ΜΠΟΡΕΙ ΕΝΑ WORKSHOP ΝΑ ΜΑΣ ΚΑΝΕΙ ΝΑ ΝΙΩΣΟΥΜΕ ΠΡΑΓΜΑΤΙ ΚΑΛΥΤΕΡΑ;

Τα τελευταία χρόνια, οι Αθηναίοι έχουν αποδείξει ότι το φθινόπωρο είναι για τα workshops. Σε ολοένα και περισσότερες γειτονιές, οι επιλογές μοιάζουν να καλύπτουν ό,τι τραβάει η όρεξη του καθενός: κεραμική, ζωγραφική, πλέξιμο, κέντημα;  Παράλληλα, τα social media έχουν κατακλυστεί από τη φράση «δημιούργησε, μην καταναλώνεις», καθώς η επιστροφή στην καθημερινότητα, μαζί με τη μετακαλοκαιρινή νοσταλγία, μας γεννά την επιθυμία να αρχίσουμε κάτι καινούργιο.

Η δημοφιλία αυτών των εργαστηρίων λέει πολλά για την ανάγκη αποσύνδεσης, αλλά και για όσα περιμένουμε πλέον από τη δημιουργία. Ένα workshop μπορεί να προσφέρει την εκμάθηση μιας τεχνικής, αλλά και μερικές ώρες συγκέντρωσης σε κάτι διαφορετικό – και, ιδανικά, την αίσθηση ότι φεύγει κανείς λίγο καλύτερα απ’ ό,τι ήρθε. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι κάθε workshop είναι και ψυχοθεραπευτικό.

Όταν η τέχνη συναντά την ψυχική υγεία

Όταν μιλάμε για ψυχοθεραπεία, η πρώτη εικόνα που έρχεται συνήθως στο μυαλό είναι μια συζήτηση με έναν ειδικό. Από μικρή ηλικία, άλλωστε, μαθαίνουμε να βάζουμε σε λέξεις όσα αισθανόμαστε.

Τι γίνεται όμως όταν οι λέξεις δεν έρχονται εύκολα ή όταν όσα έχει ζήσει κάποιος δεν χωρούν σε αυτές;

Η καλλιτεχνική δημιουργία μπορεί να προσφέρει έναν διαφορετικό τρόπο έκφρασης και επεξεργασίας. Δεν είναι τυχαίο ότι η σχέση τέχνης και ψυχικής υγείας έχει αρχίσει να αποκτά και πιο θεσμική μορφή. Από το 2025 έχει θεσμοθετηθεί στην Ελλάδα η πολιτιστική συνταγογράφηση, μέσα από την οποία άνθρωποι που λαμβάνουν υπηρεσίες ψυχικής υγείας μπορούν να συμμετέχουν σε οργανωμένες δράσεις τέχνης και πολιτισμού – με συνταγή γιατρού και κάλυψη από τον ΕΟΠΠΥ. 

Ωστόσο, υπάρχει μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στο να μας κάνει καλό μια δημιουργική δραστηριότητα και στο να αποτελεί θεραπεία: Ένα workshop μπορεί να προσφέρει χαρά, αποφόρτιση, επαφή με άλλους και χώρο για προσωπική έκφραση. Στην εικαστική θεραπεία, αντίθετα, η δημιουργία εντάσσεται σε μια θεραπευτική σχέση, με κατάλληλα εκπαιδευμένο εικαστικό θεραπευτή, συμφωνημένους θεραπευτικούς στόχους, όρια και εμπιστευτικότητα.

Το 2008, η Δάφνη Καλαφάτη και η Μαργαρίτα Παπαδοπούλου είχαν μόλις επιστρέψει από την Αργεντινή, όπου είχαν ολοκληρώσει τις μεταπτυχιακές σπουδές τους στο Art Therapy, όταν διαπίστωσαν ότι στην Ελλάδα η ψυχοκοινωνική εφαρμογή της εικαστικής θεραπείας αποτελούσε ακόμη ένα σχετικά ανεξερεύνητο πεδίο.

«Δεν ξέραμε πώς να κάνουμε αυτό που είχαμε σπουδάσει», θυμάται η Δάφνη. Ήθελαν να αξιοποιήσουν τις γνώσεις τους, έχοντας έναν κοινωνικό προσανατολισμό, και από αυτή την ανάγκη δημιουργήθηκε η amaka.

