Το μαύρισμα επέστρεψε στη μόδα, θα είναι όμως ποτέ ασφαλές;

Εδώ και δεκαετίες, οι δερματολόγοι προειδοποιούν για τους κινδύνους της υπερβολικής έκθεσης στον ήλιο, καθώς η υπεριώδης ακτινοβολία μπορεί να προκαλέσει βλάβες στα κύτταρα του δέρματος, να επιταχύνει τη γήρανσή του και να αυξήσει σημαντικά τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου.

Παρά τις επανειλημμένες προειδοποιήσεις, το μαύρισμα φαίνεται να επιστρέφει δυναμικά στη μόδα, κυρίως μέσα από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Οι λεγόμενοι «tanfluencers» παρακολουθούν στο TikTok τον δείκτη υπεριώδους ακτινοβολίας, ώστε να βγουν στον ήλιο τις ώρες κατά τις οποίες η έντασή της βρίσκεται στο υψηλότερο επίπεδο. Στη συνέχεια, δημοσιεύουν βίντεο και φωτογραφίες με τις γραμμές από το μαγιό και το έντονα μαυρισμένο δέρμα τους, παρουσιάζοντας την ηλιοθεραπεία ως μέρος ενός ελκυστικού τρόπου ζωής.

Η τάση αυτή δεν αφορά μόνο ένα μικρό τμήμα του πληθυσμού. Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό JAMA Dermatology, το 36% των γυναικών και το 27% των ανδρών επιδιώκουν συνειδητά να μαυρίσουν σε εξωτερικούς χώρους.

Τα υψηλότερα ποσοστά καταγράφονται στις γυναίκες ηλικίας 18 έως 24 ετών, από τις οποίες περισσότερες από τις μισές, συγκεκριμένα το 52%, δηλώνουν ότι κάνουν ηλιοθεραπεία με σκοπό το μαύρισμα.

Τα στοιχεία αυτά προκαλούν ιδιαίτερη ανησυχία, καθώς η υπερβολική έκθεση στον ήλιο αποτελεί αποδεδειγμένο παράγοντα κινδύνου για τον καρκίνο του δέρματος. Πρόκειται, μάλιστα, για τη συχνότερη μορφή καρκίνου, ενώ εκτιμάται ότι περίπου ένας στους πέντε Αμερικανούς θα εμφανίσει τη νόσο έως την ηλικία των 70 ετών. Την ίδια στιγμή, τα περιστατικά αυξάνονται και μεταξύ των νεότερων ενηλίκων.

Οι περισσότεροι γνωρίζουν ότι το ηλιακό έγκαυμα αποτελεί σαφή ένδειξη βλάβης. Ωστόσο, δεν αντιλαμβάνονται πάντοτε ότι το ίδιο ισχύει και για το μαύρισμα.

Όπως εξηγεί η δερματολόγος Μάραλ Σκέλσι, εκπρόσωπος του Αμερικανικού Ιδρύματος για τον Καρκίνο του Δέρματος, πολλοί άνθρωποι δεν συνδέουν άμεσα τη σκουρόχρωση της επιδερμίδας με τη βλάβη που προκαλεί η υπεριώδης ακτινοβολία.

Ο δερματολόγος Τζέικομπ Μπιρ, από το Γουέστ Παλμ Μπιτς της Φλόριντας, είναι κατηγορηματικός, καθώς υποστιρίζει ότι το μαύρισμα «συμβαδίζει με τις βλάβες από την υπεριώδη ακτινοβολία».

Με άλλα λόγια, εάν η έκθεση στον ήλιο είναι αρκετή ώστε να αλλάξει το χρώμα του δέρματος, είναι πιθανό να είναι αρκετή και για να προκαλέσει βλάβες οι οποίες, σε βάθος χρόνου, μπορεί να οδηγήσουν σε καρκίνο.

