Γιατί να είναι δωρεάν οι συγκοινωνίες για όλους;

Ας δεχθούμε ότι όλα όσα υποσχέθηκε ο Αλέξης Τσίπρας είναι κοστολογημένα και δεν υλοποιούνται από σήμερα επειδή, πολύ απλά, μας κυβερνά μία δράκα νεοφιλελεύθερων αρπακτικών. Δεκτό. Επίσης ας αφήσουμε στην άκρη τις διαμαρτυρίες του ΠΑΣΟΚ για αντιγραφή του προγράμματος. Ούτως ή άλλως δεν υπάρχει μία ανεξάντλητη παλέτα δράσεων. Κάποιες θα συμπίπτουν.

Είναι, πράγματι, ένα εντυπωσιακό πακέτο οικονομικών παροχών και παρεμβάσεων. Ειδικά η «πατριωτική εισφορά», δηλαδή η επιπλέον φορολόγηση των πλουσιότερων, είναι ένα μέτρο που εμπνέει. Και εκτός των άλλων, διαψεύδει κατηγορηματικά τα υπονοούμενα περί διασύνδεσης του Τσίπρα με μεγάλα οικονομικά συμφέροντα. Ορίστε, θα τους φορολογήσει.

Υπάρχει όμως ακόμα ένα μέτρο πάνω από το οποίο αξίζει να σταθούμε λίγο περισσότερο. Δωρεάν μετακινήσεις για όλους με τις αστικές συγκοινωνίες. Ναι, όπως την εβδομάδα του δημοψηφίσματος. Είναι, στα αλήθεια, αποτελεσματικό και χρήσιμο αυτό το μέτρο; Και, κυρίως, είναι τόσο δίκαιο ώστε να υιοθετείται από το νεοπαγές σχήμα που έχει ως κύριο σκοπό να αποκαταστήσει την κοινωνική δικαιοσύνη; Εχει ενδιαφέρον αυτό το debate, ελάτε να το κάνουμε.

Ο Αλέξης Τσίπρας υπόσχεται δωρεάν συγκοινωνίες στα αστικά κέντρα. Το μέτρο θα εφαρμοστεί καθολικώς και οριζοντίως. Θα αφορά όλους τους πολίτες πλην των τουριστών. Εδώ βέβαια εγείρεται ένα μικρό τεχνικό πρόβλημα για το πώς θα ξεχωρίζει ο ντόπιος από τον τουρίστα, αλλά ας δεχθούμε ότι θα ξεπεραστεί. Πέρα από την κοινωνική διάσταση της παροχής, η υλοποίηση του μέτρου θα οδηγήσει σε αποσυμφόρηση των δρόμων και θα περιορίσει την περιβαλλοντική επιβάρυνση. «Το γνωστότερο ευρωπαϊκό παράδειγμα είναι το Τάλιν», που από το 2013 προσφέρει δωρεάν συγκοινωνίες στους εγγεγραμμένους κατοίκους του. Πιο κάτω θα σας πω ποιο ήταν το αποτέλεσμα.

Είναι, λοιπόν, ισχυρά τα επιχειρήματα υπέρ των δωρεάν συγκοινωνιών. Προσέξτε όμως και τον αντίλογο.

Η καθολική δωρεάν μετακίνηση έχει πρόβλημα στόχευσης: επιδοτεί εξίσου εκείνον που δυσκολεύεται να πληρώσει για μηνιαία κάρτα και εκείνον για τον οποίο το ποσό είναι αμελητέο. Αν το κράτος διαθέτει πόρους για κοινωνική πολιτική στις μεταφορές, ίσως είναι προτιμότερο να δώσει δωρεάν μετακίνηση σε χαμηλόμισθους, ανέργους, νέους, ΑμεΑ κ.λπ., παρά να μηδενίσει το εισιτήριο και για τα υψηλά εισοδήματα. Αλλωστε πια υπάρχουν τα εργαλεία, δια των φορολογικών δηλώσεων, για να γνωρίζουμε ποιος μπορεί να πληρώσει το μετρό και ποιος όχι.

Αν προσφέρεις δωρεάν μετακινήσεις στα αστικά κέντρα, τότε το κόστος λειτουργίας των μέσων μεταφοράς θα επιβαρύνει τους κατοίκους όλης της χώρας ακόμα και αυτούς που δεν χρησιμοποιούν τα μέσα. Διότι στην πραγματικότητα τίποτα δεν είναι δωρεάν. Αλλά ας πούμε ότι αυτό δεν είναι ισχυρό επιχείρημα καθώς ο κουμπαράς μας είναι κοινός. Ας δούμε κάτι άλλο με μεγαλύτερη σημασία. Οταν πληρώνεις εισιτήριο, αισθάνεσαι ότι αγοράζεις μια υπηρεσία και απαιτείς συχνότητα, καθαριότητα, ασφάλεια και συνέπεια. Οταν η υπηρεσία παρουσιάζεται ως «δωρεάν», υπάρχει κίνδυνος να αντιμετωπίζεται σταδιακά ως παροχή για την οποία «δεν δικαιούσαι να γκρινιάζεις».

Τέλος είναι το μποτιλιάρισμα. Και εδώ βρίσκουμε μπροστά μας το Τάλιν. Οι μελέτες έδειξαν ότι μετά τη δωρεάν μετακίνηση αυξήθηκε η χρήση των μέσων, υπήρξε κάποια μικρή μείωση στο ποσοστό χρήσης αυτοκινήτου, αλλά όχι στο βαθμό που περίμεναν. Και τότε πώς αυξήθηκε η χρήση των μέσων; Από ανθρώπους που πριν το μέτρο περπατούσαν.

Πού καταλήγουμε, λοιπόν; Το πρόβλημα με τις συγκοινωνίες δεν βρίσκεται στο εισιτήριο. Και, εν τέλει, οι πολίτες που αδυνατούν να πληρώσουν πρέπει να αποκτήσουν δωρεάν πρόσβαση. Ομως στις συγκοινωνίες το ζητούμενο δεν είναι το κόστος, αλλά η ποιότητα και η συνέπεια. Μία πιο ρεαλιστική πολιτική τοποθέτηση θα έδινε δωρεάν εισιτήρια στους ευάλωτους, περιορισμό των τζαμπατζήδων και διαρκή αναβάθμιση της υπηρεσίας. Αλλά βλέπετε και οι τζαμπατζήδες ψηφίζουν.