ΣΤΗ ΓΕΡΜΑ ΤΗΣ ΜΑΡΙΑΣ ΠΡΩΤΟΠΑΠΠΑ ΤΟ ΓΑΜΗΛΙΟ ΚΡΕΒΑΤΙ ΔΙΑΛΥΕΤΑΙ ΕΠΙ ΣΚΗΝΗΣ

Τριάντα τρία χρόνια μετά το ανέβασμα του έργου από τον Μίμη Κουγιουμτζή, στη μνήμη του οποίου αφιερώνεται και η παράσταση, η τραγική ηρωίδα του Λόρκα ζωντανεύει ξανά στη σκηνή του Θεάτρου Τέχνης υπό τη σκηνοθετική οπτική της Μαρίας Πρωτόπαππα.

Δεν είναι η πρώτη φορά που η έμπειρη σκηνοθέτιδα καταπιάνεται με το έργο του Ισπανού ποιητή. Δύο χρόνια πριν είχε ανεβάσει το “Σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα” με μια ιδιοσυγκρασιακή και σύγχρονη ματιά. Έτσι και τώρα, αναλαμβάνει το δύσκολο έργο να αναπλάσει εκ νέου τη θεατρική γλώσσα του Ισπανού ποιητή αποφεύγοντας τις κλασικές, συνηθισμένες αναγνώσεις.

Η μεταφραστική παράδοση του Λόρκα στην Ελλάδα είναι στιβαρή και έχει διαμορφωθεί κυρίως από τον Νίκο Γκάτσο, τον Κάρολο Κουν, τον Μάνο Χατζιδάκι κ.ά. Το έργο του είναι από γραφής φορτωμένο σύμβολα που σήμερα είναι δύσκολα κατανοητά και η παλιά μεταφραστική παράδοση συχνά το συσκοτίζει αντί να το φωτίζει.

Γι΄ αυτό και είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον πως η Μαρία Πρωτόπαππα δεν περιορίστηκε σε μια απλή αναβίωση, αλλά προχώρησε ένα βήμα παραπέρα: σε συνεργασία με τον Γιάννο Περλέγκα απομακρύνθηκαν δραματουργικά από το παραδοσιακό και ηθογραφικό στοιχείο του έργου και φώτισαν άγνωστες και παραμελημένες πτυχές του, κάνοντάς το πιο προσιτό, πιο προσωπικό και πιο σύγχρονο, χωρίς την ίδια στιγμή να θίξουν την ουσία του θεατρικού λόγου του ποιητή.

Το έργο

Η «Γέρμα» είναι μια γυναίκα που ζει σε μια απομακρυσμένη επαρχία της Ανδαλουσίας κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου. Ο άντρας που έχει παντρευτεί, ο Χουάν, είναι ένας απλός αγρότης, ένας άνθρωπος του μόχθου. Η ηρωίδα νιώθει αδικημένη και καταπιεσμένη, καθώς παραμένει άτεκνη. Και διόλου τυχαία, το όνομα της σημαίνει «έρημη γη», αποδίδοντας την αίσθηση του αδιεξόδου που βιώνει.

Η ατεκνία την καταβάλλει και καταφεύγει σε διάφορες δεισιδαιμονίες και ξόρκια προσπαθώντας να βρει μια λύση για το αδιέξοδό της. Η ζωή της φαίνεται να μην έχει νόημα αν δεν μπορέσει να εκπληρώσει τον πιο βασικό της ρόλο ως γυναίκα: αυτόν της μητρότητας. Στην απελπισία της, στρέφεται στη μαγεία και τις παραδοσιακές πρακτικές, ελπίζοντας να βρει την πολυπόθητη λύση, χωρίς όμως αποτέλεσμα.

Η σκηνοθετική προσέγγιση της Μαρίας Πρωτόπαππα

Η σκηνοθετική προσέγγιση της Μαρίας Πρωτόπαππα στην «Γέρμα» χαρακτηρίζεται από φορμαλισμό, εστίαση στη λεπτομέρεια και στη συμβολική δύναμη της σκηνικής δομής. Αντί να ακολουθήσει τη συνήθη παραδοσιακή, ηθογραφική προσέγγιση, η σκηνοθέτιδα αναπλάθει το έργο του Λόρκα και φωτίζει τη φεμινιστική του διάσταση μέσα από μια μοντέρνα, ψυχαναλυτική οπτική. Η σκηνοθεσία της εμβαθύνει στις αντιφάσεις της ηρωίδας, αναδεικνύοντας την εσωτερική σύγκρουσή της, ενώ ταυτόχρονα αποκαλύπτει την συρρίκνωση του κόσμου γύρω της, που γίνεται κάθε στιγμή πιο αφιλόξενος και περιοριστικός λόγω της ατεκνίας της.

Η σκηνογραφία της Μαγδαληνής Αυγερινού υπογραμμίζει αυτήν την αίσθηση της απομόνωσης και της έντασης. Στο κέντρο της σκηνής βρίσκεται ένα στενό ξύλινο γαμήλιο κρεβάτι που αποκτά πολλαπλούς συμβολισμούς: η ανεκπλήρωτη επιθυμία, η καταπιεσμένη ηδονή και η απόσταση μεταξύ προσδοκίας και πραγματικότητας. Η επιλογή να γίνει αυτό το αντικείμενο το σκηνοθετικό επίκεντρο εντείνει την αίσθηση του αδιεξόδου και της συναισθηματικής έντασης που κυριαρχεί στο έργο.

