Πέντε φωνές προσπαθούν να σπάσουν την ομοφοβική σιωπή

Μετά από μια επιτυχημένη περιοδεία σε διάφορες πόλεις και νησιά της Ελλάδας, η παράσταση Σταθμός Ω του Γιώργου Χριστοδούλου, σε σκηνοθεσία Δημήτρη Τσικούρα (Τσικ), επιστρέφει στην Πλαγία Σκηνή του Κτηρίου Τσίλλερ για περιορισμένο αριθμό παραστάσεων έως 31 Μαΐου.

Το έργο, εμπνευσμένο από τη Ραψωδία Ω της Ιλιάδας, διερευνά την απώλεια, τη συνενοχή, τη συγχώρεση και τη μνήμη μέσα από τη σύγχρονη ματιά ενός τραγικού γεγονότος. Σε έναν ελληνικό χωριό, ο πατέρας ενός νέου που εξαφανίζεται ζητά την αλήθεια και την επιστροφή του σώματος του παιδιού του, αναζητώντας τη μνήμη και την αποδοχή σε μια κοινωνία που σιωπά μπροστά στην ομοφοβία και την αδικία.

Πέντε πρόσωπα συναντιούνται στην σκηνή για να αποκαλύψουν τις αθέατες πλευρές της ιστορίας, ζητώντας από κοινού την «συν-χώρεση» ως μια πράξη συλλογικής και ατομικής αντίστασης στην σιωπή και την απώλεια.

Εμείς ρωτήσαμε τους ηθοποιούς της παράστασης (Ζωή Κουσάνα, Παναγιώτη Παντέρα, Στέφανο Πίττα, Δημήτρη Τσικούρα (Τσικ) και Αλεξάνδρα Χασάνι) πώς η αρχετυπική ικεσία του Πριάμου στη Ραψωδία Ω μεταμορφώνεται στον «Σταθμό Ω», σε σύγχρονη πράξη συν-χώρεσης μπροστά στην απώλεια και τη συλλογική σιωπή;

Ζωή Κουσάνα

Η ικεσία του Πρίαμου στην Ιλιάδα, στη Ραψωδία Ω, αποτελεί μια πράξη ταπείνωσης, αλλά και αναγνώρισης: ένας πατέρας στέκεται απέναντι στον άνθρωπο που του στέρησε το παιδί του και ζητά την επιστροφή του σώματός του. Σε αυτή τη σκηνή, ο πόνος γίνεται κοινός τόπος· ο εχθρός μετατρέπεται για μια στιγμή σε άνθρωπο που μπορεί να κατανοήσει.

Στον «Σταθμό Ω», η αρχετυπική ικεσία μετασχηματίζεται σε μια σύγχρονη πράξη «συν-χώρεσης», όχι ως συγχώρεση με την παραδοσιακή έννοια, αλλά ως μια δύσκολη και επίπονη συνύπαρξη με την απώλεια και με τους άλλους. Για το ρόλο που υποδύομαι, την Κατερίνα, αυτό σημαίνει να συνεχίζει να υπάρχει μέσα σε μια κοινότητα που δεν κατάφερε να «χωρέσει» τον φίλο της, κρατώντας ταυτόχρονα ζωντανή τη μνήμη.

Το «συν-χωρώ» εδώ σημαινει δημιουργία χώρου: για τη θλίψη, την οργή, τη μνήμη, αλλά και για την αναμέτρηση με μια κοινωνία που σιώπησε. Είναι μια πράξη εσωτερική, αλλά και συλλογική, που δεν λύνει το τραύμα, αλλά το καθιστά ορατό. Μέσα από τη σκηνική συνύπαρξη των πέντε προσώπων που γίνεται συλλογική φωνή, επιχειρείται το σπάσιμο της σιωπής και η ανάκληση όχι μόνο της συγκεκριμένης ιστορίας, αλλά και πολλών παρόμοιων, πραγματικών ιστοριών.

