Πλαστική ρύπανση: Το ψέμα της ατομικής ευθύνης

Όλοι μας, όπου κι αν μας βρήκε το φετινό καλοκαίρι, είτε στην πόλη, είτε σε κάποιο νησί ή σε κάποιο βουνό, ήρθαμε αντιμέτωποι με την σκληρή πραγματικότητα των πλαστικών σκουπιδιών που βρίσκονταν κυριολεκτικά παντού.

Μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο, ακούμε αρκετά συχνά και τις φράσεις «Σιγά, το καλαμάκι σε πείραξε;» ή «Αμάν πια με αυτό το καπάκι που δεν βγαίνει». Πίσω τους κρύβεται μια πεποίθηση που έχει ριζώσει βαθιά. Ότι για την πλαστική ρύπανση, αντί να αναζητηθούν οι πραγματικοί υπεύθυνοι, το μπαλάκι της ευθύνης πετιέται ξανά και ξανά στον πολίτη.

Σε πολλά ζητήματα η καχυποψία αυτή είναι δικαιολογημένη. Στην πλαστική ρύπανση, όμως, είναι απλώς λάθος. Η ευρωπαϊκή νομοθεσία των τελευταίων ετών φορτώνει τη συντριπτική πλειονότητα των υποχρεώσεων στις κυβερνήσεις, στους δήμους και στις επιχειρήσεις. Ο πολίτης εμφανίζεται σε ελάχιστα σημεία και σχεδόν πάντα ως ωφελούμενος. Το πρόβλημα είναι ότι κανείς δεν μπήκε ποτέ στον κόπο να μας τα εξηγήσει.

Πόσοι γνωρίζουν, για παράδειγμα,

• Ότι κάθε δήμος οφείλει να αναπτύξει δίκτυο δημόσιων βρυσών σε σχολεία, παιδικές χαρές, γυμναστήρια και πολυσύχναστους κοινόχρηστους χώρους;
• Ότι η χώρα έχει δεσμευτεί να μειώσει κατά 60% έως το 2026 τα πλαστικά ποτήρια και τα δοχεία takeaway, κάτι που προϋποθέτει ότι η εστίαση και η φιλοξενία θα πρέπει να επενδύσουν σε συστήματα επαναχρησιμοποίησης;
• Ότι οι επιχειρήσεις που διαθέτουν πλαστικές συσκευασίες στην αγορά θα πρέπει να πληρώνουν υψηλότερες εισφορές όταν τα υλικά τους δεν ανακυκλώνονται;
• Ότι οι καπνοβιομηχανίες υποχρεώνονται πλέον να πληρώνουν για τον καθαρισμό ακτών, πλατειών και δρόμων από τα αποτσίγαρα;

Καμία από αυτές τις υποχρεώσεις δεν απευθύνεται σε εμάς τους πολίτες.

Το ίδιο ισχύει και για όσα έρχονται στο εγγύς μέλλον. Από το 2030, με την εφαρμογή του νέου ευρωπαϊκού κανονισμού για τις συσκευασίες, το τοπίο αλλάζει ριζικά – χωρίς να ζητηθεί ουσιαστικά τίποτα από τον καταναλωτή:

• Συσκευασίες με ανακυκλωσιμότητα μικρότερη του 70% δεν θα επιτρέπεται να κυκλοφορούν στην αγορά.
• Οι πλαστικές συσκευασίες θα πρέπει να περιέχουν ελάχιστο ποσοστό ανακυκλωμένου υλικού, που για τα πλαστικά μπουκάλια φτάνει το 65% το 2040.
• Τίθενται δεσμευτικοί στόχοι επαναχρησιμοποίησης, τουλάχιστον 40% στις συσκευασίες ποτών και αναψυκτικών έως το 2040, με αντίστοιχους στόχους στις συσκευασίες μεταφοράς.
• Το 10% του χώρου πώλησης κάθε σούπερ μάρκετ θα καλύπτεται από σταθμούς επαναπλήρωσης, ώστε να μπορούμε να αγοράζουμε χύμα προϊόντα με δικά μας επαναχρησιμοποιούμενα σκεύη.
• Καταργούνται οι πλαστικές συσκευασίες μιας χρήσης στην εστίαση: δίσκοι, πιάτα, σακούλες και κύπελλα, αλλά και οι ατομικές μερίδες για σάλτσες, ζάχαρη, κρέμα γάλακτος και καφέ.
• Καταργούνται τα μικρά μπουκαλάκια μιας χρήσης στα ξενοδοχεία για σαμπουάν, αφρόλουτρα, λοσιόν, κλπ.