Οι λιτές γεμάτες συμβολισμούς σκηνές και προπάντων οι σιωπές, αποτυπώνουν την ένταση της επιθυμίας της Γέρμα να ολοκληρωθεί ως γυναίκα και να πετύχει την κοινωνικά επιβεβλημένη μητρότητα. Παράλληλα, αναδεικνύουν τη σύγκρουση μεταξύ του υποσυνείδητου και της κοινωνικής πραγματικότητας, με τις περιορισμένες επιλογές που έχει. Μέσα από αυτή τη σκηνοθετική φόρμα, η Μαρία Πρωτόπαππα καταφέρνει να δώσει στο έργο μια «γόνιμη» αίσθηση, η οποία αναφέρεται όχι μόνο στην επιθυμία της ηρωίδας, αλλά και στη βαθιά ψυχολογική ανάγκη για απελευθέρωση από τα κοινωνικά δεσμά.

Μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα και τολμηρή επιλογή – προσθήκη της Μαρίας Πρωτόπαππα είναι η παρουσία του Λόρκα επί σκηνής. Ο Γιάννος Περλέγκας ενσαρκώνει τον ίδιο τον συγγραφέα, παρεμβαίνοντας στο έργο, γράφοντας και συνομιλώντας με τους χαρακτήρες. Η παρουσία του αναδεικνύει την πολιτική και σεξουαλική ταυτότητα του Λόρκα και φέρνει στην επιφάνεια τη δική του αγωνία για την ανεκπλήρωτη πραγματικότητά του, μέσα από την τραγική ιστορία της Γέρμα.

Αυτή η προσέγγιση, η οποία αποκαλύπτει τις ψυχολογικές και κοινωνικές μάχες του Λόρκα σε μια εποχή που τα στηρίγματα της κοινωνίας του καταρρέουν, προσφέρει μια νέα διάσταση στο έργο συνδέοντας το προσωπικό με το πολιτικό, το ψυχικό με το κοινωνικό.

Αν και υπάρχουν στιγμές που η παράσταση “χάνεται” μέσα σε μία αδιόρατη ασάφεια και ασυνέχεια – ιδιαίτερα στα σημεία που παρεμβάλλονται αποσπάσματα των Μιχαήλ Μπακούνιν και Πάολο Παζολίνι- το συνολικό αποτέλεσμα καταφέρνει να αναπληρώσει αυτές τις αδυναμίες. Θα μείνω στον συγκλονιστικό απόκοσμο χορό (κίνηση- Μαριέλα Νέστορα) των δύο νεαρότερων ηθοποιών (Ηλέκτρα Μπαρούτα- Νώντας Δαμόπουλος) πάνω και κάτω από το ξύλινο κρεβάτι που οδήγησαν στην αποδόμησή του.

Οι ερμηνείες

Η Μαρία Πρωτόπαππα κρατά τον ρόλο της Γέρμα, εστιάζοντας στις εσωτερικές συγκρούσεις και την ανεκπλήρωτη επιθυμία της ηρωίδας. Η ερμηνεία της καταφέρνει να αναδείξει την ψυχική φόρτιση της Γέρμα, χωρίς να υποκύπτει σε συναισθηματικούς υπερτονισμούς, κάνοντάς την πιο ανθρώπινη.

Ο Γιάννος Περλέγκας, ο οποίος συνυπογράφει και τη δραματουργική επεξεργασία, ενσαρκώνει με μοναδικό τρόπο τον ίδιο τον Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα. Η παρουσία του στο έργο είναι πολυδιάστατη. Ο Λόρκα μετατρέπεται σε «παρατηρητή» και «υποστηρικτή» της Γέρμα, αποκαλύπτει τις προσωπικές του αντιφάσεις και δίνει στο έργο μια πολιτική και κοινωνική διάσταση. Η ερμηνεία φωτίζει την προσωπική του τραγωδία και τη φιλοσοφία του, ενώ παράλληλα επισημαίνει την πολιτική ανυπακοή του συγγραφέα σε μια κοινωνία γεμάτη καταπίεση.

Ο Σίμος Κακάλας, ερμηνεύοντας τον Χουάν, καταφέρνει να φέρει στην επιφάνεια την αμηχανία του άντρα, ο οποίος παγιδεύεται στις προσδοκίες της κοινωνίας και στις αυστηρές πατριαρχικές αξίες. Ο Χουάν εμφανίζεται αποκομμένος από τα συναισθήματα και ακολουθεί τον ρόλο του με μια μηχανική αυστηρότητα. Η ερμηνεία του τον κάνει να μοιάζει με ένα ψυχαναγκαστικό «φαντασμα» του κοινωνικού συστήματος, απομακρυσμένο από την έννοια του έρωτα και της πραγματικής σύνδεσης με τη γυναίκα του.

Συμπέρασμα

Η «Γέρμα» που σκηνοθετεί η Μαρία Πρωτόπαππα δεν είναι απλώς μια τραγωδία για την άτεκνη γυναίκα. Σκηνοθετικά στοιχειωμένη άποψη συνδυασμένη με πολύ καλές ερμηνείες σε μία παράσταση για την ανθρώπινη επιθυμία και την αναμέτρηση με τις κοινωνικές συμβάσεις πιέσεις. Δύσκολα θα απογοητεύσει κάποιον.