Σκάνδαλο στην Ακρόπολη

Τον Οκτώβριο του 1932 η «σκανδαλώδης» επίσκεψη μιας εκκεντρικής Γαλλίδας, της πριγκίπισσας Μαργαρίτας ντε Μπρολί, και του συντρόφου της στον «Ιερό Βράχο» της Ακρόπολης, έγινε πρώτη είδηση και τροφοδότησε τον αθηναϊκό και τον επαρχιακό Τύπο με ποικίλα κουτσομπολιά και άφθονα σκωπτικά και λίαν πιπεράτα σχόλια.

Προχειρογραμμένη σε μικρή επαρχιακή εφημερίδα η είδηση είχε ως εξής:

ΠΡΩΤΟΦΑΝΕΣ ΣΚΑΝΔΑΛΟΝ

«Αθήναι – Πρωτοφανές εις τα χρονικά σκάνδαλον εδημιουργήθη σήμερον με ηρωίδα την Γαλλίδα πριγκίπισσαν Πεπρολί, ηλικίας 40 ετών. Η πριγκίπισσα, φανατική αρχαιόφιλος, επέτυχε την άδεια ανόδου εις την Ακρόπολιν κατά τας απογευματινάς ώρας, εξεδύθη και ολόγυμνη ως ήτο εποζάρισε και εφωτογραφήθη εμπροστά από τας Καρυάτιδας. Το ίδιον έκαμε και ο νεαρός συνοδός της έμπροσθεν αγάλματος ανδρός.»

Όνομα, ηλικία, και λεπτομέρειες του αρθριδίου είναι όλα κατά προσέγγιση, χαρακτηριστικά τηλεγραφικής μετάδοσης. Γεννημένη στο Παρίσι το 1883, γόνος αριστοκρατικής οικογένειας, η ντε Μπρολί ήταν ζωγράφος, ποιήτρια και κοσμική φιγούρα του Παρισιού. Το 1932 ταξίδευε στην Ελλάδα για να δει τα μνημεία της και να ζωγραφίσει την Ακρόπολη. Η ντε Μπρολί ήταν τότε 49 ετών και ο σύντροφός της ο κόμης Παριέντε, τον οποίο ο ελληνικός Τύπος αποκαλούσε, «Μεξικανό», δεκαοκτώ χρόνια νεότερός της.

Η αθηναϊκή εφημερίδα Ακρόπολις κέντησε απευθυνόμενη στο σεμνότυφο κοινό της: «Πού οδηγούν η ωραιοπάθεια και ο κοσμοπολιτισμός. Μια Γαλλίς πριγκήπισσα με τον ζιγκολό της φωτογραφίζονται ολόγυμνοι επί της Ακροπόλεως.» Το σκάνδαλο χαρακτηρίστηκε «κοσμοπολιτικόν» και «υπεραριστοκρατικόν», με «σάλτσαν αρχαιοπαθείας, ηδονισμού και εκφύλων διαθέσεων». Και η ηρωίδα, «υπέρπλουτος και υπερμορφωμένη», «πασίγνωστη από των φωτολούστων κέντρων του Μονπαρνάς μέχρι και των μυστηριωδεστέρων μπουάτ της Μονμάρτρης». Τα δε σεξιστικά σχόλια σε βάρος της κατέκλυσαν σύσσωμο τον Τύπο της εποχής. Σύμφωνα με την Ακρόπολι η πριγκίπισσα δεν διέθετε ούτε ωραιότητα ούτε νεότητα, είχε περίεργα ξανθοκόκκινα μαλλιά και πρόσωπο «αλύπητα» μακιγιαρισμένο. Ο «ζιγκολό» της ήταν ψηλός, μελαχρινός, με ανατολίτικα μάτια και σώμα λιγυρόν. Κατείχε δε τα πολυτιμότερα μυστικά του έρωτος (!).