Με αυτόν τον τρόπο, ο «Σταθμός Ω» μετατρέπει την ικεσία από μια στιγμή λύτρωσης —όπως στην αρχαία αφήγηση— σε μια διαρκή πράξη μνήμης και αντίστασης. Μια πράξη που δεν ζητά απλώς συγχώρεση, αλλά απαιτεί να ακουστεί η αλήθεια και να δημιουργηθεί χώρος ώστε τέτοιες ιστορίες να μην επαναληφθούν.

Παναγιώτης Παντέρας

Η έννοια του «συν-χωρώ», όπως γεννιέται μέσα από τη Ραψωδία Ω της Ιλιάδας και μεταφέρεται στον Σταθμό Ω, αφορά για μένα τη δυνατότητα να αφήσεις χώρο στον άλλον να υπάρξει — ακόμη κι όταν είναι απών. Στον Σταθμό Ω, ένας άνθρωπος που δεν μπόρεσε να «χωρέσει» μέσα στην κοινωνία του, επιστρέφει μέσα από τη σκηνή και τις φωνές μας για να ακουστεί ξανά.

Ως ηθοποιός που προσεγγίζει την πλευρά του νεκρού, νιώθω πως κουβαλάω όχι μόνο την απουσία του, αλλά και τη σιωπή που άφησε πίσω του. Μέσα από το σώμα και τη φωνή μου προσπαθώ να του δώσω χώρο να υπάρξει ξανά — όχι σαν σύμβολο, αλλά σαν άνθρωπος. Και κάπως έτσι η υποκριτική γίνεται μια πράξη μνήμης και συν-χώρεσης απέναντι σε κάθε άνθρωπο που κάποτε θεωρήθηκε «διαφορετικός» και έμεινε μόνος.

Στέφανος Πίττας

Στη Ραψωδία Ω, ο Πρίαμος τολμά το αδιανόητο: στέκεται απέναντι στον φονιά του γιου του και, μέσα από μια πράξη βαθιάς ταπείνωσης, ζητά την επιστροφή του σώματός του. Εκεί, η ικεσία λειτουργεί ως γέφυρα· δημιουργεί έναν κοινό τόπο πόνου, όπου ο θυμός υποχωρεί μπροστά στην αναγνώριση της ανθρώπινης απώλειας.

Στη παράστασή μας η έννοια της «συν-χώρεσης» μετασχηματίζεται ριζικά. Για τον πατέρα, δεν πρόκειται για μια πράξη συγχώρεσης με την έννοια της άφεσης, ούτε για μια συμφιλίωση με ό,τι συνέβη. Αντίθετα, είναι μια επώδυνη διαδικασία συνύπαρξης με το ανείπωτο: με την απώλεια του παιδιού του, με την απουσία δικαιοσύνης, αλλά και με μια κοινωνία που δεν προστάτευσε.

Δημήτρης Τσικούρας (Τσικ)

Η Ραψωδία Ω της Ιλιάδας ήταν η αφορμή και η έμπνευση του Γιώργου Χριστοδούλου (συγγραφέα) για να γράψει τον Σταθμό Ω στον οποίο περιγράφεται μία ιστορία στο σήμερα.

Η συγχώρεση στην αρχαία Ελλάδα διέφερε σημαντικά από τη σημερινή έννοια, εστιάζοντας περισσότερο στην αιδέσιμη ικεσία (αίτηση συγχώρεσης ή συγχώρεση του φονιά από την οικογένεια του θύματος), την κοινωνική διευθέτηση και την επιείκεια, παρά στην εσωτερική μετάνοια. Ήταν μια πράξη που συχνά σχετιζόταν με την ικεσία, την επίλυση διαφορών, ή την αποκατάσταση της τάξης.

Η λέξη «συγγνώμη» υπήρχε στην αρχαία Ελλάδα, αλλά η σημασία της διέφερε. Στην αρχαιότητα σήμαινε κυρίως την κατανόηση του σφάλματος, το να «γνωρίζει» (κατανοεί, συν-χωρεί) κάποιος μαζί με τον άλλον τους λόγους που οδήγησαν σε μια πράξη, παρά την απόλυτη άφεση αμαρτιών.