Γιατί το μαύρισμα έγινε ξανά δημοφιλές

Η Μάραλ Σκέλσι χαρακτηρίζει την επιστροφή της τάσης «πραγματικά ανησυχητική». Όπως διαπιστώνει στην καθημερινή κλινική πράξη, αρκετοί νεότεροι ασθενείς της αμφισβητούν πλέον τόσο την ανάγκη καθημερινής χρήσης αντηλιακού όσο και την επιστημονικά τεκμηριωμένη σχέση ανάμεσα στην υπεριώδη ακτινοβολία και τον καρκίνο του δέρματος.

Η επιθυμία για μαυρισμένη επιδερμίδα ασφαλώς δεν είναι καινούργια. Εκείνο που φαίνεται να έχει αλλάξει είναι ο τρόπος με τον οποίο προβάλλεται.

Οι έντονες γραμμές από το μαγιό αντιμετωπίζονται πλέον ως αισθητικό ζητούμενο, ενώ στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης κυκλοφορούν συμβουλές για ταχύτερο και βαθύτερο μαύρισμα, συχνά χωρίς καμία αναφορά στους κινδύνους.

Οι λόγοι για τους οποίους η ηλιοθεραπεία γνωρίζει και πάλι μεγάλη απήχηση δεν είναι απολύτως σαφείς. Οι ειδικοί, ωστόσο, εκτιμούν ότι η τάση συνδέεται εν μέρει με τη γενικότερη δυσπιστία απέναντι στην ιατρική και στις επίσημες συστάσεις για την υγεία.

Στο διαδίκτυο διαδίδονται συχνά αβάσιμοι ισχυρισμοί ότι τα αντηλιακά είναι τοξικά ή ότι περιέχουν καρκινογόνες ουσίες. Τέτοιου είδους παραπληροφόρηση μπορεί να οδηγήσει ορισμένους ανθρώπους όχι μόνο να αγνοούν τις συμβουλές των ειδικών, αλλά και να αντιμετωπίζουν την αποφυγή της αντηλιακής προστασίας ως πράξη αντίδρασης.

Υπάρχει, όμως, και ένας ακόμη παράγοντας. Η έκθεση στο ηλιακό φως μπορεί να προκαλεί προσωρινά αίσθημα ευεξίας. Όπως εξηγεί η δερματολόγος Αν Τσάπας από τη Νέα Υόρκη, το ηλιακό φως συνδέεται με την αύξηση της σεροτονίνης, μιας ουσίας που επηρεάζει θετικά τη διάθεση.

Παράλληλα, ορισμένες έρευνες δείχνουν ότι η συστηματική έκθεση στον ήλιο μπορεί να ενισχύει συμπεριφορές αναζήτησης της ηλιακής ακτινοβολίας και, κατά συνέπεια, την επιθυμία για επαναλαμβανόμενη ηλιοθεραπεία. Δηλαδή να προκαλέσει εθισμό.

Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι κάθε επαφή με το ηλιακό φως είναι επιβλαβής. Η σύντομη έκθεση, για διάστημα περίπου πέντε έως δέκα λεπτών, μπορεί να συμβάλει στην παραγωγή βιταμίνης D, στη ρύθμιση του κιρκάδιου ρυθμού και στη βελτίωση της διάθεσης.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν η παραμονή στον ήλιο παρατείνεται και, κυρίως, όταν γίνεται σκόπιμα με στόχο το μαύρισμα.

Η υπεριώδης ακτινοβολία προκαλεί βλάβες στο DNA των κυττάρων του δέρματος. Αυτό ισχύει ακόμη και όταν δεν εμφανίζεται έγκαυμα. Το γεγονός ότι το δέρμα μαυρίζει αντί να κοκκινίζει δεν σημαίνει ότι παραμένει αλώβητο.

Όπως εξηγεί ο Λου Λε, πρόεδρος του Τμήματος Δερματολογίας του University of Virginia Health, η υπεριώδης ακτινοβολία ενεργοποιεί τα μελανοκύτταρα, δηλαδή τα κύτταρα που παράγουν μελανίνη. Η αυξημένη παραγωγή της χρωστικής αυτής προκαλεί τη σκουρόχρωση του δέρματος.

