Ο Oδυσσέας, ο χρόνος-δυνάστης και ο χώρος

Η χώρα μας συνεχίζει να θαυμάζει στις αίθουσες τον Οδυσσέα. Με το δίκιο μας, είναι μια ταινία συναρπαστική και τα σχόλια που ακόμη γράφονται ρέουν σαν ποτάμια. Η μορφή του ήρωα, γενναίου και πανέξυπνου, κατοικοεδρεύει παιδιόθεν στις ενδοσκοπήσεις μας, ενώ οι πτυχές της ταινίας που προκαλούν συζητήσεις είναι αμέτρητες.

Αλήθεια, πόσοι άνθρωποι, πόσες κοινότητες με τα συλλογικά τους αφηγήματα διαμόρφωσαν την Οδύσσεια, και πότε την κατέγραψε ο Όμηρος *; Ένας ήταν; Γιατί o Chr. Nolan αποσιώπησε το κόλπο του Οδυσσέα με το όνομα «Κανένας»; Γιατί η Αθηνά να εμφανίζεται μελαψή και η Ελένη μαύρη; Είχε -ή είχαν- διαβάσει την δίτομη Μαύρη Αθηνά του Μ. Bernal (1987,1991), βιβλίο που δεν μεταφράστηκε στα ελληνικά ενώ μεταφράστηκαν διάφορες απαντήσεις και σχόλια σ’ αυτό **; Θέλησε ο σκηνοθέτης να κατακτήσει το Woke ακροατήριο; Να απευθυνθεί στις ενοχές Αμερικανών για τις στρατιωτικές τους επιχειρήσεις (αυτό, παρά την επιτυχία της προηγούμενης ταινίας του ίδιου «Oppenheimer» δεν φαίνεται πάντως κίνητρο για εισιτήρια). Ενδιαφέρθηκε καθόλου να αναπαραστήσει ιστορικά στοιχεία και εικόνες, ή θέλησε μόνο να εργαλειοποιήσει το μύθο για να «κάνει τέχνη» ο ίδιος, ή χειρότερα, για να πλουτίσει;

Γνώμη μου: Έχω την εντύπωση ότι ο ίδιος και οι σύμβουλοί του ήταν προσεκτικοί, και επομένως όπου ακολουθούν ή αντίθετα αλλοιώνουν ή κουτσουρεύουν τον Ομηρικό μύθο το κάνουν συνειδητά: Ναι, κάποιες περιπέτειες ανάλογες με εκείνες του ήρωά μας μπορούν να εντοπιστούν και στην ινδική, την ιρανική την κέλτικη και την σκανδιναβική μυθολογία ή να παραλληλίζονται με ιστορούμενα στην Παλαιά Διαθήκη ***. Η απρόσμενη αναφορά του σεναρίου στους “Λαούς της θάλασσας” **** και στην πιθανότητα ανάμεσά τους να βρίσκονται Αχαιοί επίσης δείχνει ψαγμένη, ίσως έχει ρίζα στα βάθη της ιστορίας. Ολοφάνερα, η συνειδητή απομάκρυνση από το ομηρικό κείμενο δεν ελαφραίνει, βαραίνει την ευθύνη του σύγχρονου δημιουργού. Ωστόσο δεν παύει να έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για το θεατή και το σπουδαστή. Υπερόπτες της εύκολης καταγγελίας, συγκρατηθείτε!

Πέρα όμως από την παραπάνω επισκόπηση, πιστεύω πως είναι χρήσιμη και η έμφαση σε μια ιδιαίτερη παράμετρο, σημαντική για το μύθο και παρούσα στην ταινία. Δεν γράφω παρακάτω κάτι πρωτότυπο, αλλά κάτι που συχνά ξεφεύγει από την ευρύτερη προσοχή.

Αναφέρομαι στο γεγονός ότι η Οδύσσεια είναι μύθος επιστροφής σε ένα τόπο, με αισθήματα νοσταλγίας. Το θέμα συγκινεί όχι όλους, αλλά πολλούς: Πληθυσμούς μεταναστών, που βρέθηκαν χωρίς να θέλουν μακριά από τον τόπο τους (πχ. Έλληνες, Ιρλανδούς, Σκωτσέζους που διαπέρασαν τον Ατλαντικό) αλλά δεν έπαυσαν να ονειρεύονται την επιστροφή. Η συγκίνηση αυτή σε ποτίζει καθώς ακούς τη Μπρατσέρα, το Θαλασσάκι, το Τζιβαέρι, το «όσο μακριά κι αν θά ‘σαι δε σε λησμονώ» και τόσα άλλα, αλλά και τις ιρλανδέζικες μπαλάντες της ξενιτειάς που σκόρπισαν ποίηση και μελωδίες (υλικό για διασκευές) σε όλη τη γη. Αφορά ακόμη και τις συλλογικές τραυματικές αναμνήσεις των Αμερικανών που έλαβαν μέρος, δράστες αλλά και θύματα, σε μακρινές και άγριες στρατιωτικές επιχειρήσεις. Η πορεία επιστροφής με τις Συμπληγάδες και τους λωτούς (τη μέθη) της πρόσκαιρης λησμονιάς προσήλκυσε εισιτήρια. Το καταλαβαίνουμε μια χαρά!

