Είσαι αναγνωρισμένος πρόσφυγας χωρίς δουλειά; Τότε δεν θα έχεις ούτε ΑΜΚΑ

Πόσο εύκολο είναι για αναγνωρισμένους πρόσφυγες και προσφύγισσες να εκδώσουν ΑΜΚΑ για να μπορούν -και στην πράξη- να έχουν δικαιώματα, όπως και τα άτομα που γεννήθηκαν στην Ελλάδα; Θα έλεγε κανείς “αρκετά εύκολο“. Όμως, η πραγματικότητα απέχει πολύ από αυτό.

Η έκθεση της RSA και του Ιδρύματος PRO ASYL για το 2026 αναδεικνύει μια ζοφερή πραγματικότητα για τις αναγνωρισμένες/ους πρόσφυγες/ισσες που ζουν στην Ελλάδα ή επιστρέφονται σε αυτή.

Παρά την επίσημη αναγνώριση, οι άνθρωποι αυτοί εγκλωβίζονται σε έναν λαβύρινθο γραφειοκρατίας, αστεγίας, δυσκολίας πρόσβασης στην ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και κοινωνικού αποκλεισμού.

Το γραφειοκρατικό αδιέξοδο «Catch-22»

Οι πρόσφυγες έρχονται αντιμέτωποι με έναν παραλογισμό: η έκδοση ενός εγγράφου απαιτεί την κατοχή ενός άλλου, το οποίο όμως δεν μπορεί να εκδοθεί χωρίς το πρώτο.

• ΑΦΜ και TAXISnet: Η επικαιροποίηση στοιχείων στην ΑΑΔΕ απαιτεί κλειδάριθμο TAXISnet, ο οποίος όμως εκδίδεται μόνο αν έχουν ήδη επικαιροποιηθεί τα στοιχεία.
• ΑΜΚΑ και Εργασία: Για να ενεργοποιηθεί ο ΑΜΚΑ (απαραίτητος για την υγεία), απαιτείται σύμβαση εργασίας. Ωστόσο, για να προσληφθεί κάποιος νόμιμα, χρειάζεται ήδη ενεργό ΑΜΚΑ.

Όπως εξηγεί ο κ. Μίνως Μουζουράκης, Δικηγόρος και Υπεύθυνος Προάσπισης Δικαιωμάτων της Υποστήριξης Προσφύγων στο Αιγαίο (RSA), ο οποίος και συνέταξε την έκθεση, δημιουργείται το εξής δίπολο: αφενός από πλευράς κρατικής πολιτικής και νομοθεσίας υπάρχει μία άμεση απαίτηση τα άτομα να αυτονομηθούν αμέσως, εντός 30 ημερών, από τα καμπ, και αφετέρου αντιμετωπίζουν έναν δαιδαλώδη λαβύρινθο γραφειοκρατίας σχετικά με την πρόσβασή τους σε απολύτως απαραίτητα έγγραφα για να μπορέσουν να ζήσουν αξιοπρεπώς στη χώρα.

ΑΜΚΑ, εργασία και υγεία

Στην πράξη τίθεται ένα ζήτημα επιβίωσης καθώς ο αποκλεισμός από τον ΑΜΚΑ μπορεί να προξενήσει σημαντικό κίνδυνο.

“Χωρίς σύμβαση εργασίας, ο ΑΜΚΑ παραμένει ανενεργός, καθιστώντας αδύνατη τη δωρεάν συνταγογράφηση φαρμάκων ή εξετάσεων, ακόμη και για άτομα με σοβαρές αναπηρίες ή χρόνιες ασθένειες”, λέει ο κ. Μουζουράκης.

Ο ελληνικός νόμος μεταχειρίζεται τους πρόσφυγες με διαφορετικό τρόπο από τον οποίο μεταχειρίζεται τους Έλληνες πολίτες. “Οι Έλληνες και οι Ελληνίδες έχουν ενεργό ΑΜΚΑ με μόνο κριτήριο να έχουν μία διεύθυνση στη χώρα αλλά για τους αναγνωρισμένους πρόσφυγες πρέπει να εργάζονται ήδη (πρόσληψη αναρτημένη στο Εργάνη), δεν μπορούν να ενεργοποιήσουν τον ΑΜΚΑ τους“, σημειώνει ο ίδιος, κάτι που αντίκεται στους κανόνες της ΕΕ για την προστασία των προσφύγων.