ΤΙ ΕΙΧΕ ΣΥΜΒΕΙ

Με σύσταση πιθανότατα της Γαλλικής Πρεσβείας και τη μεσολάβηση του αρχαιολόγου Αλέξανδρου Φιλαδελφέα, η ντε Μπρολί είχε εξασφαλίσει άδεια να επισκεφθεί τον Βράχο τις μεσημβρινές ώρες, όταν ο χώρος δεν ήταν επισκέψιμος για το κοινό, ώστε να ζωγραφίσει με ησυχία «μερικάς γωνίας των αρχαίων μας μεγαλουργημάτων». Κομβικό ρόλο στην ανάδειξη της υπόθεσης ως «σκανδάλου» θα έπαιζε ένας φύλακας, ονόματι Αδαμαντίδης, ο οποίος την βοήθησε να μεταφέρει τα σύνεργά της κοντά στις Καρυάτιδες και ύστερα όπως του ζητήθηκε, αποσύρθηκε. Ωστόσο παρέμεινε κρυμμένος εκεί κοντά γιατί κάποιες ερωτοτροπίες του ζεύγους του φάνηκαν ανοίκειες. Από την κρυψώνα του παρακολούθησε αμέσως μετά «το σκανδαλιστικότερον, αλλά και περιεργότερον των θεαμάτων». Το ζευγάρι φωτογραφιζόταν εναλλάξ ολόγυμνο — εκείνη τον σύντροφό της μπροστά σε αντρικό άγαλμα, εκείνος εκείνην μπροστά στις Καρυάτιδες. Η πριγκίπισσα, παρά τα χρονάκια της, σύμφωνα με την μαρτυρία του, «πηδούσε, λύγιζε τα γόνατα προς τον ήλιο, ξάπλωνε με το πρόσωπο στον ουρανό». Στη συνέχεια, ο φύλακας είδε τον «Μεξικανό» να στήνει τη μηχανή σε ένα μικρό ύψωμα για αυτόματη λήψη και να σπεύδει προς το μέρος της.

ΑΣΕΜΝΟΣ ΑΡΧΑΪΚΗ ΣΚΗΝΗ

Ο Αδαμαντίδης δεν τους διέκοψε, αλλά συνέχισε έκπληκτος να παρακολουθεί. Αργότερα θα περιέγραφε ανήκουστες σκηνές: η πριγκίπισσα ανακάτεψε τα μαλλιά της για να μοιάζει με μαινάδα και έγειρε το κορμί της με το πρόσωπο στον ουρανό. Εκείνος την πλησίασε, την άρπαξε από τα μαλλιά και τη φίλησε, ενώ εκείνη με το ελεύθερο χέρι τον απέκρουε — δήθεν. Η μηχανή απαθανάτιζε τη σκηνή του σατύρου και της νύμφης. Τότε ο φύλακας δεν άντεξε άλλο, βγήκε από την κρυψώνα του, πήρε τη μηχανή και την κατάσχεσε για να την παραδώσει στη συνέχεια στο υπουργείο Παιδείας: οι Καρυάτιδες, σκέφτηκε, δεν ήταν εκεί για να διαφημίζουν τις ορέξεις της πριγκίπισσας.

Τα πρωτοσέλιδα της επομένης μίλησαν για βεβήλωση του Ιερού Βράχου. Στο όνομα της χρηστοήθειας, της ιερότητας του κορυφαίου μνημείου και του οφειλόμενου σεβασμού, ο Τύπος διανθίζει την «σόκιν» υπόθεση με γαργαλιστικές λεπτομέρειες για να πουλήσει φύλλα, αφιονίζοντας το αναγνωστικό κοινό πέρα από κάθε προηγούμενο. Οι κοινοί θνητοί εκστράτευσαν την επαύριον προς την Ακρόπολη για να μάθουν τα καθέκαστα από πρώτο χέρι. Ο φύλακας και αυτόπτης μάρτυρας Αδαμαντίδης βρήκε – σύμφωνα με την Ακρόπολι και πάλι – τον μπελά του και τράπηκε σε φυγή. Η εφημερίδα βρίσκει αφορμή να «χαριτολογήσει» ειρωνικά εις βάρος των Αθηναίων μεταφέροντας τα λόγια του αστυνόμου που διενεργούσε την ανάκριση για την βεβήλωση: «ουδέποτε τα βάθρα των Καρυατίδων εφιλοξένησαν τόσα κύματα εγχωρίων αρχαιοφίλων».