Με αφορμή όλα τα παραπάνω κάπως έτσι ήρθε η σκέψη του συν-χωρώ, συνυπάρχω μαζί με τον άλλον αφήνοντας του χώρο και δίπλα μου αλλά και μέσα μου να υπάρξει και να υπάρξουμε για έναν κοινό σκοπό. Στην προκειμένη περίπτωση ο πρωτοεπίπεδος σκοπός είναι να συν-χωρέσουμε 5 διαφορετικοί άνθρωποι στην σκηνή για να πούμε την ίδια ιστορία, να μοιραστούμε τα λόγια, να συμπληρώνω αυτό που λέει ο άλλος και αντίστροφα.

Σε ένα δεύτερο και πιο βαθύ επίπεδο πια έρχεται η συνύπαρξη με το θέμα της ιστορίας, το οποίο αφορά την εξαφάνιση ενός ομοφυλόφιλου νεαρού άντρα, μετά από τραμπουκισμό του, ενός ανθρώπου “διαφορετικού” για τα μάτια των συν-χωριανών του για του οποίους δεν μπορεί να συν-χωρέσει μαζί τους. Με αυτό στο νου πια η επιθυμία μας είναι να μοιραστούμε την ιστορία του Σταθμού Ω, να μιλήσουμε, να μην σιωπήσουμε, έτσι ώστε να φέρουμε στην μνήμη όλων μας, ιστορίες παρόμοιες και πραγματικές με αυτή του έργου και με μία βαθύτερη επιθυμία να αρχίσουμε επιτέλους να συν-χωράμε όλοι, όλες και όλα στον ίδιο τόπο.

Αλεξάνδρα Χασάνι

Όπως ο Πρίαμος ζητά το σώμα του παιδιού του από τον δολοφόνο του, έτσι και στη δική μας ιστορία ο πατέρας ζητάει το σώμα του γιου του μετά από τόσα χρόνια, ώστε να μπορέσει το πένθος να βρει διέξοδο.

Σε μια σύγχρονη ιστορία συν-χώρεσης τα γεγονότα είναι εξίσου οδυνηρά κι ας μην φαίνονται έτσι με την πρώτη ματιά.

Όλα τα πρόσωπα συμβάλλουν στην τροπή των γεγονότων..  Η καλύτερη φίλη, ο σύντροφος, ο αστυνόμος, ο τσοπάνης, η ψιλικατζού… Όλα μα όλα τα πρόσωπα παίζουν σημαντικό ρόλο, όπως σε μια κοινωνία. Η “συλλογική σιωπή ” είναι κρίσιμη. Το αδιάφορο συλλογικό βλέμμα μπορεί να αποδειχθεί και να είναι εν τέλει πολύ επικίνδυνο. Απορροφάμε το τραύμα χωρίς να το αναγνωρίσουμε, συμβάλλουμε στην καλλιέργεια νοοτροπιών που βάζουν ταμπέλες που μένουν για μια ζωή σε έναν άνθρωπο. Πώς μπορεί να (συν)χωρέσεις έναν άνθρωπο που γεννήθηκε για να καταστρέφει, αφού αυτό αποφάσισε η κοινωνία για εκείνον πριν καλά καλά γνωρίσει την ομορφιά της ζωής;

Συντελεστές

Σκηνοθεσία: Δημήτρης Τσικούρας (Τσικ)
Σύμβουλος δραματουργίας: Αρίστη Τσέλου
Σκηνικά: Γιάννης Θεοδωράκης
Κοστούμια: Αλεξάνδρα Σταμάτη
Μουσική: Γιώργος Στεφανακίδης
Φωτισμοί: Χριστίνα Θανάσουλα
Δραματολόγος παράστασης: Εύα Σαραγά
Βοηθός σκηνοθέτη: Ξένια Ταμπούρλου
Βοηθός σκηνογράφου: Μαρία Ενισλίδου

Παίζουν (με αλφαβητική σειρά): Ζωή Κουσάνα, Παναγιώτης Παντέρας, Στέφανος Πίττας, Δημήτρης Τσικούρας (Τσικ), Αλεξάνδρα Χασάνι