Βραζιλία: Η “Στρατιά του Λούλα” πίσω από τη μεγάλη εκλογική ανατροπή – Ο “ρόλος” του WhatsApp

Ένα κανάλι στο WhatsApp, που μέσα σε λίγες εβδομάδες συγκέντρωσε 10,8 εκατομμύρια ακολούθους, πιστώνεται από συμμάχους του Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα ως ένα από τα εργαλεία που συνέβαλαν στη θεαματική ανατροπή των δεδομένων στις προεδρικές εκλογές της Βραζιλίας.

Ο Λούλα, ο οποίος βρισκόταν πίσω από τον δεξιό αντίπαλό του Φλάβιο Μπολσονάρου, κατάφερε μέσα σε περίπου τρεις εβδομάδες να ανατρέψει την εικόνα και να εξασφαλίσει μία ακόμη προεδρική θητεία.

Στο επίκεντρο αυτής της κινητοποίησης βρέθηκε η λεγόμενη «Στρατιά του Λούλα» (Lula’s Army), ένα ψηφιακό δίκτυο υποστηρικτών που οργανώθηκε μέσω WhatsApp.

Η άνοδος της «Στρατιάς του Λούλα»

Σύμφωνα με το BBC, το κανάλι δημιουργήθηκε σε μια περίοδο κατά την οποία ακόμη και στελέχη και υποστηρικτές του Λούλα αμφέβαλλαν για το κατά πόσο μπορούσε να ανατρέψει το αποτέλεσμα.

Επικεφαλής της επιχείρησης ήταν ο βουλευτής Αντρέ Ζανόνες, ο οποίος καλούσε τους υποστηρικτές να μοιράζονται βίντεο, να ενισχύουν συγκεκριμένα hashtags και να προσελκύουν νέους ψηφοφόρους.

Τα μηνύματα περιλάμβαναν έτοιμο υλικό για αναδημοσίευση και συγκεκριμένες «αποστολές» για τους συμμετέχοντες, με στόχο την ενίσχυση της διαδικτυακής παρουσίας του Λούλα.

Ο Ζανόνες χρησιμοποιούσε μάλιστα στρατιωτική φρασεολογία, καλώντας τους «στρατιώτες» του να κάνουν ένα βίντεο να «εκτοξευθεί» ή ένα hashtag να γίνει viral.

Η ταχύτητα με την οποία το κανάλι έφτασε τα 10,8 εκατομμύρια μέλη θεωρήθηκε ιδιαίτερα σημαντική, καθώς επί χρόνια οι πολιτικές δυνάμεις που συνδέονταν με τον πρώην πρόεδρο Ζαΐχ Μπολσονάρου θεωρούνταν ότι είχαν το πλεονέκτημα στην ψηφιακή πολιτική κινητοποίηση, κυρίως στο WhatsApp και το Telegram.

Από το WhatsApp στους δρόμους

Η επιτυχία της καμπάνιας δεν περιορίστηκε, ωστόσο, στα social media.

Η πολιτική επιστήμονας Ντενίλντε Χολζάκερ επισημαίνει ότι κρίσιμο ρόλο έπαιξε η αλλαγή στρατηγικής του ίδιου του Λούλα, ο οποίος συνέδεσε την ψηφιακή εκστρατεία με μια πιο έντονη κινητοποίηση στη βάση.

Η καμπάνια ενίσχυσε την παρουσία της στις τοπικές κοινωνίες και προσάρμοσε τα μηνύματά της, επιχειρώντας να συνδέσει μια ενδεχόμενη νίκη του Μπολσονάρου με φόβους για αλλαγές σε κοινωνικά προγράμματα και απώλεια δικαιωμάτων.

Σύμφωνα με τη Χολζάκερ, ο Λούλα αναγνώρισε τις αδυναμίες της καμπάνιας του και άλλαξε σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο απευθυνόταν στους ψηφοφόρους.

Αντίθετα, εκτίμησε ότι ο Φλάβιο Μπολσονάρου μπήκε στον δεύτερο γύρο με υπερβολική αυτοπεποίθηση και δεν κατάφερε να επικοινωνήσει εξίσου αποτελεσματικά με τη δική του βάση.

Η 24ωρη «μετάδοση της ανατροπής»

Την παραμονή των εκλογών, ο Ζανόνες διοργάνωσε ακόμη και μια 24ωρη ζωντανή μετάδοση, την οποία χαρακτήρισε «livestream της ανατροπής», την ώρα που οι δημοσκοπήσεις εξακολουθούσαν να δείχνουν προβάδισμα του αντιπάλου του Λούλα.

Η επιθετική και συχνά συγκρουσιακή επικοινωνιακή στρατηγική του είχε προκαλέσει επιφυλάξεις σε στελέχη του Εργατικού Κόμματος, τα οποία φοβούνταν ότι θα μπορούσε να υπονομεύσει τη μετριοπαθέστερη εικόνα που επιδίωκαν να προβάλουν για τον Λούλα.

Μετά τη νίκη, ωστόσο, ο Βραζιλιάνος πρόεδρος αποκάλεσε τον Ζανόνες «στρατηγό μας» και τον ευχαρίστησε για τη συμβολή του στην καθημερινή κινητοποίηση των υποστηρικτών.

Πόσο καθοριστικά ήταν τα social media;

Η πραγματική εκλογική επίδραση της «Στρατιάς του Λούλα» παραμένει δύσκολο να αποτιμηθεί.

Πολιτικοί επιστήμονες επισημαίνουν ότι δεν είναι δυνατόν να υπολογιστεί πόσοι ψηφοφόροι άλλαξαν επιλογή αποκλειστικά λόγω της εκστρατείας στο WhatsApp.

Η κοινωνιολόγος και πολιτική επιστήμονας Μάιρα Γκουλάρτ, καθηγήτρια στο Ομοσπονδιακό Πανεπιστήμιο του Ρίο ντε Τζανέιρο, υποστηρίζει ότι η ανατροπή ήταν αποτέλεσμα του συνδυασμού ψηφιακής κινητοποίησης και δράσης στον δρόμο.

Κατά την ίδια, οι υποστηρικτές του Λούλα κατάφεραν να μετατρέψουν τον διαδικτυακό ενθουσιασμό σε πραγματική πολιτική συμμετοχή, κινητοποιώντας ψηφοφόρους που διαφορετικά ενδέχεται να απείχαν και επιχειρώντας να πείσουν αναποφάσιστους.

Το μοντέλο που θέλει να μεταφέρει στην κυβέρνηση

Ο ίδιος ο Λούλα άφησε να εννοηθεί μετά τη νίκη ότι αυτή η μορφή κινητοποίησης δεν θα περιοριστεί στην προεκλογική περίοδο.

Στην επινίκια ομιλία του ανέφερε ότι η εκλογική μάχη τού έδωσε «πολλά μαθήματα» και υποσχέθηκε μεγαλύτερη συμμετοχή των πολιτών στη λήψη αποφάσεων.

Παράλληλα, προανήγγειλε πολύ μεγαλύτερο ρόλο της ψηφιακής επικοινωνίας στη νέα κυβέρνησή του, δείχνοντας ότι το μοντέλο της «Στρατιάς του Λούλα» ενδέχεται να αποτελέσει εργαλείο πολιτικής κινητοποίησης και μετά τις εκλογές.