Μεταναστευτικό πρόβλημα και Ιστορία

Ας φανταστούμε την Ωραία Κοιμωμένη του Δάσους, ως μια μαύρη καλλονή που ξυπνά στην εποχή μας, σε ένα τροπικό δάσος.

Διαπιστώνει ότι μπορεί να μιλήσει με φίλες της στην Ευρώπη και στην Αμερική, να παρακολουθήσει την έναρξη των Ολυμπιακών αγώνων στο Παρίσι, τη στέψη του βασιλιά Κάρολου στο Λονδίνο, τον τελικό Ισπανίας-Αργεντινής στο Νιού Τζέρσεϋ, τις φωτιές στην Ελλάδα και την κίνηση στα στενά του Ορμούζ, και μάλιστα την ώρα που συμβαίνουν.

Δεν μπορεί όμως να φύγει από το δάσος, επειδή δεν διαθέτει τα κατάλληλα χαρτιά, δηλαδή διαβατήριο και βίζα.

Κάτι δεν καταλαβαίνουμε, ή κάτι δεν πάει καλά εδώ στο μύθο. Γιατί δεν πρόκειται για μύθο. Είναι η πραγματικότητα. Μια πραγματικότητα που παίρνει τις διαστάσεις ενός εφιαλτικού μύθου: η μετανάστευση ως απειλή στον δυτικό πολιτισμό και στον ευρωπαϊκό τρόπο ζωής, ως εξισλαμισμός της Δύσης, ή η μεγάλη αντικατάσταση των πληθυσμών.

Αυτούς τους μύθους βυζαίνει και γιγαντώνεται η Άκρα Δεξιά, ο σύγχρονος φασισμός δηλαδή, σε Ευρώπη και Αμερική. Με τον ίδιο τρόπο που τους αντίστοιχους μύθους του άριου ανθρώπου, της Λευκής ανωτερότητας και του μιαρού Ιουδαίου, βύζαινε και θέριευε ο φασισμός πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ο σύγχρονος φασισμός δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με ιδέες. Αλλά μπορούν οι ιδέες, και στη συγκεκριμένη περίπτωση η Ιστορία να παίξει κάποιο ρόλο; Μπορεί να εμποδίσει αρκετούς συντηρητικούς πολιτικούς και πολίτες, που δεν είναι φασίστες, να επαναλαμβάνουν τους ίδιους μύθους; Μπορούν να περάσουν στην εκπαίδευση και στο υπόστρωμα του δημόσιου λόγου;

Ας θέσουμε λοιπόν μια ερώτηση ολικής αγνοίας: Στο ιστορικό παρελθόν που γνωρίζουμε, ήταν ελεύθερες οι μετακινήσεις ή απαγορεύονταν;

Θα εκπλαγούμε αν διαπιστώσουμε ότι έως τη Γαλλική επανάσταση οι απαγορεύσεις δεν αφορούσαν αυτούς που έρχονταν, αλλά αυτούς που έφευγαν. Με δυο λόγια, δεν επιτρεπόταν να εγκαταλείψουν τον τόπο τους οι άνθρωποι. Οι απαγορεύσεις αφορούσαν τους αγρότες και τους τεχνίτες. Ήταν βέβαια ελεύθεροι οι έμποροι, οι φιλόσοφοι και οι μοναχοί να ταξιδεύουν. Δηλαδή ειδικές και απειροελάχιστες σε μέγεθος κατηγορίες. Όχι όμως ο παραγωγικός πληθυσμός και τα παραγωγικά επαγγέλματα.

Ο πληθυσμός, αποτελούσε τον πλούτο του ηγεμόνα και του κράτους. Δεν ήθελε να τον χάσει. Δεν του επέτρεπε να φύγει. Προσκαλούσε μάλιστα κι άλλους πληθυσμούς, όπως η Οθωμανική αυτοκρατορία τους Σεφαραδίτες που καταδίωκε η Ισπανία το 1492. Η Βενετία όμως απαγόρευε την ίδια εποχή στους υαλουργούς του Μουράνο να πάνε οπουδήποτε αλλού, από φόβο μην χάσει το μονοπώλιο στους καθρέφτες και στα γυαλικά. Κι αν είχαν νομιμότητα οι συντεχνίες κάθε είδους, ήταν επειδή ασκούσαν έλεγχο στην κινητικότητα των μελών τους.

Γι’ αυτό και τους βλέπουμε συγκεντρωμένους κατά περιοχές. Έλεγχοι στις μετακινήσεις, στις τιμές, στις πρώτες ύλες, στις παραγόμενες ποσότητες. Έλεγχοι και απαγορεύσεις παντού.
Κι όμως, κι όμως. Η κατάργηση αυτών των ελέγχων είναι που έφτιαξε τον καινούργιο κόσμο.

