ΕΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΝΔΡΕΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Η manosphere δεν είναι απλώς μια ακόμη διαδικτυακή τάση. Πρόκειται για ένα πολυσύνθετο οικοσύστημα κοινοτήτων, δημιουργών περιεχομένου και διαδικτυακών ομάδων που τα τελευταία χρόνια αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη επιρροή, ιδιαίτερα σε νεαρούς άνδρες, επηρεάζοντας τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται την ανδρική ταυτότητα, τις σχέσεις και τους έμφυλους ρόλους.

Παρότι στο εσωτερικό της συνυπάρχουν κοινότητες με διαφορετικές αφετηρίες και στόχους, η manosphere έχει συνδεθεί διεθνώς με την εξάπλωση αντιφεμινιστικών αφηγημάτων, στερεοτύπων για την αρρενωπότητα και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ακραίων μισογυνικών ιδεών. Ταυτόχρονα, όμως, η δημοφιλία της αναδεικνύει και υπαρκτές κοινωνικές προκλήσεις, όπως η μοναξιά, η δυσκολία έκφρασης των συναισθημάτων και η αναζήτηση ταυτότητας από πολλούς άνδρες στη σύγχρονη εποχή.

Πώς εξηγείται η άνοδος αυτού του φαινομένου; Γιατί βρίσκει απήχηση σε ολοένα και περισσότερους νέους; Ποιος είναι ο ρόλος των αλγορίθμων των social media και ποιες είναι οι επιπτώσεις όταν τέτοιες κοινότητες μετατρέπονται σε χώρους αναπαραγωγής ακραίων ιδεολογιών;

Η ψυχολόγος Ζωή Κρυώνη μιλά στο NEWS 24/7 και αναλύει τις ψυχολογικές και κοινωνικές διαστάσεις της manosphere, εξηγώντας γιατί η κατανόηση του φαινομένου απαιτεί να δούμε ταυτόχρονα τόσο τις πραγματικές ανάγκες που εκφράζουν ορισμένοι άνδρες όσο και τους κινδύνους που αναδύονται όταν αυτές εργαλειοποιούνται από ακραίες αφηγήσεις.

Τι είναι τελικά η manosphere και ποιες κοινότητες περιλαμβάνει;

Ας κατανοήσουμε, αρχικά, πώς ορίζεται η manosphere και ποιες είναι οι έννοιες- κλειδιά που τη συνοδεύουν. Πρόκειται στην πραγματικότητα για ένα ετερογενές οικοσύστημα το οποίο αποτελείται από πολλές διαφορετικής έντασης αλλά κατά βάση κοινής ιδεολογίας ομάδες και κοινότητες, όπως οι Men’s Rights Activists, οι Red Pill, οι Pickup Artists, οι Men Going Their Own Way και οι Incels. Είναι κρίσιμο να αντιληφθούμε ότι οι ομάδες αυτές διαφέρουν ως προς τα επιμέρους ζητήματα με τα οποία καταπιάνονται αλλά και ως προς την ακρότητα την οποία υιοθετούν στη ρητορική τους.

Παρόλα αυτά κοινός παρονομαστής για όλες αποτελεί η έννοια του ανταγωνισμού μεταξύ ανδρών και γυναικών για την ισχύ και κυριαρχία του ενός ή του άλλου, η πεποίθηση ότι η ανδρική αξία καθορίζεται από την οικονομική και σεξουαλική επιτυχία ή/ και το κοινωνικό status αλλά και, τέλος, η πεποίθηση ότι για τις δυσκολίες στις σχέσεις ευθύνονται εξωτερικοί παράγοντες, όπως οι κοινωνικές αλλαγές που έχει επιφέρει ο φεμινισμός ή εν γένει η συμπεριφορά των γυναικών απέναντι στους άνδρες.