Να σημειωθεί πως οι αιτούσες/ούντες άσυλο δεν δικαιούνται ΑΜΚΑ, αλλά λαμβάνουν Προσωρινό Αριθμό Ασφάλισης και Υγειονομικής Περίθαλψης Αλλοδαπού (ΠΑΑΥΠΑ) κατά την κατάθεση της αίτησης ασύλου τους. Εφόσον γίνει δεκτή η αίτηση ασύλου και εκδοθεί άδεια διαμονής, ο ΠΑΑΥΠΑ πρέπει να μετατραπεί σε ΑΜΚΑ με πρωτοβουλία του δικαιούχου εντός ενός μήνα από την παραλαβή της Άδειας Διαμονής. Ο ΠΑΑΥΠΑ απενεργοποιείται με την παρέλευση της προθεσμίας αυτής.

Οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών εξηγούν ότι, στην πλειοψηφία των Τοπικών Διευθύνσεων της Αττικής, αλλά και εκτός της πρωτεύουσας, οι υπηρεσίες του ΕΦΚΑ αρνούνται να ολοκληρώσουν τη μετάπτωση ΠΑΑΥΠΑ σε ΑΜΚΑ χωρίς σύμβαση εργασίας ή βεβαίωση πρόσληψης από εργοδότη.

Τι σημαίνει στην πράξη;

Το πιο προβληματικό είναι ότι μιλάμε για αδιέξοδο σύστημα ήδη από τον νόμο.

Στην πράξη, αυτό σημαίνει πως δεν μπορεί να έχει πρόσβαση σε κανένα κοινωνικό επίδομα, ούτε να το αιτηθεί.

Παράλληλα, ο ανενεργός ΑΜΚΑ καθιστά αδύνατη τη δωρεάν συνταγογράφηση φαρμάκων ή εξετάσεων, ακόμη και για άτομα με σοβαρές αναπηρίες ή χρόνιες ασθένειες. “Άνθρωποι που είχαν σημαντικές ανάγκες υγείας, δεν είχαν πρόσβαση γιατί δεν είχαν ενεργό ΑΜΚΑ επειδή δεν εργάζονταν ήδη“, συμπληρώνει.

Όμως, το βασικό ερώτημα που προκύπτει είναι πώς ένας πρόσφυγας που δεν ξέρει τη γλώσσα και δεν έχει κάποιο υποστηρικτικό δίκτυο και μένει σε ένα απομακρυσμένο καμπ θα μπορέσει να βρει άμεσα δουλειά.

Νεαρή προσφύγισσα με αναπηρία και χρόνια ασθένεια έφτασε μέχρι το ΕΔΔΑ για να δικαιωθεί

Καταγράφηκαν περιπτώσεις όπου χρειάστηκε η παρέμβαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου για να εξαναγκαστεί το ελληνικό κράτος να παρέχει θεραπεία σε βαριά άρρωστη προσφύγισσα.

Συγκεκριμένα, μια από τις υποθέσεις που εκπροσωπεί η RSA αφορά τη Ζακιά*, νεαρή αναγνωρισμένη προσφύγισσα από τη Συρία με αναπηρία, η οποία δεν μπορούσε να ενεργοποιήσει τον ΑΜΚΑ της, επειδή δεν ήταν σε θέση να εργαστεί λόγω της κατάστασης της υγείας της. Χωρίς ΑΜΚΑ, δεν μπορούσε να λάβει την αγωγή που χρειαζόταν για να επιβιώσει. Χρειάστηκε να φτάσει στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (Omar κατά Ελλάδας, 4827/26) και να εκδοθούν ασφαλιστικά μέτρα ώστε να κινηθούν επιτέλους οι αρμόδιες αρχές. Ακόμη και τότε, η ενεργοποίηση του ΑΜΚΑ της καθυστέρησε περαιτέρω.

