Καρκίνος προστάτη: Πρωτεΐνες τον αποκαλύπτουν 15 χρόνια πριν εκδηλωθεί

Ο καρκίνος του προστάτη είναι ο δεύτερος συχνότερα διαγνωσμένος καρκίνος στους άνδρες παγκοσμίως και η πέμπτη συχνότερη αιτία θανάτου από καρκίνο στον ανδρικό πληθυσμό. Παρά τη συχνότητά του, ωστόσο, οι επιστήμονες εξακολουθούν να γνωρίζουν σχετικά λίγα για τους λόγους που οδηγούν ορισμένους άνδρες στην εμφάνιση της νόσου, αλλά και για το γιατί κάποιοι όγκοι παραμένουν βραδέως εξελισσόμενοι, ενώ άλλοι γίνονται επιθετικοί και εξαπλώνονται.

Η έγκαιρη διάγνωση έχει γι’ αυτό καθοριστική σημασία, καθώς όσο νωρίτερα εντοπιστεί η νόσος τόσο περισσότερες είναι οι θεραπευτικές επιλογές και τόσο καλύτερες οι πιθανότητες αποτελεσματικής αντιμετώπισής της. Εξίσου σημαντική, όμως, είναι και η κατανόηση των βιολογικών διεργασιών που προηγούνται της εμφάνισής της.

Σε αυτή την κατεύθυνση κινείται νέα έρευνα επιστημόνων του Oxford Population Health, οι οποίοι εντόπισαν πρωτεΐνες στο αίμα που σχετίζονται με τη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος, τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των κυττάρων και τον σχηματισμό αιμοφόρων αγγείων. Σύμφωνα με τους ερευνητές, οι πρωτεΐνες αυτές ενδέχεται να προσφέρουν ενδείξεις για τον μελλοντικό κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του προστάτη, ακόμη και για τις πιο επιθετικές μορφές του.

Η μελέτη, που δημοσιευτηκε στο περιοδικό της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Ουρολογίας και παρουσιάστηκε στην ετήσια συνάντηση της American Society of Human Genetics, εντόπισε 12 πρωτεΐνες που συνδέονταν με καρκίνο του προστάτη ο οποίος διαγνώστηκε περισσότερα από 15 χρόνια μετά τη λήψη των δειγμάτων αίματος. Παράλληλα, οι ερευνητές βρήκαν επτά πρωτεΐνες που σχετίζονταν με επιθετικές μορφές της νόσου, μεταξύ αυτών και μία που εμφανίστηκε σε περιπτώσεις όπου ο καρκίνος είχε κάνει μεταστάσεις ή αποδείχθηκε τελικά θανατηφόρος.

Οι ίδιοι, πάντως, ξεκαθαρίζουν ότι τα ευρήματα δεν σημαίνουν πως βρίσκεται ήδη στα χέρια της ιατρικής κοινότητας ένα νέο διαγνωστικό τεστ.

Τι έδειξε η ανάλυση περισσότερων από 6.000 πρωτεϊνών

Για τις ανάγκες της μελέτης, οι επιστήμονες ανέλυσαν δείγματα αίματος από 982 άνδρες που αργότερα διαγνώστηκαν με καρκίνο του προστάτη και από ακόμη 1.573 άνδρες που επιλέχθηκαν τυχαία από τη μελέτη European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition (EPIC).

Συνολικά μετρήθηκαν περισσότερες από 6.000 πρωτεΐνες, προκειμένου να εξεταστεί αν τα επίπεδά τους σχετίζονταν με μεταγενέστερη διάγνωση της νόσου. Η παρακολούθηση των συμμετεχόντων διήρκεσε περίπου 16 χρόνια.

Από την ανάλυση προέκυψαν συσχετίσεις με πρωτεΐνες που συμμετέχουν στην ανοσολογική απόκριση, στις σχέσεις των κυττάρων με τους γύρω ιστούς και στη δημιουργία νέων αιμοφόρων αγγείων. Οι συγκεκριμένες διεργασίες μπορεί να δώσουν στους επιστήμονες μια καλύτερη εικόνα των πρώιμων βιολογικών αλλαγών που προηγούνται του καρκίνου, ιδίως στις μορφές που έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να εξελιχθούν ή να εξαπλωθούν.

Ο Zhe Huang, πρώτος συγγραφέας της μελέτης και μεταδιδακτορικός ερευνητής επιδημιολογίας στο Oxford Population Health, ανέφερε στο Medical News Today ότι «τα ευρήματά μας δείχνουν πως βιολογικές μεταβολές που σχετίζονται με τον καρκίνο του προστάτη, ιδιαίτερα με την επιθετική νόσο, μπορεί να είναι ανιχνεύσιμες στο αίμα πολλά χρόνια πριν από την κλινική διάγνωση».