Αν προσπαθούσαμε με λίγα λόγια να ορίσουμε την ανδρόσφαιρα, θα καταλήγαμε ότι δεν πρόκειται τόσο για ένα ενιαίο κίνημα όσο για ένα σύνθετο κοινωνικοψηφιακό φαινόμενο. Έναν χώρο που περιλαμβάνει από δημιουργούς περιεχομένου και βίντεο στο Youtube και το TikTok έως κοινότητες και ιστοσελίδες, που μέσω, κατά βάση, αντιφεμινιστικής ρητορικής, συμπαγών και απόλυτων απόψεων περί αρρενωπότητας αλλά και άκαμπτων πατριαρχικών αντιλήψεων σχετικά με τον ρόλο και τη θέση της γυναίκας και του άνδρα στην οικογένεια και την κοινωνική ζωή προσφέρει άμεσες λύσεις εν είδει οδηγών και βημάτων, ώστε ο εκάστοτε άνδρας να αποκαταστήσει την «αδικία» του συστήματος απέναντί του, να διεκδικήσει τη θέση που του αναλογεί και να φτάσει ένα πολύ συγκεκριμένο πρότυπο ρόλου και επιτυχίας.

Γιατί εμφανίστηκε η manosphere και τι ανάγκες καλύπτει;

Εξετάζοντας τη manosphere ως φαινόμενο, εύλογα προκύπτει το ερώτημα πώς γεννήθηκε και ποια ανάγκη εξυπηρετεί και θρέφει. Ένα zoom out θα μας βοηθήσει να δούμε το φαινόμενο αυτό πολυπαραγοντικά και να το εξετάσουμε ολοκληρωμένα.

Αρχικά, αν το φεμινιστικό κίνημα ήταν η ανάγκη των γυναικών να διεκδικήσουν την ισότιμη θέση τους μέσα στον δημόσιο και ιδιωτικό βίο, να εργαστούν, να ψηφίσουν, να ζήσουν και να αποφασίζουν ελεύθερα για την αυτοδιάθεσή τους μέσα σε ένα πατριαρχικό σύστημα κοινωνικής οργάνωσης, τότε η manosphere και η ρητορική των τελευταίων χρόνων ιδιαίτερα μετά το 2010 θα μπορούσε να αποτελεί μία μορφή απάντησης του συστήματος αυτού στην αλλαγή που επέρχεται διαρκώς. Οι διεκδικήσεις των γυναικών, οι κατά συνέπεια αλλαγές στους έμφυλους ρόλους και οι μεταβολές σε συστήματα όπως η οικογένεια π.χ. μονογονεϊκές, μεικτές, διευρυμένες κλπ. ήταν αναμενόμενο σε μία πατριαρχικά δομημένη κοινωνία να γεννήσουν αίσθημα αβεβαιότητας στους άνδρες, στο οποίο η manosphere έρχεται να δώσει απλοϊκές και εύκολες απαντήσεις όσο και μια αίσθηση βεβαιότητας σχετικά με τη θέση και τον ρόλο τους.

Αρκεί ο αντιφεμινισμός για να εξηγήσει την άνοδο της manosphere;

Ο φεμινισμός αποτελεί ένα κίνημα με περισσότερα από 200 χρόνια ιστορίας. Άρα, θα μπορούσαμε να διακρίνουμε τη manosphere αποκλειστικά ως μία αντιφεμινιστική αντίδραση και απάντηση της πατριαρχίας; Η σύντομη απάντηση είναι πιθανά όχι, καθώς είναι ένα αρκετά σύγχρονο και σχεδόν εκθετικά εξελισσόμενο φαινόμενο, που δεν είναι άσχετο με την εποχή του. Τα στοιχεία των τελευταίων 10-15 ετών σχετικά με την ψυχική υγεία των ανδρών πλέον καταδεικνύουν μία ξεκάθαρη εικόνα. Οι άνδρες πεθαίνουν από αυτοκτονία σημαντικά συχνότερα στις υψηλού εισοδήματος χώρες, ενώ ταυτόχρονα αναζητούν ψυχολογική ή ψυχιατρική βοήθεια σπάνια ή όταν πλέον τα συμπτώματά τους έχουν επιδεινωθεί. Αντίθετα, αναπτύσσουν δυσλειτουργικές στρατηγικές αντιμετώπισης όπως η κατάχρηση ουσιών και αλκοόλ, η επιθετικότητα, η κοινωνική απομόνωση κ.α.