Στην πραγματικότητα, το μαύρισμα αποτελεί αμυντική αντίδραση του οργανισμού. Η επιδερμίδα παράγει περισσότερη μελανίνη στην προσπάθειά της να προστατευθεί από την ακτινοβολία. Σύμφωνα με τον Λε, πρόκειται για έναν «ορατό αμυντικό μηχανισμό», ο οποίος δείχνει ότι έχουν ήδη προκληθεί κυτταρικές βλάβες και αλλοιώσεις στο DNA.

Ο κίνδυνος αφορά όλους τους φωτότυπους. Τα άτομα με πιο σκουρόχρωμο δέρμα διαθέτουν περισσότερη μελανίνη και επομένως μεγαλύτερη φυσική προστασία, όχι όμως απόλυτη. Μπορούν και αυτά να υποστούν βλάβες από την υπεριώδη ακτινοβολία και να εμφανίσουν καρκίνο του δέρματος.

Παράλληλα, η συστηματική ηλιοθεραπεία επιταχύνει τη γήρανση της επιδερμίδας. Με την πάροδο του χρόνου, η υπεριώδης ακτινοβολία διασπά το κολλαγόνο, την πρωτεΐνη που διατηρεί το δέρμα λείο και ελαστικό. Έτσι, αυξάνονται οι ρυτίδες, δημιουργούνται δυσχρωμίες και ανομοιομορφίες στην υφή, ενώ το δέρμα γίνεται λεπτότερο και πιο ευάλωτο.

Ακόμη πιο επικίνδυνα θεωρούνται τα σολάριουμ. Οι συσκευές τεχνητού μαυρίσματος εκθέτουν το δέρμα σε υψηλές δόσεις υπεριώδους ακτινοβολίας και συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο καρκίνου. Σύμφωνα με μελέτη, η χρήση σολάριουμ σχετίζεται με σχεδόν τριπλάσιο κίνδυνο εμφάνισης μελανώματος.

Εξίσου λανθασμένη είναι η αντίληψη ότι ένα ελαφρύ «βασικό μαύρισμα» πριν από τις διακοπές μπορεί να προστατεύσει το δέρμα από το έγκαυμα. Η μικρή αλλαγή στο χρώμα της επιδερμίδας δεν προσφέρει ουσιαστική προστασία από την υπεριώδη ακτινοβολία.

Ασφαλές μαύρισμα από τον ήλιο ή το σολάριουμ δεν υπάρχει.

Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά η Σκέλσι, όταν το δέρμα μαυρίζει είναι σαν να λέει «πονάω».

Η σωστή προστασία και η ασφαλέστερη εναλλακτική

Η καθημερινή χρήση αντηλιακού αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα μέτρα προστασίας απέναντι στην υπεριώδη ακτινοβολία. Με τον τρόπο αυτό μειώνεται ο κίνδυνος εμφάνισης καρκίνου του δέρματος, ενώ περιορίζονται και τα σημάδια της πρόωρης γήρανσης.

Η προστασία δεν πρέπει, πάντως, να περιορίζεται μόνο στο αντηλιακό. Τα κατάλληλα ρούχα, τα καπέλα, τα γυαλιά ηλίου και η παραμονή στη σκιά, ιδιαίτερα τις ώρες κατά τις οποίες η ακτινοβολία είναι εντονότερη, μπορούν να μειώσουν περαιτέρω την έκθεση.

Οι ειδικοί συνιστούν αντηλιακό ευρέος φάσματος με δείκτη προστασίας τουλάχιστον SPF 30, ώστε να παρέχει προστασία τόσο από τις ακτίνες UVA όσο και από τις UVB. Από εκεί και πέρα, η επιλογή του προϊόντος εξαρτάται από τον τύπο του δέρματος και τις προσωπικές προτιμήσεις.

Άλλωστε, όπως τονίζει η Σκέλσι, «το καλύτερο αντηλιακό είναι εκείνο που θα χρησιμοποιείτε». Ένα προϊόν που παραμένει στο ράφι δεν μπορεί να προσφέρει καμία προστασία, ανεξάρτητα από τη σύνθεση ή την τιμή του.

