Ο Ντόναλντ Τραμπ και πώς συντρίβονται οι υπερ-ηγέτες

Το νομοσχέδιο “Πράξη για τη Σωτηρία της Αμερικής” (Save America Act) φαντάζει δύσκολο να το καταψηφίσει κανείς. Ωστόσο, προς μεγάλη απογοήτευση του Αμερικανού Προέδρου Ντόναλντ Τραμπ, η νομοθετική πρωτοβουλία παραμένει βαλτωμένη στο Κογκρέσο. Οι επικριτές της τη θεωρούν προσπάθεια χειραγώγησης του εκλογικού συστήματος, καθώς στοχεύει στη διαγραφή Δημοκρατικών από τους εκλογικούς καταλόγους ενόψει των φετινών, κρίσιμων ενδιάμεσων εκλογών.

Η απόπειρα να φέρεις τον εκλογικό νόμο στα μέτρα σου – και να εδραιωθείς στην εξουσία με κάθε θεμιτό ή αθέμιτο μέσο – αποτελεί κλασική τακτική των αυταρχικών ηγετών. Το παρήγορο είναι ότι αυτό δεν πιάνει πάντα. Στη Βραζιλία, την Ουγγαρία και τις Φιλιππίνες, οι πρόσφατες προσπάθειες τέτοιων ηγετών να ελέγξουν απόλυτα τους θεσμούς των χωρών τους απέτυχαν, με αποτέλεσμα ο Ζαΐχ Μπολσονάρου, ο Βίκτορ Όρμπαν και τον Ροντρίγκο Ντουτέρτε να χάσουν την εξουσία.

Όταν έγραψα το βιβλίο μου “Η Εποχή του Ισχυρού Άνδρα” (The Age of the Strongman) πριν από μερικά χρόνια, ήρθα αντιμέτωπος με ένα βασικό ερώτημα: είναι σωστό να βάζουμε στο ίδιο τσουβάλι ηγέτες όπως ο Σι Τζινπίνγκ ή ο Βλαντίμιρ Πούτιν – που κυβερνούν ξεκάθαρα αυταρχικά καθεστώτα – με τον Τραμπ ή τον Όρμπαν, οι οποίοι ανέβηκαν στην εξουσία μέσα από νόμιμες εκλογές;

Το συμπέρασμά μου ήταν ότι οι αυταρχικοί ηγέτες – ανεξάρτητα από το σύστημα στο οποίο δρουν – μοιράζονται συχνά τα ίδια ένστικτα και τις ίδιες μεθόδους. Καλλιεργούν μια προσωπολατρεία, συγκεντρώνουν την εξουσία γύρω από το πρόσωπό τους και πολεμούν κάθε ανεξάρτητο θεσμό που δεν μπορούν να ελέγξουν – είτε πρόκειται για τη δικαιοσύνη και τα μέσα ενημέρωσης, είτε μια εκλογική επιτροπή. Συχνά καταργούν επίσης τα συνταγματικά όρια θητείας, ώστε να παρατείνουν την παραμονή τους στην εξουσία. Ο Σι, ο Πούτιν και ο Ερντογάν στην Τουρκία το έχουν ήδη πράξει – ενώ οι φανατικοί οπαδοί του Τραμπ συντηρούν τα σενάρια για μια αντισυνταγματική τρίτη θητεία του. Αυτοί οι ηγέτες είναι σχεδόν πάντα άνδρες, εθνικιστές και λαϊκιστές. Η προσωποπαγής ηγεσία τους ευνοεί την οικογενειοκρατία και τη διαφθορά που απορρέει από αυτήν. Όλα αυτά, όπως λένε και στις εκθέσεις αυτοκινήτων, “περιλαμβάνονται στον βασικό εξοπλισμό”.

Η διαφορά δεν έγκειται στα ένστικτα των ηγετών αυτών, αλλά στην ανθεκτικότητα των συστημάτων στα οποία λειτουργούν. Αν ένας αυταρχικός κυβερνήτης διοικεί ένα ήδη βαθιά απολυταρχικό καθεστώς – όπως ο Σι ή ο Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν της Σαουδικής Αραβίας – είναι σχεδόν αδύνατο να ανατραπεί. Ίσως χρειαζόταν ένα πραξικόπημα ή μια ασυνήθιστα αποτελεσματική συνωμοσία της άρχουσας τάξης για να υπάρξει αλλαγή στην κορυφή.

Αν όμως ο ηγέτης αυτός έχει ανέβει στην εξουσία μέσα από ένα σύστημα που διατηρεί ακόμα ελεύθερες εκλογές – καθώς και δικαστήρια με σχετική ανεξαρτησία και στρατό που αρνείται να εκτελέσει αντισυνταγματικές διαταγές – τότε η απομάκρυνσή του από το αξίωμα παραμένει εφικτή.