Στα πρώτα της βήματα, η ομάδα χρησιμοποίησε το θέατρο, τις εικαστικές τέχνες, τη φωτογραφία, την προφορική ιστορία και το ψυχοκοινωνικό art therapy δουλεύοντας, μεταξύ άλλων, με πρόσφυγες και αιτούντες άσυλο, ασυνόδευτους ανηλίκους, γυναίκες σε φυλακές και εφήβους με ζητήματα παραβατικότητας.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, τόσο η διαδικασία της δημιουργίας όσο και το ίδιο το έργο μπορούν να γίνουν αφετηρία για να διερευνηθούν συναισθήματα, εμπειρίες και δυσκολίες, με τον ρυθμό του κάθε ανθρώπου. Ζητούμενο δεν είναι να προκύψει ένα «ωραίο» έργο, ούτε ο θεραπευτής προσπαθεί να αποκωδικοποιήσει την εικόνα δίνοντας έτοιμες ερμηνείες. Το νόημα της αναζητείται μαζί με αυτόν/αυτήν που τη δημιούργησε.

Σταδιακά, γύρω από αυτή τη δουλειά σχηματίστηκε μια μεγαλύτερη διεπιστημονική ομάδα, στην οποία συνεργάστηκαν θεραπευτές τέχνης, ψυχολόγοι, φωτογράφοι και καλλιτέχνες, οργανώνοντας προγράμματα για ανθρώπους και ομάδες που βρίσκονταν αντιμέτωποι με τον κοινωνικό αποκλεισμό και τη περιθωριοποίηση.

Από το workshop στη σκηνή

Ένα από τα πρώτα μεγάλα προγράμματα ήταν το “Station Athens”, ένα εβδομαδιαίο εργαστήριο για νέους μετανάστες και πρόσφυγες που προσπαθούσαν να βρουν τα πατήματα τους σε μια άγνωστη πόλη. Από το 2010, η ομάδα συναντιόταν στο Synergy-o, ένα πενταώροφο κτίριο στο Μεταξουργείο. Οι άνθρωποι που έφταναν εκεί δεν μιλούσαν ελληνικά, ούτε ήταν έτοιμοι να αφηγηθούν όσα είχαν ζήσει.

Οι πρώτες συναντήσεις, λοιπόν, ξεκινούσαν με παιχνίδια γνωριμίας και ασκήσεις ζεστάματος. Ταυτόχρονα, συμφώνησαν όλοι σε ορισμένους κοινούς κανόνες. «Ότι εδώ λειτουργούμε ως ομάδα, ότι αυτό που λέμε μένει εδώ και ότι ο καθένας μοιράζεται μόνο ό,τι θέλει», εξηγεί η Δάφνη. Όσο χτιζόταν η εμπιστοσύνη, «τους έδινες μια φωτογραφική μηχανή και έβγαζαν φωτογραφίες από το περιβάλλον τους. Μετά τις έβαζαν σε μια σειρά και έφτιαχναν μια φωτοϊστορία», θυμάται.

Οι συμμετέχοντες άρχισαν να πειραματίζονται και με το θέατρο, μεταφέροντας σταδιακά τις προσωπικές τους ιστορίες στη σκηνή. Με την συνεργασία της σκηνοθέτιδας Γιολάντα Μαρκοπούλου και της εταιρία Polyplanity, το “Station Athens” πήρε μορφή επαγγελματικής πια θεατρικής ομάδας.

Το 2014, η δουλειά της ομάδας οδήγησε στο “Ε_ΦΥΓΑ”, την πρώτη ολοκληρωμένη παράσταση της, η οποία παρουσιάστηκε ως μια περιπατητική παράσταση στα δωμάτια του Synergy-o.

Έναν χρόνο αργότερα, το “Είμαστε οι Πέρσες!” ανέβηκε στην Πειραιώς 260, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου, όπου οι προσωπικές ιστορίες έξι προσφύγων και μεταναστών από το Αφγανιστάν, το Πακιστάν και το Μπαγκλαντές, συνδέθηκαν με αποσπάσματα από τους «Πέρσες» και τις «Ικέτιδες» του Αισχύλου.