Τα χημικά αντηλιακά απορροφούν την υπεριώδη ακτινοβολία προτού αυτή προκαλέσει βλάβη στο δέρμα. Συνήθως έχουν πιο ελαφριά υφή και απλώνονται ευκολότερα, χρειάζονται όμως περίπου 20 λεπτά για να απορροφηθούν και να αρχίσουν να δρουν.

Αντίθετα, τα ανόργανα ή φυσικά αντηλιακά περιέχουν συνήθως οξείδιο του ψευδαργύρου ή διοξείδιο του τιτανίου και λειτουργούν δημιουργώντας ένα προστατευτικό στρώμα στην επιφάνεια του δέρματος. Αρχίζουν να δρουν αμέσως και συχνά συνιστώνται σε άτομα με ευαίσθητη επιδερμίδα. Ενδέχεται, ωστόσο, να έχουν πιο βαριά υφή και να αφήνουν λευκά ίχνη. Τα προϊόντα με χρώμα μπορούν να περιορίσουν αυτό το αποτέλεσμα.

Το αντηλιακό πρέπει να εφαρμόζεται σε όλα τα σημεία που μένουν ακάλυπτα, όπως το πρόσωπο, ο λαιμός, τα αυτιά, τα χέρια, οι βραχίονες και τα πόδια. Η εφαρμογή χρειάζεται ανανέωση περίπου κάθε δύο ώρες, καθώς και μετά το κολύμπι ή την έντονη εφίδρωση.

Αν κάποιος μαυρίζει ενώ χρησιμοποιεί αντηλιακό, αυτό μπορεί να σημαίνει ότι το προϊόν δεν είναι ευρέος φάσματος, ότι έχει δείκτη χαμηλότερο από SPF 30, ότι δεν έχει εφαρμοστεί επαρκής ποσότητα ή ότι δεν ανανεώνεται όσο συχνά χρειάζεται.

Πρέπει, επίσης, να είναι σαφές ότι κανένα αντηλιακό δεν προσφέρει απόλυτη προστασία. Για παράδειγμα, ένα προϊόν με SPF 30 φιλτράρει περίπου το 97% της υπεριώδους ακτινοβολίας. Γι’ αυτό και η χρήση του πρέπει να συνδυάζεται με τα υπόλοιπα μέτρα ηλιοπροστασίας.

Για όσους επιθυμούν μια πιο σκούρα ή μπρονζέ όψη, η ασφαλέστερη επιλογή είναι τα προϊόντα αυτομαυρίσματος. Οι λοσιόν, οι κρέμες και τα σπρέι χωρίς ήλιο περιέχουν συνήθως διυδροξυακετόνη, γνωστή ως DHA, η οποία αντιδρά με τα νεκρά κύτταρα στην επιφάνεια της επιδερμίδας και δημιουργεί προσωρινά μια καφετί απόχρωση.

Το αποτέλεσμα διαρκεί περίπου μία εβδομάδα και υποχωρεί σταδιακά, καθώς απομακρύνονται τα νεκρά κύτταρα. Τα προϊόντα αυτά δεν προκαλούν τις βλάβες που συνδέονται με την υπεριώδη ακτινοβολία. Ωστόσο, δεν αντικαθιστούν το αντηλιακό, καθώς συνήθως δεν προσφέρουν προστασία από τον ήλιο.

Το βασικό μήνυμα των ειδικών είναι ότι η υγεία του δέρματος πρέπει να προηγείται της αισθητικής επιθυμίας για μαύρισμα. Η ηλιοπροστασία δεν αφορά μόνο την πρόληψη του καρκίνου, αλλά και τη διατήρηση μιας υγιούς επιδερμίδας σε βάθος χρόνου.

Όπως καταλήγει η Σκέλσι, «ελπίζω να φτάσουμε σε ένα σημείο όπου οι άνθρωποι θα αναγνωρίζουν ότι το φυσικό χρώμα του δέρματός τους, χωρίς την επίδραση της υπεριώδους ακτινοβολίας, είναι όμορφο και αξίζει να προστατεύεται».