ΤΟ ΓΥΜΝΟ ΚΑΙ ΤΟ ΑΙΣΧΡΟ

Όταν εξετάστηκαν τα φιλμ, στο Υπουργείο Παιδείας, η πρώτη σκέψη ήταν να τα παραδώσουν στον Εισαγγελέα για να διωχθούν ποινικά οι «αισχροί βέβηλοι», πράγμα που εν τέλει απέτρεψε το υπουργείο Εξωτερικών για να μην δημιουργηθεί θόρυβος, κάτι που ωστόσο δεν αποφεύχθηκε. Ο υπουργός Παιδείας, Παν. Πετρίδης, αρνήθηκε να δώσει στη δημοσιότητα φωτογραφίες, λέγοντας: «Αι κατασχεθείσαι φωτογραφίαι είναι τοιαύται, ώστε η δημοσίευσίς των θα προεκάλει αμέσως την επέμβασιν του κ. Εισαγγελέως. Δεν επεζητήθη να φωτογραφηθή το γυμνόν, αλλά το αισχρόν.» Ο υπουργός διακρίνει ρητά το γυμνό από το αισχρό, και υπαινίσσεται χωρίς να το λέει ξεκάθαρα πως οι φωτογραφίες ήταν προκλητικές στα όρια ίσως της πορνογραφίας. Η εφημερίδα Βραδυνή σε μια έκλαμψη γλωσσικής «ευρηματικότητας» χαρακτήρισε την ντε Μπρολί «Τάνα-Γραία». Για την ιστορία, μία από τις κατασχεθείσες φωτογραφίες διέρρευσε και κυκλοφόρησε από άγνωστη πηγή, προς τέρψη και χαβαλέ του σκανδαλισμένου κοινού.

Η ντε Μπρολί έφυγε από την Αθήνα σύντομα μετά από αυτά, συνοδευόμενη όπως μας πληροφορεί η Ακρόπολι «από τις κατάρες των σεμνότυφων και το κουτσομπολιό των κοσμικών κύκλων».

Ωστόσο η επίσκεψή της δεν ήταν άγονη καλλιτεχνικά. Ο Αλέξανδρος Φιλαδελφεύς που την είχε επισκεφθεί στη Μεγάλη Βρετανία λίγες ώρες πριν αναχωρήσει, δήλωσε πως είδε 15 πίνακες που είχε φιλοτεχνήσει στην Ελλάδα και πως ορισμένοι ήταν αληθινά αριστουργήματα. Άραγε να έχει διασωθεί κάποιος;

ΣΤΑΣΙΣ ΝΥΜΦΗΣ ΚΑΙ ΣΑΤΥΡΟΥ

Ο εικονογραφικός τύπος «σάτυρος και νύμφη» αποδόθηκε από τον φύλακα της Ακρόπολης αρχικά και τον Τύπο ακολούθως. Η ντε Μπρολί δεν ανέβηκε στον Βράχο για να προκαλέσει, αλλά, το πιθανότερο, για να πραγματοποιήσει μια «εικονο-ποιητική» φαντασίωση των καιρών της, σε μια εποχή που η ευρωπαϊκή ελληνολατρία είχε πλέον σωματική διάσταση, ενώ τα γυμνιστικά κινήματα πλήθαιναν στην Ευρώπη. Φωτογράφοι και καλλιτέχνες έπαιρναν εικονογραφικούς τύπους από αγγεία και γλυπτά και τους ζωντάνευαν με πραγματικά σώματα.

ΤΟ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΟ ΤΗΣ NELLY’S και Ο ΠΑΥΛΟΣ ΝΙΡΒΑΝΑΣ

Η Ελληνίδα Nelly’s ήταν μια από αυτούς τους φωτογράφους. Οι φωτογραφίες της επτά χρόνια νωρίτερα, το 1925 στον Βράχο, με την Μόνα Πάεβα γυμνή, είχαν προκαλέσει παρόμοιο «γυμνικό» σκάνδαλο. Η άδεια είχε δοθεί από τον Α. Φιλαδελφέα που ήταν τότε Διευθυντής της Ακρόπολης, και εξαιτίας του σκανδάλου, ο Φιλαδελφέας τέθηκε σε αργία από τον δικτάτορα Θ. Πάγκαλο. Το Συμβούλιο Ξένων και Εκθέσεων, η πρώτη τουριστική υπηρεσία της Ελλάδας, διαμαρτυρήθηκε έντονα στην Αρχαιολογική Υπηρεσία και το Υπουργείο Παιδείας για τη «βεβήλωση του ιερού χώρου».

Ο Παύλος Νιρβάνας, υπερασπιζόμενος τη Νέλλυ, τους ειρωνεύτηκε ανελέητα σε ένα απολαυστικό χρονογράφημα στην Εστία. Μπροστά σε «ένα σώμα αγάλματος και μίαν επιδερμίδα ροδαλή» αντιπαραβάλλει «μερικούς σεβασμίους κυρίους, σκυμμένους γύρω από ένα τραπέζι, ξύνοντας την κεφαλήν τους και συντάσσοντας έγγραφα περί βεβηλώσεως». Βεβήλωση, λέει, θα ήταν να πετάξουν οι ίδιοι πάνω σε έναν αρχαιολογικό ενθουσιασμό τα ρούχα τους και να παραστήσουν τον Ερμή του Πραξιτέλη. Θέτοντας τον δάκτυλον επί τον τύπον των ήλων, συνεχίζει, λέγοντας πως βεβήλωση είναι οι ρομαντικές νύχτες κάθε Πανσέληνο, με την άδεια του υπουργείου Παιδείας∙ είναι τα γκρεμοτσακίσματα των απελπισμένων της ζωής που μετατρέπουν τον Ιερό Βράχο σε αυτοκτονείον∙ είναι τα βεγγαλικά κατά τις επίσημες μέρες και οι σπασμένες μπουκάλες κρασιού που έστρωσαν κάποτε το δάπεδο του ναού ύστερα από ένα επίσημο γεύμα.

