Το “Θαύμα” της Νικολέτας Φιλόσογλου: Μια γλυκόπικρη αλληγορία για την ανθρωπιά

Το έργο του Ιταλού συγγραφέα Giuseppe Massa παρουσιάζεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα από τη Νικολέτα Φιλόσογλου, σε μια γλυκόπικρη θεατρική αλληγορία για την απουσία της ανθρωπιάς και την ανάγκη της καλοσύνης.

«Το μόνο ανθρώπινο θαύμα που αναγνωρίζω είναι η ανθρώπινη καλοσύνη». Η φράση που αποδίδεται στον Ludwig van Beethoven γίνεται η αφετηρία και ο πυρήνας της παράστασης «Το Θαύμα» του Giuseppe Massa, η οποία έρχεται στην Ελλάδα σε σκηνοθεσία και δραματουργική επεξεργασία της Νικολέτας Φιλόσογλου.

Γραμμένο σε μια εποχή έντονων μετακινήσεων πληθυσμών, το έργο του Ιταλού δημιουργού χρησιμοποιεί το μαύρο χιούμορ και τη σάτιρα για να μιλήσει για τη μνήμη, την απώλεια, την αποξένωση και την ανάγκη να αναζητήσουμε ξανά την ανθρώπινη καλοσύνη ως τη μόνη ουσιαστική μορφή «θαύματος».

Στο επίκεντρο της ιστορίας βρίσκεται το σώμα ενός νεκρού μετανάστη που έχει ξεβράσει η θάλασσα. Δύο νεκροθάφτες καλούνται να βρουν τον «καταλληλότερο» τρόπο για να απαλλαγούν από αυτό, την ώρα που η μεταξύ τους σχέση και οι επιλογές τους αποκαλύπτουν σταδιακά ερωτήματα γύρω από την ενσυναίσθηση, την αλληλεγγύη και την ανθρωπιά.

Ένα έργο που παραμένει επίκαιρο

Η παράσταση παρουσιάζεται δέκα χρόνια μετά τη συγγραφή του έργου και επιχειρεί να συνομιλήσει με μια πραγματικότητα όπου οι ιστορίες προσφυγιάς, μετανάστευσης και αναζήτησης μιας πατρίδας εξακολουθούν να διαμορφώνουν το παρόν.

Η Νικολέτα Φιλόσογλου σημειώνει:

«Το μόνο ανθρώπινο θαύμα που αναγνωρίζω είναι η ανθρώπινη καλοσύνη».

Λαμπεντούζα, Tarajal–Θέουτα, Ροζέτα–Αίγυπτος, Cutro–Καλαβρία, Πύλος, Χίος. Και ανάμεσά τους ένα ονοματεπώνυμο: Aylan Kurdi. Τριών ετών. Ονόματα τόπων και ανθρώπων που μέσα σε λίγα χρόνια έγιναν τοπωνύμια μιας κοινής τραγωδίας. Σώματα στη θάλασσα, σώματα στις ακτές, αριθμοί νεκρών και αγνοουμένων. Εικόνες που είδαμε. Εικόνες που ξαναείδαμε. Που κάποτε μας συγκλόνισαν.
Πότε συνηθίσαμε;

Πολύ πριν από εμάς, η Βιρτζίνια Γουλφ, στις «Τρεις γκινέες», κοιτούσε φωτογραφίες νεκρών και κατεστραμμένων σπιτιών από τον Ισπανικό Εμφύλιο και αναρωτιόταν τι μπορούν να προκαλέσουν αυτές οι εικόνες σ’ εκείνον που τις παρατηρεί. Δεκαετίες αργότερα, η Σούζαν Σόντακ, στο «Παρατηρώντας τον πόνο των άλλων», επιστρέφει στη Γουλφ και στο ίδιο ανεπίλυτο ερώτημα: τι μπορεί να σου συμβεί όταν κοιτάζεις τον πόνο ενός άλλου ανθρώπου;