Μάλιστα ο Παγκόσμιος Οργανισμός γείας σε έκθεσή του (2020) επισημαίνει ότι βασικοί λόγοι που οι άνδρες δεν αναζητούν εγκαίρως βοήθεια είναι η δυσκολία έκφρασης του συναισθήματος, η έμφαση στην αυτάρκεια, η συσχέτιση της ευαλωτότητας με αδυναμία όσο και ο φόβος της κοινωνικής απαξίωσης. Το αίσθημα μοναξιάς που βιώνουν οι άνδρες εδώ φαίνεται να παίζει καθοριστικό ρόλο.

Αντιλαμβανόμαστε, άρα, ότι η ύπαρξη μιας κοινότητας, ενός οικοσυστήματος, όπως η manosphere, έχει τη δυνατότητα να προσφέρει στα μέλη της εκείνο το αναγκαίο αίσθημα αποδοχής, την αίσθηση του «ανήκειν» σε μία ομάδα και παράλληλα αλληλοϋποστήριξη, κοινή ταυτότητα και σκοπό.

Είναι οι ανάγκες αυτές που καλύπτει ικανές να συντηρήσουν το ίδιο το οικοσύστημα;

Σίγουρα ναι και μάλιστα εκείνες οι δυναμικές ομάδας που αναπτύσσονται με κοινή στοχοθεσία και κοινό «εχθρό» έχει φανεί και ιστορικά ότι έχουν εξαιρετικά μεγάλη ισχύ και επίδραση στα άτομα που προσελκύουν.

Πόσο καθοριστικός είναι ο ρόλος των social media;

Εξετάζοντας τους παράγοντες που οδήγησαν στην ραγδαία εξάπλωση της manosphere τα τελευταία 10-15 χρόνια, το πιο ενδιαφέρον εύρημα αφορά στη δραστική συμβολή των social media. Οι έρευνες πλέον δεν εξετάζουν τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης ως μέρη που φιλοξενούν απλά το οικοσύστημα της ανδρόσφαιρας, αντίθετα πρόκειται για μηχανισμούς προώθησης και διάδοσης ακραίων ιδεολογιών μέσω των αλγοριθμικών προτάσεων. Εν ολίγοις, ο αλγόριθμος προωθεί και αγαπά το αμφιλεγόμενο περιεχόμενο που γεννά έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις, αντιπαραθέσεις και εν γένει αλληλεπίδραση. Οι μεγάλες εταιρείες δεν είναι άμοιρες ευθυνών και θα ήταν τουλάχιστον άδικο να επικεντρώσουμε το βλέμμα μας μόνο στα άτομα.

Μέσα στην περίπλοκη αυτή εποχή της αμέτρητης πληροφορίας, της άκριτης έκθεσης του εαυτού, της ψηφιοποίησης του ίδιου του ατόμου και των κοινωνικών του σχέσεων, της ταυτόχρονης ανόδου των ποσοστών των ψυχικών διαταραχών στους νέους την τελευταία δεκαετία, ας φανταστούμε πόσο δύσκολο είναι για ένα νεαρό παιδί ή έφηβο/η να βρει τη θέση του/της μέσα σε αυτόν τον κόσμο. Δυστυχώς, οι ακραίες ρητορικές κερδίζουν έδαφος σε μεταβατικές εποχές προσφέροντας μία ψεύτικη αίσθηση ελέγχου, βεβαιότητας και (πάντα) την υπόδειξη ενός «υπεύθυνου για τα δεινά».