Κι έπειτα αντιστρέφει το επιχείρημα του Συμβουλίου Ξένων και Εκθέσεων, διαμαρτυρόμενος στο όνομα των θεών του Ολύμπου, οι οποίοι περπατούσαν μαζί άντρες και γυναίκες, ολόγυμνοι. Υπερασπίζεται δηλαδή το γυμνό επικαλούμενος την ίδια την αρχαιότητα, αντί να τη χρησιμοποιεί ως λόγο απαγόρευσης: ο Βράχος είναι γεμάτος γυμνά, και η σεμνοτυφία είναι νεωτερική προσθήκη, όχι αρχαία αρετή. Επιπλέον, προφητικά σχεδόν, κατηγορεί το Συμβούλιο ότι στερεί τον Βράχο από τη ζωή και το «σεμνόν άνθος της γυμνότητος», για να τον παραδώσει στα κρουαζιερόπλοια και στους τουρίστες, στα αποικιακά καπέλα και στις καμπαρντίνες των «απεξηραμένων μιςς».

Η εύστοχη παρέμβαση του Νιρβάνα που ξεσκέπαζε την υποκρισία και τις γκριμάτσες των υπερβολικά ενάρετων θεματοφυλάκων των ιερών και οσίων, πέτυχε τον σκοπό της και τα πνεύματα ηρέμησαν.

Το ωραίο είναι πως λίγα χρόνια αργότερα, ο ίδιος κρατικός μηχανισμός που είχε κάνει λόγο για βεβήλωση, ανέθετε στη Νέλλυ τις πρώτες τουριστικές αφίσες: το 1936 οι φωτογραφίες με τις γυμνές χορεύτριες έγιναν αφίσες και παρουσιάστηκαν στο περίπτερο του ελληνικού τουρισμού στην Διεθνή Έκθεση του Παρισιού.

ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΙ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ

Τελευταία φορά που το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο (ΚΑΣ) απέρριψε αίτημα αδειοδότησης στον χώρο της Ακρόπολης, έκανε λόγο για «ασυμβατότητα με τους συμβολισμούς που εκπέμπει και τις αξίες που προβάλλει η Ακρόπολη και ιδιαιτέρως ο Παρθενώνας, ως ένα οικουμενικό μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς». Αναρωτιέται κανείς αν θα μπορούσε σήμερα να κατονομάσει κάτι από αυτά ο μέσος Έλληνας πολίτης ή αν είναι υποχρεωμένος να τα σέβεται με έναν σεβασμό στείρο και προγονολατρικό∙ επίσης αν μπορεί να μιλήσει γι’ αυτά ο μέσος τουρίστας ή αν στήνεται απέναντί τους «υποχρεωμένος να τα θαυμάζει με έναν θαυμασμό κενό από κάθε αυθεντικό αίσθημα*».

Η Ακρόπολη και τα μνημεία της παραμένουν στη θέση τους χιλιάδες χρόνια υπερβαίνοντας όχι μόνο τις γενιές αλλά ίσως και τις ίδιες τις προθέσεις εκείνων που τα οραματίστηκαν και τα έχτισαν. Για αιώνες δέχονται τις λογής ερμηνείες, τις προβολές μας ή και τις φαντασιώσεις μας ακόμα∙ υπομένουν βαναυσότητες, λεηλασίες και ακρωτηριασμούς. Περιγράφουν, ωστόσο, αμείλικτα κάθε φορά το παρόν και μας καθρεφτίζουν με τις πλάνες και τις ιδεοληψίες μας.

Είναι άλλωστε χτισμένα στα «μέτρα» του ανθρώπου.

*Από το κείμενο της Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου για την «Προκήρυξη» (1944) του Γιώργου Μακρή, όπου ο ποιητής βάλλει κατά του εθνικού τουρισμού, της «εφιαλτικής φολκλορικής αρθρογραφίας» και της προετοιμασίας «ερασιτεχνών περιηγητών και ευνούχων». Βλ. «Μαρτυρίες και σημειώματα για τον Γιώργο Β. Μακρή», στο Γραπτά Γιώργου Β. Μακρή, Εστία, 1986.