Η ίδια ακριβώς παράμετρος δείχνει μια δομική διαφορά του μύθου της Ιλιάδας από το μύθο της Οδύσσειας. Στην Ιλιάδα κυριαρχεί το κλέος, η δόξα που έρχεται από το παρελθόν και διαρκεί στο χρόνο. Στην Οδύσσεια κυριαρχεί όχι ο χρόνος, αλλά ο χώρος, ο νόστος. Η Ιλιάδα ακολουθεί τον κανόνα πολλών μυθολογιών, το αφήγημα – μήτρα να στηρίζεται στη διάσταση του χρόνου: Στη σταδιακή δημιουργία του κόσμου, σε προπάτορες του παρελθόντος, σε γενεαλογίες ηρώων με αξέχαστα ανδραγαθήματα και πάθη. Ο κανόνας του χρόνου – δυνάστη, αποτυπωμένος σε πάμπολλους μύθους, φαίνεται να εξυπηρετεί τα έπη πατριαρχικών ολιγαρχιών*****, καθώς τα γένη συμβολοποιούν έτσι την ταυτότητα και τις εξουσίες τους.

Ό,τι είναι ο χρόνος για την πατριαρχία, είναι ο χώρος για τη δημοκρατία. Αυτή δεν υπάρχει χωρίς τόπο αναφοράς, χωρίς αντιπροσωπεύσεις συνδεόμενων με κοινές συνθήκες και ανάγκες λογοδοσίας ανθρώπων. Και η Οδύσσεια δονείται ακριβώς από την επιθυμία ενός τόπου, της Ιθάκης. Βέβαια και του Λαέρτη, της Πηνελόπης, του Τηλέμαχου, του Εύμαιου, ακόμη και του Άργου, αλλά βασικός όρος της συνάντησης, ακόμη και της βασιλείας, είναι η επιστροφή στο νησί.

Ίσως σκεφθεί κανείς ότι όλα αυτά παραείναι μακρινά. Όμως τα εκατομμύρια θεατών σε όλη τη γη διαψεύδουν: Δείχνουν σύγχρονο πάνδημο ενδιαφέρον. Στην εποχή μας εξάλλου η αναζήτηση νοημάτων είναι όρος επιβίωσης.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ [η βιβλιογραφία είναι τεράστια, τα παρακάτω αναφέρονται δειγματοληπτικά και κατ’ ανάγκην επιλεκτικά].

*Κατά μια εκδοχή προηγήθηκαν προφορικά αφηγήματα και ακολούθησε η καταγραφή, κατ’ άλλη εξαρχής υπήρχαν γραπτά κείμενα. Βλ. Χρ. Τσαγγάλη, Ομηρικές μελέτες. Προφορικότητα – διακειμενικότητα – νεοανάλυση, έκδ. Ινστιτούτου Νεοελ. Σπουδών ΑΠΘ (Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη, 2016), σελ. 17- 54. Σε «προμορφώματα» αναφέρεται ο Μ. Τρικούκης, Τα παράδοξα στην ομηρική Οδύσσεια, Καστανιώτης (1999), σελ. 32 κ.ε.

** M. Bernal, Black Athena, FAB (London, τόμοι I 1987, II 1991). Στα ελληνικά μεταφράστηκε η απάντηση της Μ. Λέφκοβιτς, Μαύρη Αθηνά. Μύθοι και πραγματικότητα, Κάκτος (1997), καθώς και συλλογή άρθρων.

*** Συγκριτική επισκόπηση με βάση τις πηγές και τη γλώσσα από M. L. West, Ινδοευρωπαϊκή ποίηση και μυθολογία, μτφρ. Μ. Γεωργοπούλου, έκδ. Ινστ. Νεοελλ. Σπουδών ΑΠΘ (2007) σελ. 36-45, βλ. ειδικά και C. Gordon, Όμηρος και Βίβλος, μτφρ. Δ. Ιακώβ/ Θ. Πολύχρου, Καρδαμίτσας (1990) σελ. 93-110.

**** E. Cline, 1177 π. Χ. Όταν κατέρρευσε ο πολιτισμός, μτφρ. Χ. Μαγουλά, Κάκτος (2014), σελ. 63-65.

***** Γ. Βλάχου, Πολιτικές κοινωνίες στον Όμηρο, μτφρ. Μ. Παϊζη- Αποστολοπούλου /Δ. Αποστολοπούλου, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης (1981), σελ. 207 -210.