Πότε καταργήθηκαν οι περιορισμοί στην κίνηση; Πότε επιτράπηκε στους ανθρώπους να φεύγουν για να αναζητήσουν καλύτερες συνθήκες ζωής, την ευτυχία τους; Με τη Γαλλική Επανάσταση. Τότε καθιερώθηκε ως βασική ελευθερία το να φεύγει κανείς.

Η ιδέα ότι η έξοδος από τη χώρα αποτελεί ατομικό δικαίωμα αρχίζει να εντάσσεται στη φιλελεύθερη αντίληψη της προσωπικής ελευθερίας. Βέβαια η κατάργηση των περιορισμών της αναχώρησης, ήταν σταδιακή και ακολούθησε ιδιαίτερους ρυθμούς σε κάθε χώρα. Συνδεόταν με την κατάργηση της δουλοπαροικίας στην ανατολική Ευρώπη, την εσωτερική αγροτική μετακίνηση από τα χωριά στις πόλεις και τον σχηματισμό «επικίνδυνων τάξεων» στη δυτική Ευρώπη, αλλά και τη δημιουργία εθνικών κρατών.

Τα κράτη διεκδίκησαν το δικαίωμα να ελέγχουν τις μετακινήσεις στα σύνορα. Ταυτόχρονα, υπήρχε μια κατηγορία πληθυσμών που έδιωχναν, ή σκότωναν αν δεν μπορούσαν να τους διώξουν: τους αλλόγλωσσους, αλλοεθνείς, αλλόθρησκους και γενικά τις μειονότητες.

Ο αποφασιστικότερος μοχλός όμως στην αλλαγή του μοντέλου των μετακινήσεων, στάθηκε η οικονομική ανάπτυξη. Οι βαμβακοφυτείες και το ζαχαροκάλαμο, ήθελαν εργατικά χέρια. Τα βρήκαν με τη βίαιη μεταφορά σκλάβων στην αμερικάνικη ήπειρο.

Η αμερικάνικη βιομηχανία του 19ου αιώνα ήθελε προλετάριους. Τους τράβηξε από την Ευρώπη. Αλλά και η κινητικότητα των πληθυσμών ενίσχυσε το εμπόριο την οικονομία και τον πληθυσμό.

Από το τέλος των ναπολεόντειων πολέμων, το 1815, έως τις παραμονές του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου, το ένα πέμπτο του ευρωπαϊκού πληθυσμού μετανάστευσε.

Ο ένας στους πέντε Ευρωπαίους έφυγε, δηλαδή 55 εκατομμύρια. Πού πήγαν; Στην Βόρεια και στη Νότια Αμερική κυρίως. Αλλά και στις άλλες ηπείρους, ακολουθώντας την αποικιοκρατία. Λ.χ., σήμερα τη Μεσόγειο την διασχίζουν βάρκες απελπισμένων από το Νότο προς τον Βορρά.

Στον μακρό 19ο αιώνα όμως, η φορά ήταν αντίστροφη. Από τον Βορρά προς τον Νότο. Από τη Γαλλία, την Ισπανία, την Ιταλία, την Ελλάδα στη Βόρεια Αφρική. Όχι με βάρκες, αλλά κανονικά καράβια.

Υπήρχαν φόβοι για την αλλοίωση της φυσιογνωμίας των κοινωνιών; Πολλοί. Στις αρχές του 20ου αιώνα ήταν ο φόβος της κίτρινης φυλής. Πανικός παρόμοιος με τον σημερινό. Δεν επαληθεύτηκε. Μόνο οι ιστορικοί θυμούνται ότι υπήρξε. Η μετακίνηση πληθυσμών υπερίσχυσε. Υπερίσχυσε δημιουργώντας κάθε φορά ειδικά καθεστώτα μετακίνησης.

Ένα παράδειγμα είναι πάλι η Ευρώπη. Από τη μετανάστευση βιομηχανικών εργατών, μεταπολεμικά, στο Σεγκεν σήμερα. Και τί βγαίνει από αυτή την ιστορική αναδρομή, θα αναρωτηθεί ο αναγνώστης.

Πριν από διακόσια χρόνια το κράτος φοβόταν ότι ο υαλουργός θα φύγει μαζί με την τεχνογνωσία του. Σήμερα οι γνώσεις, τα κεφάλαια και τα προϊόντα μπορούν να διασχίζουν τα σύνορα σχεδόν στιγμιαία, ενώ ο άνθρωπος που τα παράγει συναντά το σύνορο ως εμπόδιο, παγίως.

Αυτή είναι και η απορία της Ωραίας Κοιμωμένης του Δάσους: πώς γίνεται να επικοινωνείς με το παντού, αλλά να περιορίζεσαι στο πουθενά;

Θα συνεχίσουμε τη συζήτηση.