Όπως πρόσθεσε, οι ερευνητές εντόπισαν πρωτεΐνες που συνδέονται με επιθετική νόσο, μεταξύ αυτών και πρωτεΐνες που κωδικοποιούνται από γονίδια ήδη γνωστά για τον ρόλο τους στον καρκίνο του προστάτη. Τα ευρήματα αυτά, σύμφωνα με τον ίδιο, μπορεί να βοηθήσουν στην κατανόηση των βιολογικών οδών που οδηγούν σε πιο επιθετικές μορφές της νόσου και, μακροπρόθεσμα, να ανοίξουν τον δρόμο για νέες στρατηγικές πρόληψης.

Ο ρόλος του ανοσοποιητικού και οι πρωτεΐνες της επιθετικής νόσου

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η γρανζύμη Κ, γνωστή ως GZMK, μια πρωτεΐνη που παράγεται από κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος και συμβάλλει στην αναγνώριση και καταστροφή μη φυσιολογικών κυττάρων.

Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η GZMK σχετιζόταν με περιπτώσεις καρκίνου του προστάτη που διαγνώστηκαν περισσότερα από 15 χρόνια μετά τη λήψη του αίματος. Το εύρημα αυτό αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο οι διεργασίες του ανοσοποιητικού να εμπλέκονται στην ανάπτυξη της νόσου πολύ νωρίτερα απ’ όσο θεωρούνταν έως σήμερα.

Ο Karl Smith-Byrne, αναπληρωτής καθηγητής και ανώτερος μοριακός επιδημιολόγος στο Oxford Population Health, εξήγησε ότι η GZMK παράγεται κυρίως από ορισμένα Τ-λεμφοκύτταρα και φυσικά φονικά κύτταρα. «Διαπιστώσαμε ότι η GZMK που κυκλοφορεί στο αίμα συνδεόταν με τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του προστάτη περισσότερα από 15 χρόνια πριν από τη διάγνωση. Αυτό είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον, επειδή ο καρκίνος του προστάτη θεωρείται γενικά ένας ανοσολογικά “ψυχρός” όγκος», σημείωσε.

Η μελέτη, ωστόσο, δεν δείχνει αν η συγκεκριμένη πρωτεΐνη λειτουργεί προστατευτικά, αν συμβάλλει στην εμφάνιση του καρκίνου ή αν αποτελεί απλώς ένδειξη κάποιας άλλης βιολογικής διεργασίας. Όπως τόνισε ο Huang, οι διαφορές στα επίπεδα των πρωτεϊνών μπορεί να αντανακλούν είτε μια υποκείμενη βιολογική προδιάθεση είτε πρώιμες μεταβολές στους μηχανισμούς που σχετίζονται με την ανάπτυξη του καρκίνου.

Ιδιαίτερη σημασία έχει επίσης το γεγονός ότι οι ερευνητές εντόπισαν επτά πρωτεΐνες που συνδέονταν ειδικά με επιθετικό καρκίνο του προστάτη.

Μία από αυτές ήταν η ANKRD1, πρωτεΐνη που συμμετέχει στην απόκριση των κυττάρων στο στρες και στη ρύθμιση της γονιδιακής έκφρασης. Στη μελέτη συνδέθηκε σταθερά με σοβαρές μορφές της νόσου, μεταξύ αυτών με προχωρημένο και θανατηφόρο καρκίνο.

«Η ANKRD1 συνδέθηκε σταθερά με αρκετές επιθετικές μορφές καρκίνου του προστάτη. Αυτό την καθιστά ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα για περαιτέρω έρευνα», ανέφερε ο Smith-Byrne, διευκρινίζοντας ωστόσο ότι δεν είναι ακόμη γνωστό αν η πρωτεΐνη παίζει άμεσο ρόλο στην εξέλιξη του καρκίνου ή αν αντανακλά άλλους βιολογικούς μηχανισμούς.

Παράλληλα, εντοπίστηκαν συσχετίσεις με πρωτεΐνες που παράγονται από γονίδια ήδη γνωστά για τη σημασία τους στη νόσο, όπως τα ERBB3, KRAS και NRAS. Οι συσχετίσεις ήταν ιδιαίτερα εμφανείς σε επιθετικούς καρκίνους που διαγνώστηκαν περίπου μία δεκαετία μετά τη λήψη των δειγμάτων.