Για τη Νιόβη Σταυροπούλου, εικαστική ψυχοθεραπεύτρια της amaka, εκείνο που έχει μείνει περισσότερο από τις πρώτες παραστάσεις είναι αντίδραση του κοινού. «Τότε οι περισσότεροι δεν είχαν ακούσει πολλά για την ιστορία των προσφύγων», θυμάται.

Πέρα από τους τοίχους της φυλακής

Στη μεθοδολογία της amaka συνυπάρχουν εναλλακτικά η ψυχοκοινωνική και η ψυχοθεραπευτική διάσταση. «Η πρώτη αφορά κυρίως τη δημιουργία μιας γέφυρας ανάμεσα στο άτομο και την κοινότητα. Στη δεύτερη, προϋποθέτει ψυχοθεραπευτικό αίτημα από το άτομο, μέσα σε ένα ασφαλές περιβάλλον, μπορεί να δημιουργηθεί μια γέφυρα επικοινωνίας με τον εσωτερικό του κόσμο», εξηγεί η Λουκία Χαϊδεμενάκη, ψυχολόγος και εικαστική ψυχοθεραπεύτρια.

Στο PAROL, ένα πρόγραμμα που πραγματοποιήθηκε στις Γυναικείες Φυλακές Ελεώνα Θηβών το 2013, οι δύο αυτές κατευθύνσεις συναντήθηκαν. Όπως σημειώνουν η Δάφνη και η Νιόβη, ο εγκλεισμός μπορεί πολύ εύκολα να μετατραπεί σε μια αφήγηση που καταλαμβάνει ολόκληρη την ταυτότητα του ατόμου και το εγκλωβίζει στον ρόλο της κρατούμενης.

Γι’ αυτόν τον λόγο, η ομάδα επεδίωκε στα εργαστήρια να δημιουργήσει χώρο για όλες τις υπόλοιπες πτυχές που συνέχισαν να υπάρχουν. Για τη γυναίκα, τη μητέρα, την κόρη και τη φίλη, αλλά και για τον άνθρωπο που συνεχίζει να έχει επιθυμίες, όνειρα και δυνατότητες.

Όπως περιγράφουν οι ίδιες, η μετακίνηση ήταν από το «είμαι αυτό που μου έχει συμβεί» προς το «υπάρχουν και άλλα πράγματα που με ορίζουν».

Το υλικό που δημιουργήθηκε στο εργαστήριο παρουσιάστηκε τον Φεβρουάριο του 2015 στο Ρομάντσο, στην έκθεση Θήβα 102 χλμ. Μέσα από φωτογραφίες, ζωγραφιές και βίντεο-εγκαταστάσεις, οι 14 συμμετέχουσες μετέφεραν στο κοινό τη δική τους εμπειρία από τη ζωή στη φυλακή. Οι επισκέπτες μπορούσαν με τη σειρά τους να γράψουν ένα μήνυμα και να το αφήσουν σε ένα «μαγικό κουτί», ώστε να φτάσει αργότερα στις κρατούμενες.

Τι γίνεται όταν σε ένα μουσείο σου λένε «έλα να αγγίξεις»; 

Χρόνια αργότερα, το ερώτημα της πρόσβασης μεταφέρθηκε στους πολιτιστικούς θεσμούς. Σε ένα μουσείο, συνήθως ο επισκέπτης καλείται να παρατηρεί από απόσταση και να θαυμάζει χωρίς να αγγίζει. Στο προτζεκτ inART που πραγματοποιήθηκε το 2024 στην Πινακοθήκη του Δήμου Αθηναίων, η ομάδα της amaka προσπάθησε να αντιστρέψει αυτή τη συνθήκη, κάνοντας την αφή βασικό μέρος της μουσειακής εμπειρίας.

Έξι πίνακες μετατράπηκαν σε απτικά έργα, ενώ δίπλα τους παρουσιάστηκαν δημιουργίες παιδιών με και χωρίς οπτική αναπηρία, οι οποίες είχαν προκύψει μέσα από τα πολυαισθητηριακά εργαστήρια του προγράμματος. Παράλληλα, 31 ενήλικες με τύφλωση ή χαμηλή όραση εξερεύνησαν τα έργα μέσω της αφής. Μίλησαν για τη μορφή και τη σύνθεση τους, αλλά και για τις αναμνήσεις και τις προσωπικές συνδέσεις που τους γεννούσαν.