Είναι αναμενόμενο ένας αυταρχικός ηγέτης να επιστρατεύσει γνώριμες εργαλειοθήκες τεχνασμάτων για να “γείρει” ένα δημοκρατικό σύστημα υπέρ του. Πλούσιοι ευνοούμενοι μπορούν να εξαγοράσουν τα μέσα ενημέρωσης. Δικαστές και στρατηγοί που επιδεικνύουν υπερβολική ανεξαρτησία μπορούν να αντικατασταθούν. Τα όρια των εκλογικών περιφερειών μπορούν να επαναχαραχθούν. Το σύνταγμα μπορεί να αναθεωρηθεί ή να αγνοηθεί. Το τελικό αποτέλεσμα είναι συχνά εκλογές που διεξάγονται ελεύθερα μεν, αλλά όχι με δίκαιους όρους, καθώς το παιχνίδι είναι στημένο εις βάρος της αντιπολίτευσης. Ακόμη κι έτσι όμως, αν ένας τέτοιος ηγέτης είναι εξαιρετικά λαομίσητος, μπορεί και πάλι να χάσει την ψήφο των πολιτών.

Αυτό ακριβώς συνέβη και με τον Όρμπαν στην Ουγγαρία. Παρά την καθόλα μεροληπτική τηλεοπτική κάλυψη που σίγησε πλήρως τον αντίπαλό του, Πέτερ Μάγιαρ, υπέστη συντριπτική ήττα στις εκλογές του Απριλίου.

Όταν ο Μπολσονάρου έχασε οριακά τις προεδρικές εκλογές στη Βραζιλία τον Οκτώβριο του 2022, αρνήθηκε να αποδεχθεί το αποτέλεσμα και πίεσε τη στρατιωτική ηγεσία να προχωρήσει σε πραξικόπημα. Όταν εκείνοι αρνήθηκαν, ξεσήκωσε τους οπαδούς του να εισβάλουν στο Κογκρέσο, το Ανώτατο Δικαστήριο και το προεδρικό μέγαρο. Ωστόσο, το δικαστικό σύστημα της Βραζιλίας αποδείχθηκε αρκετά ανθεκτικό ώστε να τον οδηγήσει σε δίκη και να τον στείλει στη φυλακή για πολλά χρόνια. Η καλύτερη ελπίδα του πλέον εναποτίθεται στον γιο του, τον Φλάβιο, και στο ενδεχόμενο να κερδίσει εκείνος την προεδρία τον Οκτώβριο.

Ως πρόεδρος των Φιλιππίνων από το 2016 έως το 2022, ο Ροντρίγκο Ντουτέρτε φυλάκισε πολιτικούς του αντιπάλους, εξανάγκασε σε παραίτηση τον πρόεδρο του Ανωτάτου Δικαστηρίου και έβαλε στο στόχαστρο τα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης. Ωστόσο, δεν κατάφερε να περάσει μια συνταγματική αναθεώρηση που θα του επέτρεπε να διεκδικήσει δεύτερη θητεία. Μετά την απώλεια της εξουσίας, εκδόθηκε στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο της Χάγης, όπου τελεί υπόδικος για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας.

Στο Ισραήλ, στο μεταξύ, ο Μπενιαμίν Νετανιάχου έχει καταβάλει έντονες προσπάθειες για να περιορίσει την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης και να περιθωριοποιήσει τα επικριτικά προς το πρόσωπό του, μέσα ενημέρωσης. Δεν μπόρεσε όμως να μπλοκάρει τη δίκη του για κατηγορίες διαφθοράς και είναι πολύ πιθανό να χάσει την εξουσία στις εκλογές που θα διεξαχθούν αργότερα φέτος.

Όμως, δεν έχουν αποδειχθεί όλα τα δημοκρατικά συστήματα αρκετά θωρακισμένα ώστε να αντισταθούν σε έναν αποφασισμένο επίδοξο αυταρχικό ηγέτη. Ο Ερντογάν βρίσκεται στην εξουσία στην Τουρκία από το 2003 –  αρχικά ως πρωθυπουργός και πλέον ως πρόεδρος. Οι πολιτικοί του αντίπαλοι προσπάθησαν με αποφασιστικότητα να τον νικήσουν κινούμενοι εντός του συστήματος. Οι αυταρχικές μέθοδοι του Ερντογάν, ωστόσο, ενδέχεται να του έχουν εξασφαλίσει μια ακλόνητη κυριαρχία στην εξουσία.

Ο Εκρέμ Ιμάμογλου, ο δημοφιλής δήμαρχος της Κωνσταντινούπολης, θεωρείτο ευρέως ως η πιο υπολογίσιμη εκλογική απειλή. Ωστόσο, αυτή τη στιγμή βρίσκεται στη φυλακή, αντιμετωπίζοντας ένα πλήθος κατηγοριών που εκτείνονται από τη διαφθορά μέχρι την τρομοκρατία και την κατασκοπεία. Η μοίρα του αντικατοπτρίζει εκείνη του χαρισματικού ηγέτη της αντιπολίτευσης, Σελαχατίν Ντεμιρτάς, ο οποίος παραμένει έγκλειστος για σχεδόν μία δεκαετία – παρά τις επανειλημμένες εκκλήσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων για την αποφυλάκισή του.

Ο Τραμπ είναι δεδηλωμένος θαυμαστής του Ερντογάν και πρόσφατα τον αποκάλεσε “σπουδαίο ηγέτη”. Όμως – ευτυχώς για τις ΗΠΑ – τα αμερικανικά δικαστήρια, τα μέσα ενημέρωσης και το εκλογικό σύστημα δείχνουν προς το παρόν πιο ανθεκτικά από τα αντίστοιχα της Τουρκίας. Μια υγιής χώρα χρειάζεται ισχυρούς θεσμούς, όχι έναν αυταρχικό ηγέτη.