Οι ερευνητές επισημαίνουν, πάντως, μια κρίσιμη λεπτομέρεια: η σύνδεση μιας πρωτεΐνης με μια μελλοντική διάγνωση δεν σημαίνει ότι ο καρκίνος υπήρχε ήδη όταν ελήφθη το αίμα. Τα επίπεδα των πρωτεϊνών μπορεί απλώς να αντανακλούν βιολογικές διεργασίες που συνδέονται με τη μετέπειτα ανάπτυξη της νόσου.

Μπορούν οι πρωτεΐνες του αίματος να προβλέψουν ποιος κινδυνεύει;

Το ερώτημα έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή ο καρκίνος του προστάτη παρουσιάζει μεγάλες διαφορές ως προς την πορεία του. Ορισμένοι όγκοι αναπτύσσονται τόσο αργά ώστε μπορεί να μη δημιουργήσουν ποτέ συμπτώματα ή να μη χρειαστούν θεραπεία. Άλλοι, αντίθετα, εξελίσσονται γρήγορα, κάνουν μεταστάσεις και μπορούν να γίνουν απειλητικοί για τη ζωή.

Η διάκριση ανάμεσα στις δύο αυτές κατηγορίες αποτελεί μία από τις βασικότερες προκλήσεις στη διάγνωση και την αντιμετώπιση της νόσου.

Ο εντοπισμός πρωτεϊνών που σχετίζονται με τον καρκίνο πολλά χρόνια πριν από τη διάγνωση θα μπορούσε, επομένως, να συμβάλει μελλοντικά στην καλύτερη εκτίμηση του κινδύνου και να βοηθήσει τους επιστήμονες να κατανοήσουν τι διαφοροποιεί βιολογικά τους άνδρες που πρόκειται να εμφανίσουν επιθετική νόσο από εκείνους που δεν θα την αναπτύξουν.

Ο Huang χαρακτήρισε αυτή την προοπτική ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, διευκρινίζοντας όμως ότι ο σκοπός της μελέτης δεν ήταν να δημιουργήσει ένα τεστ πρόβλεψης κινδύνου. «Το γεγονός ότι ορισμένες πρωτεΐνες συνδέθηκαν με επιθετική νόσο δεν σημαίνει απαραίτητα ότι μπορούν να προβλέψουν με ακρίβεια τον ατομικό κίνδυνο», τόνισε.

Θα χρειαστούν μεγαλύτερες μελέτες, σε πιο διαφορετικούς πληθυσμούς, καθώς και ειδικές αναλύσεις για να διαπιστωθεί αν τα ευρήματα μπορούν πράγματι να αξιοποιηθούν στην κλινική πράξη.

Υπάρχουν, άλλωστε, και περιορισμοί. Παρότι η έρευνα περιλάμβανε μεγάλο αριθμό συμμετεχόντων και χιλιάδες πρωτεΐνες, ορισμένα αποτελέσματα επιβεβαιώθηκαν από άλλες πληθυσμιακές μελέτες και γενετικά δεδομένα, ενώ άλλα όχι. Επιπλέον, δεν έχει αποδειχθεί ότι οι πρωτεΐνες που εντοπίστηκαν προκαλούν ή επηρεάζουν άμεσα την εμφάνιση του καρκίνου.

Για τον λόγο αυτό, οι συγκεκριμένες πρωτεΐνες δεν μπορούν σήμερα να χρησιμοποιηθούν ως εξέταση προσυμπτωματικού ελέγχου ή ως αξιόπιστος τρόπος πρόβλεψης του ατομικού κινδύνου.

Οι επόμενες έρευνες, στο πλαίσιο του Prostate Cancer Aetiology and Prevention Programme (PCAP), με χρηματοδότηση του Cancer Research UK, θα εξετάσουν αν τα νέα δεδομένα μπορούν μελλοντικά να συμβάλουν σε καλύτερες μεθόδους πρόβλεψης ή πρόληψης.

Προς το παρόν, η αξία της μελέτης βρίσκεται αλλού: δείχνει ότι βιολογικές μεταβολές που συνδέονται με την εμφάνιση και την επιθετικότητα του καρκίνου του προστάτη μπορεί να είναι ανιχνεύσιμες στο αίμα πολλά χρόνια πριν από τη διάγνωση. Το επόμενο κρίσιμο βήμα είναι να διαπιστωθεί αν οι πρωτεΐνες αυτές είναι απλώς «ίχνη» τέτοιων διεργασιών ή αν ορισμένες από αυτές παίζουν ενεργό ρόλο στην εξέλιξη της νόσου.