Μόνο μετά από απόφαση ασφαλιστικών μέτρων του ΕΔΔΑ στα μέσα Φεβρουαρίου 2026 και μετά από επανειλημμένες, συχνά ατελέσφορες επικοινωνίες με υπηρεσίες που δήλωναν αναρμόδιες, οι ελληνικές αρχές ενεργοποίησαν – μόλις στις αρχές Μαρτίου – τον ΑΜΚΑ της και μπόρεσε να συνεχίσει την αναγκαία θεραπεία της.

Το πρόγραμμα HELIOS+ και η πιθανή αστεγία

Η Ελλάδα ακολουθεί πολιτική άμεσης αυτονομίας, η οποία πολλές φορές οδηγεί στον δρόμο.

Οι πρόσφυγες υποχρεούνται να εγκαταλείψουν τις δομές φιλοξενίας εντός 30 ημερών από την αναγνώρισή τους, συχνά πριν προλάβουν να εκδώσουν τα απαραίτητα έγγραφα.

Το ζήτημα με την αδυναμία κατοχής ΑΜΚΑ δημιουργεί και προβλήματα στην πρόσβαση σε Ξενώνες Αστέγων, όπου είναι απαραίτητη η επίδειξή του.

Το πρόγραμμα HELIOS+, το οποίο ξεκίνησε επίσημα στις αρχές του 2025 με χρηματοδότηση από το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο+, αποτελεί το κύριο εργαλείο του ελληνικού κράτους για την ένταξη των προσφύγων, ωστόσο η αποτελεσματικότητά του αμφισβητείται έντονα λόγω περιορισμένης δυναμικότητας και αυστηρών προϋποθέσεων.

Με συνολικό στόχο την υποστήριξη μόλις 4.323 ατόμων έως το 2028 (δηλαδή περίπου 1.000 άτομα ετησίως), το πρόγραμμα αδυνατεί να καλύψει τις πραγματικές ανάγκες, αν αναλογιστεί κανείς ότι μόνο την τελευταία διετία αναγνωρίστηκαν πάνω από 67.000 πρόσφυγες.

Οι ωφελούμενοι έρχονται αντιμέτωποι με έναν γραφειοκρατικό παραλογισμό, καθώς για να εγγραφούν πρέπει να είναι αποδεδειγμένα άνεργοι και να κατέχουν πλήθος εγγράφων (ΑΔΕΤ, ΑΦΜ, ΑΜΚΑ, κλειδάριθμο TAXISnet), ενώ για να λάβουν τη μοναδική οικονομική στήριξη που παρέχεται -την επιδότηση ενοικίου- πρέπει να έχουν ήδη μισθώσει κατοικία με δικούς τους πόρους.

Η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο αβέβαιη λόγω της πολιτικής στροφής της κυβέρνησης, με τον Υπουργό Μετανάστευσης και Ασύλου να δηλώνει στις αρχές του 2026 ότι οι δράσεις στέγασης είναι “ανούσιες” και ότι τα κονδύλια θα μεταφερθούν από τις επιδοτήσεις ενοικίου αποκλειστικά σε προγράμματα απασχόλησης.

“Όσοι δικαιούνται άσυλο έχουν τη δυνατότητα, εφόσον το επιλέξουν, να παραμείνουν στη χώρα μέσω της εργασίας. Μαζεύουμε όλα τα κονδύλια και τα στρέφουμε στη δυνατότητα εργασίας. Δεν πιστεύουμε ότι οι δράσεις της στέγασης έχουν νόημα. Το να επιδοτείς το ενοίκιο ενός Σουδανού αγρότη, να μένει στην Κυψέλη, στον Άγιο Παντελεήμονα ή στα Πατήσια, είναι τελείως ανούσιο και αυτός τελικά το πιο πιθανό είναι ή να μην κάνει τίποτα ή να τον εντάξουνε κάποιοι σε εγκληματικές δραστηριότητες“, είχε δηλώσει χαρακτηριστικά τον Ιανουάριο του 2026.