Ποιος αναλαμβάνει να υλοποιήσει όλα αυτά; Οι παραγωγοί, οι αλυσίδες λιανικής, η εστίαση, ο τουρισμός. Όχι ο πελάτης τους, δηλαδή όχι εμείς.

Παρόμοια είναι η εικόνα και στα μικροπλαστικά, όπου οι απαγορεύσεις έρχονται σταδιακά. Από τον Οκτώβριο του 2027 δεν πρέπει να περιέχονται μικροπλαστικά σε καλλυντικά που ξεπλένονται μετά τη χρήση (πχ. απολεπιστικά), από το 2028 για μικροπλαστικά σε απορρυπαντικά και προϊόντα λίπανσης, από τον Οκτώβριο του 2029 το ίδιο ισχύει για μικροπλαστικά σε καλλυντικά που δεν ξεπλένονται (πχ. ενυδατικές κρέμες), από το 2031 για μικροπλαστικά σε φυτοπροστατευτικά προϊόντα καθώς και για μικροπλαστικά υλικά που χρησιμοιούνται σε συνθετικές επιφάνειες (πχ. τεχνητός χλοοτάπητας ποδοσφαίρου), και από το 2035 για μικροπλαστικά σε προϊόντα για τα χείλια, τα νύχια και για μακιγιάζ (πχ. make-up).   Τίποτα από αυτά δεν προϋποθέτει ότι θα διαβάζουμε ετικέτες ή θα αλλάξουμε συνήθειες. Η σύνθεση των προϊόντων θα αλλάξει πριν αυτά φτάσουν στο ράφι.

Και δεν είναι τυχαίο. Οι ευρωπαίοι νομοθέτες γνωρίζουν ότι δεν μπορείς να στηρίξεις μια περιβαλλοντική πολιτική στην ατομική συνείδηση 450 εκατομμυρίων ανθρώπων. Η ατομική ευθύνη είναι ρευστή, άνιση και αδύνατο να μετρηθεί. Οι υποχρεώσεις μιας βιομηχανίας ή ενός δήμου, αντίθετα, γράφονται, μετριούνται, ελέγχονται και επιβάλλονται. Γι’ αυτό ακριβώς το βάρος πέφτει – και σωστά – εκεί.

Ας σταματήσουμε λοιπόν να αναπαράγουμε ένα ψέμα που εξυπηρετεί άλλους. Όσο η συζήτηση μένει κολλημένη στο καλαμάκι, τόσο πιο άνετα κυβερνήσεις που δεν ελέγχουν και επιχειρήσεις που δεν προσαρμόζονται μένουν εκτός κάδρου. Το μόνο που πραγματικά χρειάζεται να κάνουμε ως πολίτες είναι να μην τους δώσουμε αυτό το άλλοθι.

Και επιστρέφω στο καλαμάκι, που τόσο ανεξήγητα μάς έχει στοιχειώσει. Το 2020, όταν θεσπίστηκε η απαγόρευση, η αγορά συμμορφώθηκε. Λίγο αργότερα, όμως, εμφανίστηκαν επιτήδειοι που, με την ανοχή της πολιτείας και την απουσία ελέγχων, ακύρωσαν το μέτρο στην πράξη. Το πραγματικό λάθος δεν ήταν το ότι μας ζητήθηκε να πιούμε τον καφέ μας χωρίς πλαστικό καλαμάκι. Ήταν ότι, ενώ εμείς συμμορφωθήκαμε, κανείς δεν φρόντισε να συμμορφωθούν οι επιχειρήσεις και η κυβέρνηση.

Ο Αχιλλέας Πληθάρας είναι υπεύθυνος τομέα αποτυπώματος του WWF Ελλάς