Η ίδια κατεύθυνση συνεχίστηκε έναν χρόνο αργότερα στο Touching Art, στο Ίδρυμα Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή. Εικαστικοί, μουσικοί, ερευνητές ήχου, art therapists, ψυχολόγοι και σύμβουλοι με εμπειρία τυφλότητας συνεργάστηκαν για τη δημιουργία απτικών και πολυαισθητηριακών έργων βασισμένων στη μόνιμη συλλογή του Ιδρύματος.

Στην εμπειρία προστέθηκαν ακουστικές περιγραφές στα ελληνικά, ηχοτοπία, γραφή Braille και προσαρμοσμένες ξεναγήσεις.

Τι μένει όταν τελειώνει ένα πρόγραμμα;

Για έναν οργανισμό που δουλεύει με χρηματοδοτούμενα προγράμματα, η συνέχεια δεν είναι πάντα δεδομένη. Οι σχέσεις με τις ομάδες χρειάζονται μήνες, ακόμη και χρόνια, για να χτιστούν, ενώ οι περισσότερες χρηματοδοτήσεις έχουν συγκεκριμένη διάρκεια. Όταν αυτή τελειώσει, η αναζήτηση πόρων ξεκινά ξανά.

«Έναν χρόνο γίνεται η δράση, μετά τι γίνεται; Πάλι από την αρχή;», λέει η Δάφνη.

Η εικαστική θεραπεία βρίσκει χώρο και στη γειτονιά

Φέτος, παράλληλα με τα προγράμματα ψυχοκοινωνικής στήριξης που υλοποιεί σε συνεργασία με ιδρύματα και δομές, η amaka πραγματοποιεί δράσεις και στο εργαστήριο της στο Κουκάκι, για το ευρύ κοινό.

Δουλεύοντας με ανθρώπους που αντιμετωπίζουν πολύ διαφορετικές δυσκολίες, είδαν ότι η ανάγκη να εκφράσει κάποιος όσα αισθάνεται δεν περιορίζεται σε μία συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα. Υπάρχουν, επίσης, πολλοί άνθρωποι που δεν έχουν ιδιαίτερη επαφή με την τέχνη και δεν θα σκέφτονταν εύκολα ότι μπορεί να έχει θέση στη δική τους ζωή.

Από τον Οκτώβριο, στον χώρο θα λειτουργεί και κλειστή ομάδα εικαστικής θεραπείας, με εβδομαδιαίες συναντήσεις έως τον Ιούνιο, ενώ θα υπάρχει και δυνατότητα ατομικών συνεδριών. Οι συμμετέχοντες δεν χρειάζεται να έχουν καλλιτεχνική εμπειρία ούτε να μοιράζονται κάποια συγκεκριμένη κοινωνική ιδιότητα.

Επίσης, θα υπάρχει το Ετήσιο Βιωματικό εργαστήριο ART Studio, ένα βιωματικό εικαστικό εργαστήριο, στο οποίο γίνεται αναδρομή στην ιστορία της τέχνης, αποκτώνται γνώσεις ιστορικών κινημάτων εικαστικής τέχνης με στόχο την εικαστική έκφραση.

Παράλληλα, από τον Οκτώβρη θα υλοιείται και ο Εκπαιδευτικός Κύκλος Εικαστικής Θεραπείας με θέμα «Η Τέχνη ως Μέσο Θεραπείας, Αυτογνωσίας και Ψυχοκοινωνικής Παρέμβασης». Πρόκειται για έναν κύκλο 14 συναντήσεων, που απευθύνεται τόσο σε επαγγελματίες ψυχικής υγείας και φοιτητές όσο και σε κάθε άνθρωπο που επιθυμεί να γνωρίσει τη θεραπευτική διάσταση της τέχνης και να διερευνήσει τη σχέση του με τη δημιουργία, την εικόνα και τον εαυτό.

«Υπάρχει μια βαθιά ανάγκη να εκφραζόμαστε με αυτόν τον τρόπο», λέει η Νιόβη. «Γιατί μέσα από την καλλιτεχνική έκφραση ανοίγει ένας χώρος ελευθερίας».