Ήδη, η έλλειψη ενημέρωσης για την ανανέωση των έργων έχει οδηγήσει ορισμένες περιφέρειες στη διακοπή νέων εγγραφών, αφήνοντας εκατοντάδες πρόσφυγες σε στεγαστικό κενό.

Το χάος των καθυστερήσεων

Η έκθεση καταγράφει μια δραματική αύξηση των εκκρεμοτήτων, η οποία αποδίδεται κυρίως στις παραιτήσεις προσωπικού της Υπηρεσίας Ασύλου και την αδυναμία της να αντεπεξέλθει στον όγκο των αιτήσεων για την Άδεια Διαμονής (ΑΔΕΤ).

Ο χρόνος για την επεξεργασίας επεξεργασίας και ανανέωσης των αδειών παραμονής φθάνει κατά κανόνα τους 6-8 μήνες. “Πάνω από 2.200 αιτήσεις εκκρεμούν για διάστημα μεγαλύτερο του ενός έτους“, λέει ο κ. Μουζουράκης.

Κατά συνέπεια, καθ’ όλο αυτό το διάστημα, ο πρόσφυγας μένει χωρίς έγκυρο έγγραφο, κάτι που στην πράξη σημαίνει ότι μπορεί να μην μπορεί συνεχίζει να εργαστεί, να μισθώσει κατοικία ή να έχουν τραπεζικό λογαριασμό διότι δεν δίνεται κάποια προσωρινή άδεια διαμονής. “Η Υπηρεσία Ασύλου, κατόπιν αιτήματος, δίνει μία βεβαίωση που όμως είναι κενό γράμμα”, λέει.

 

Τα συστημικά εμπόδια στην πρόσβαση των αναγνωρισμένων προσφύγων σε απαραίτητα έγγραφα και στοιχειώδη δικαιώματα επιτείνονται πολύ περισσότερο λόγω της σημαντικής αύξησης των απελάσεων αναγνωρισμένων προσφύγων στην Ελλάδα από άλλα κράτη μέλη της ΕΕ.

 

Η RSA έχει υποστηρίξει τουλάχιστον 50 από τις/τους ανθρώπους αυτούς από τις αρχές του 2025 μέχρι σήμερα. Πρόκειται για άνδρες, γυναίκες και παιδιά από το Αφγανιστάν, την Παλαιστίνη, τη Συρία και άλλες χώρες, που επέστρεψαν κυρίως από Γερμανία, Ελβετία και Σουηδία. Στη συντριπτική πλειοψηφία των υποθέσεων αυτών, οι άνθρωποι βρέθηκαν αντιμέτωποι εξ αρχής με την αστεγία, χωρίς έγγραφα, χωρίς υλική υποστήριξη και χωρίς καμία πληροφορία σχετικά με τις διαδικασίες πρόσβασης στα δικαιώματά τους. Η υποστήριξη των ανθρώπων αυτών τροφοδοτεί άμεσα τα ευρήματα της παρούσας έκθεσης.

Όπως αναφέρεται, πάνω από 167.000 άνθρωποι έχουν λάβει διεθνή προστασία στην Ελλάδα από το 2020 ως το 2025. Μόνο το περασμένο έτος, χορηγήθηκε καθεστώς διεθνούς προστασίας σε 27.181 ανθρώπους, ενώ το 2024 έλαβαν καθεστώς διεθνούς προστασίας 40.237 άνθρωποι.

Οι ελληνικές αρχές δεν τηρούν στατιστικά στοιχεία για τον αριθμό των αναγνωρισμένων προσφύγων και κατόχων προσωρινής προστασίας που ζουν στη χώρα. Στα τέλη του 2025, ήταν ενεργές 96.438 Άδειες Διαμονής διεθνούς προστασίας της Υπηρεσίας Ασύλου, ενώ εκκρεμούσε η έκδοση ακόμη 19.398 αρχικών αδειών. Ήταν επίσης ενεργές 38.138 άδειες διαμονής προσωρινής προστασίας.

Παρακάτω ολόκληρη η έκθεση

RSA_ΑναγνωρισμένοιΠρόσφυγες2026