Το 2016, σε ένα μοναστήρι της Σικελίας, στην κορύφωση της μεταναστευτικής κρίσης, ο Giuseppe Massa γράφει το «Θαύμα» (Miracolo). Επιλέγει έναν από αυτούς τους ανώνυμους νεκρούς και τον τοποθετεί ανάμεσα σε δύο αδέλφια, νεκροθάφτες, που βρίσκονται αντιμέτωποι με το σώμα ενός μετανάστη που η θάλασσα της Μεσογείου ξέβρασε στην ακτή. Είναι ανεπιθύμητος. Πρέπει να βρουν έναν τρόπο να τον ξεφορτωθούν.
Τρία χρόνια αργότερα, τον Οκτώβριο του 2019, παρακολουθώ την παράσταση στο Θέατρο Τέχνης, στην οδό Φρυνίχου, σε σκηνοθεσία του ίδιου του Giuseppe. Γνωρίζω ότι θα επιστρέψω σ’ αυτό. Το κρατώ φυλαγμένο και συνεχίζω.

Αθήνα, 2026. Δέκα χρόνια μετά τη συγγραφή του και επτά έπειτα από εκείνη την πρώτη συνάντηση, σκηνοθετώ το «Θαύμα». Για να δώσω μια εικόνα της αβεβαιότητας, της στενοχώριας, της έντασης που έχει εισχωρήσει στις σχέσεις των ανθρώπων, την οποία δεν θεωρώ αποσυνδεδεμένη από την έλλειψη ενσυναίσθησης απέναντι στον ξένο.

Δεν είμαι δημιουργός-θεραπευτής. Δεν υποδεικνύω λύσεις ή μεθόδους, δεν προτείνω ιδεολογίες.
Μόνο που η πραγματικότητα δεν είναι μία επιφάνεια. Ένα τοπίο έχει πολλά πλάνα· κι αυτό που βρίσκεται στο βάθος, αυτό που ίσως μόνο ο ποιητικός λόγος μπορεί να αποκαλύψει, δεν είναι λιγότερο πραγματικό. Κάποιοι το ονομάζουν αγάπη για το μυστήριο. Για μένα τα Μυστήρια είναι τα μυστήρια των ανθρώπων: η ανεξήγητη διαδρομή της πνευματικής τους πορείας, η αγάπη, η δυνατότητα της λύτρωσης.

Αν ήθελα να ασκήσω πολιτική, θα έκανα συγκεντρώσεις ή θα γραφόμουν σε κάποιο κόμμα. Ίσως ακόμη να πήγαινα να χορέψω τσάμικο σε μια πλατεία. Αν όμως είχα βρει τη λύση, αν ήμουν ικανή να την παρουσιάσω πειστικά και με όλη μου την καλή πίστη, δεν θα διηγούμουν ιστορίες. Δεν θα ήμουν στο θέατρο.
Είμαι στο θέατρο ακριβώς επειδή δεν γνωρίζω τη λύση.

Ίσως γι’ αυτό με ενδιαφέρει τόσο που το «Θαύμα» αρνείται μια καθησυχαστική κατάληξη. Δεν μεταμορφώνει τον «κακό» σε «καλό», ώστε κάποιος άλλος να κάνει για λογαριασμό του θεατή, ανακουφίζοντάς τον, τη σωστή επιλογή.
Ο Giuseppe Massa επέλεξε για το έργο του μια φράση που αποδίδεται στον Beethoven: «Το μόνο ανθρώπινο θαύμα που αναγνωρίζω είναι η ανθρώπινη καλοσύνη». Την υιοθέτησα κι εγώ ως προμετωπίδα της παράστασής μας.
Όσο για το finale, είθε να το αποφασίσει ο θεατής”.

Δύο νεκροθάφτες και ένα αδύνατο δίλημμα

Η υπόθεση της παράστασης περιστρέφεται γύρω από δύο αδέλφια νεκροθάφτες, οι οποίοι πρέπει να θάψουν έναν νεκρό μετανάστη. Όμως στο νεκροταφείο υπάρχουν μόνο δύο ελεύθερες θέσεις και εκείνοι θέλουν να τις κρατήσουν για τον εαυτό τους. Το αδιέξοδο οδηγεί σε μια σειρά από παράλογες και κωμικοτραγικές καταστάσεις.

