαν να κουβαλούσε το βάρος των λέξεων πριν ακόμη ειπωθούν. Κινήθηκε μέσα σε τραγούδια βαθιά πολιτικά και βιωματικά, αφήνοντας τους στίχους να σταθούν γυμνοί, να περάσουν κατευθείαν στο κοινό. Από την «Πρώτη Μαΐου» μέχρι το «F.G. Lorca» του Θάνου Μικρούτσικου και το «Αγύριστο κεφάλι», η σκηνή μετατράπηκε σε πεδίο μνήμης. Δεν ήταν απλώς μια διαδοχή τραγουδιών, ήταν μια υπόγεια ροή που ένωνε το προσωπικό με το συλλογικό. Κάθε στίχος έβρισκε το δρόμο του, ενεργοποιώντας εικόνες, βιώματα και μια ιστορία που δεν έχει πάψει να διεκδικεί θέση στο παρόν.

Η Γιώτα Νέγκα έφερε ακολούθως το «Μπλόκο της Καισαριανής» του Μίκη Θεοδωράκη με μια ερμηνεία λιτή και βαριά, και λίγο μετά το «Σχεδόν 50 χρόνια», του Μάνου Λοΐζου, λειτούργησε σαν εκκωφαντική υπενθύμιση ότι η μνήμη έχει διάρκεια.

Στη συνέχεια ο Κώστας Τριανταφυλλίδης με το «Μάνα μου και Παναγιά» σε στίχους Τάσου Λειβαδίτη, ενώ το «Πάνε να πεις» “μετέφερε” τα λόγια όσων έφυγαν. Η Φωτεινή Βελεσιώτου με τη μοναδική της φωνή έδωσε το δικό της αποτύπωμα, πρώτα σε ένα δυνατό ντουέτο με τον Γιώργο Νταλάρα στο «Περαστικός και αμίλητος» και μετά μόνη, με τη «Μάνα» του Χριστόδουλου Χάλαρη.

Τα «Παραπονεμένα λόγια» του Μαρκόπουλου έγιναν φωνή συλλογική, σχεδόν επιτακτική. Ξεχύθηκαν στον χώρο σαν κάτι που δεν έχει τελειώσει, σαν κάτι που επιμένει να ζητά δικαίωση.

Ο Γιώργος Νταλάρας στη σκηνή στάθηκε απέναντι σε αυτόν τον τόπο χωρίς καμία διάθεση εξωραϊσμού. Μίλησε καθαρά, για τη μνήμη που δεν εξαγνίζεται και για τους νεκρούς που δεν μετατρέπονται σε ουδέτερη αφήγηση. Γιατί εδώ δεν πρόκειται για ένα αφηρημένο παρελθόν, αλλά για μια εκτέλεση με ονοματεπώνυμο, με ευθύνη και αιτία. «Δεν θα μάθουμε ίσως τις λεπτομέρειες των ζωών τους. Ξέρουμε όμως -και δεν θα ξεχάσουμε- ποιοι και γιατί τους σκότωσαν».

Η φράση λειτούργησε ως υπενθύμιση. Ότι η μνήμη, όταν είναι ζωντανή, δεν είναι ουδέτερη. Είναι θέση. Είναι σύγκρουση. Είναι ευθύνη!

Στη σκηνή, η Νατάσσα Μποφίλιου και η ένταση άλλαξε επίπεδο. Με το «Σφαγείο», το «Τώρα τώρα» και τον συγκλονιστικό «Μικρόκοσμο» του Θάνου Μικρούτσικου, η φωνή της έγινε αιχμή, μπήκε μέσα στο σώμα του πλήθους. Και για λίγα λεπτά, η σκηνή και το πλήθος έγιναν ένα. Και το τραγούδι έγινε σύνθημα.

Ακούσαμε τη «Ρωμιοσύνη» του Θεοδωράκη και του Ρίτσου και το «Γελαστό Παιδί» με τη Ασπασία Στρατηγού, τραγούδια που πλέον ανήκουν στη συλλογική ταυτότητα. Οι ερμηνείες διαδέχονταν η μία την άλλη χωρίς κενό, σαν μια συνεχής ροή που δεν επιτρέπει στη μνήμη να χαλαρώσει.

Η Βιολέτα Ίκαρη στον «Επιτάφιο» έδωσε στη βραδιά άλλη θερμοκρασία. Εκεί όπου ο χρόνος δεν προχωρά γραμμικά, αλλά επιστρέφει και στέκεται πάνω στην απώλεια, την κατονομάζει, τη μοιράζεται.

Στο τέλος, όλοι μαζί στη σκηνή. Τα «Μαλαματένια λόγια» – ένα τραγούδι που κουβαλά μέσα στους στίχους του μια ολόκληρη εποχή – έφερε όλους τους καλλιτέχνες στη σκηνή. Το κοινό όρθιο, γροθιές ψηλά, μια ενέργεια που ξεπερνά το ίδιο το γεγονός.

Στο Σκοπευτήριο Καισαριανής, η μνήμη δεν λειτούργησε ως τελετουργία εκτόνωσης, αλλά ως πράξη διεκδίκησης. Ως πείσμα που επιμένει να κοιτά μπροστά, αρνούμενο τη λήθη και την αποστείρωση της Ιστορίας. Ένας συλλογικός όρκος ότι όσα γράφτηκαν με αίμα δεν θα μετατραπούν σε ουδέτερη αφήγηση, αλλά θα παραμένουν ζωντανά, ενοχλητικά, ενεργά.

Ο ΓΓ της ΚΕ του ΚΚΕ Δημήτρης Κουτσούμπας είχε θερμό χαιρετισμό με συντελεστές του καλλιτεχνικού προγράμματος, καθώς και πλήθος κόσμου που παραβρέθηκε στην εκδήλωση, ανάμεσά τους, τη Μάγδα Φύσσα, τον Χρήστο Γόδα, σκηνοθέτη και ανιψιό του Νίκου Γόδα, ΕΛΑΣιτη, κομμουνιστή και ποδοσφαιριστή του Ολυμπιακού που εκτελέστηκε το 1948 στο Λαζαρέτο, τον Οδυσσέα Ιωάννου, τη Δώρα Χρυσικού, τον Θέμη Καραμουρατίδη κ.ά.