Πώς επηρεάζει όμως η manosphere τους άνδρες που υιοθετούν τις απόψεις της και τις πρακτικές της;

Εδώ διαφαίνεται ένα χαρακτηριστικό παράδοξο. Ενώ το οικοσύστημα της ανδρόσφαιρας φαίνεται να προσφέρεται ως χώρος που υπόσχεται αυτοβελτίωση, κοινωνική ενδυνάμωση και προσωπική οικονομική και σεξουαλική επιτυχία, αντίθετα, οι τελευταίες έρευνες καταδεικνύουν ότι οι άνδρες που υιοθετούν μακροχρόνια τα ακραία αφηγήματά της τείνουν να βιώνουν μεγαλύτερη μοναξιά και κοινωνική απομόνωση. Ταυτόχρονα, τα άκαμπτα πρότυπα αρρενωπότητας, που εμπεριέχουν έννοιες όπως αυτάρκεια, κυριαρχία, ταύτιση της ευαλωτότητας ως αδυναμίας και τα οποία ένας άνδρας καλείται να φτάσει, φάνηκε ότι συσχετίζονται με αυξημένα επίπεδα άγχους, κατάθλιψης, θυμού και παράλληλα μειωμένη αναζήτηση βοήθειας από ειδικούς ψυχικής υγείας. Τέλος, ενώ η ανδρόσφαιρα υπόσχεται λύσεις σχετικά με τις ενδεχόμενες δυσκολίες που αντιμετωπίζουν άνδρες στη σύναψη και διατήρηση σχέσεων, οι έρευνες καταλήγουν ότι η υιοθέτηση στερεοτυπικών απόψεων σχετικά με τις διαφυλικές σχέσεις επηρεάζει αρνητικά την ποιότητα των σχέσεων δημιουργώντας, κατά συνέπεια, έναν φαύλο κύκλο, όπου οι αρνητικές, δυσάρεστες εμπειρίες ερμηνεύονται ως επιβεβαίωση των πεποιθήσεων του ατόμου (Rollano et al.(2026), White, A.C., &Zarling, A.(2026), Ging, D.(2019), Habib et al.(2022).

Τι μας λέει τελικά η άνοδος της manosphere για τη σημερινή κοινωνία;

Καταλήγοντας, έχει νόημα να διακρίνουμε την manosphere ως ένα ακόμα σύμπτωμα της εποχής και της άνθισης των ακραίων ρητορικών σε όλες τις εκφάνσεις της κοινωνικής και πολιτικής ζωής. Σε μία σύνθετη και πολύπλοκη πραγματικότητα που ο όγκος πληροφορίας, είδησης, έρευνας και ερεθισμάτων είναι δυσθεώρητος, το άτομο που εκ των πραγμάτων είναι υπερφορτωμένο από αυτόν τον όγκο ερεθισμάτων, αναζητά απλές απαντήσεις σε κρίσιμα ζητήματα που το απασχολούν. Οι μόνες θεωρίες όμως που προσφέρουν απλές απαντήσεις σε σύνθετες ερωτήσεις είναι εκείνες των άκρων. Οι ακραίες θέσεις έχουν κερδίσει τόσο μεγάλο έδαφος στην εποχή μας, καθώς, μεταξύ άλλων, αγνοούν επιδεικτικά την πολυπλοκότητα, την ποικιλομορφία και τη διαφορετικότητα και σαν σε δυαδικό σύστημα κατηγοριοποιούν σημαντικά θέματα όπως η ψυχική υγεία, η ισότητα, η κοινωνική και φυλετική ταυτότητα, η αναζήτηση νοήματος και σκοπού σε δίπολα προσφέροντας εύκολες, ακούραστες σχεδόν απαντήσεις και θεωρίες, υποδεικνύοντας εύκολους «εχθρούς» στόχους, καθησυχάζοντας ψευδώς, υπνωτίζοντας στην πραγματικότητα την ανάγκη για αναζήτηση, εκμάθηση, καλλιέργεια και επανάσταση. Τα κοινωνικά φλέγοντα ζητήματα είναι πιο περίπλοκα από ποτέ και τα άτομα δυσκολεύονται να ακολουθήσουν την πολυπλοκότητα αυτή. Τα άκρα μόνο διαβεβαιώνουν ότι έχουν απλές λύσεις και οι λύσεις που είναι απλές είναι εκ προοιμίου ακραίες.

* Η Ζωή Κρυώνη είναι Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια, απόφοιτος του τμήματος Ψυχολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, ειδικευόμενη στην Γνωσιακή Συμπεριφοριστική Ψυχοθεραπεία στην Εταιρεία Γνωσιακών Συμπεριφοριστικών Σπουδών.