Με βασικά σκηνικά στοιχεία ένα ποδήλατο και ένα φέρετρο, η παράσταση ταξιδεύει σε υπαίθριους χώρους, συνομιλώντας με το ελληνικό τοπίο και τη συλλογική μνήμη της Μεσογείου, εκεί όπου γράφτηκαν πολλές από τις σύγχρονες μεταναστευτικές διαδρομές.

Στη σκηνή βρίσκονται οι Θανάσης Δήμου και Παναγιώτης Παναγόπουλος, ενώ ακούγεται η φωνή του Λαέρτη Μαλκότση.

Το έργο του Giuseppe Massa παρουσιάζεται σε μετάφραση της Βιολέτας Ζεύκη, με σκηνοθεσία και σκηνική σύλληψη της Νικολέτας Φιλόσογλου. Την ομάδα συντελεστών συμπληρώνουν, μεταξύ άλλων, ο Φίλιππος Τσιτσόπουλος στην ενδυματολογία, η Στέλλα Κάλτσου στον σχεδιασμό φωτισμών και ο Άρης Κοντοάγγελος στη μουσική σύνθεση και τον σχεδιασμό ήχου.

Η περιοδεία συνεχίζεται με επόμενους σταθμούς τη Στοά Αρσακείου στην Αθήνα στις 7 και 8 Σεπτεμβρίου, ενώ ακολουθούν η Καρδαμύλη και νέες ημερομηνίες που θα ανακοινωθούν.

Πώς προέκυψε αυτό το Θαύμα;

Το έργο προέκυψε από το «Write 2016», της γόνιμης δημιουργικής φιλοξενίας Ιταλών και Ευρωπαίων θεατρικών συγγραφέων στη μονή του Mandanici, στην επαρχία της Μεσσήνης στη Σικελία. Το πρώτο ανέβασμα του έγινε δύο χρόνια μετά, στις 10 Νοεμβρίου του 2018, από την ομάδα «Sutta scupa» στη σκηνή του Zo για το AltreScene, το φεστιβάλ σύγχρονων παραστατικών τεχνών. Στην Ελλάδα το «Miracolo» παρουσιάστηκε ένα χρόνο μετά (2019), η πρωτότυπη ιταλική παράσταση σε σκηνοθεσία του ίδιου του Giuseppe Massa, στο πλαίσιο του Italian Focus 2019.

Το Italian Focus πραγματοποιήθηκε με πρωτοβουλία του Θεάτρου Τέχνης Καρόλου Κουν και τεσσάρων ιταλικών θεατρικών φορέων, στο πλαίσιο του τριετούς ελληνοϊταλικού προγράμματος 2019-2021 και της πλατφόρμας Tempo Forte, με την υποστήριξη της Ιταλικής Πρεσβείας στην Ελλάδα. Διοργάνωση αφιερωμένη στη σύγχρονη δραματουργία της Νότιας Ιταλίας. Η παράσταση παρουσιάστηκε αρχικά στη Θεσσαλονίκη, στο Θέατρο Αμαλία, στις 28 Σεπτεμβρίου 2019, και στη συνέχεια στην Αθήνα, στο Θέατρο Τέχνης – Φρυνίχου, από 5 έως 7 Οκτωβρίου.

Ο Giuseppe Massa γεννήθηκε το 1978 στο Παλέρμο. Ξεκίνησε ως ηθοποιός το 1997. Το 2006 ίδρυσε με τον Fabrizio Feracanne και τον Giuseppe Provinciano τη θεατρική ομάδα Suta Scuppa, που πήρε το όνομά της από το πρώτο έργο που έγραψε και σκηνοθέτησε ο Μassa (σκηνές από το έργο περιλαμβάνονται στην ταινία του Wim Wenders «The Palermo Shooting»).

Η παράσταση θα παρουσιαστεί σε υπαίθριους χώρους προσδοκώντας να μεταφέρει την ιστορία της εκεί όπου το ελληνικό τοπίο συναντά τη συλλογική μνήμη της Μεσογείου. Με βασικά σκηνικά στοιχεία ένα ποδήλατο και ένα φέρετρο, συνομιλεί με τις ακτές και τις περιοχές που βίωσαν τις μεγάλες μεταναστευτικές διαδρομές της τελευταίας δεκαετίας.

Μια συμπαραγωγή της Ν.Β. ΑΜΚΕ και του ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. Βέροιας.