ΝΕΦΟΣ: ΤΑ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΑ ΠΟΥ ΟΙ ΑΘΗΝΑΙΟΙ ΔΕΝ ΕΒΛΕΠΑΝ ΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ

Ο αττικός ουρανός είχε πάψει να είναι γαλανός. Ένα κιτρινωπό στρώμα, σαν χώμα, κάλυπτε τον ορίζοντα, κρύβοντας τη θέα προς την Ακρόπολη, ακόμα και σε όσους βρίσκονταν στον ιδανικότερο δρόμο για την απολαύσουν, στην Πατησίων. Η θέα από τον Λυκαβηττό είχε εξίσου καλυφθεί από ένα πέπλο βρωμιάς. Οι Αθηναίοι το είχαν βαφτίσει «νέφος» και επικράτησε στις ζωές τους και στη δημόσια συζήτηση για περισσότερο από δύο δεκαετίες, όπως προκύπτει από την επισκόπηση διεθνών και ελληνικών μέσων ενημέρωσης της περιόδου.

Το «νέφος», με τη μορφή αιθαλομίχλης είχε κάνει την εμφάνισή του ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του ’70. Το 1977, ο τότε υπουργός Προεδρίας της Κυβέρνησης, Κωστής Στεφανόπουλος, προσπαθώντας να πείσει την κοινή γνώμη ότι δεν υπήρχε κανένα πρόβλημα, είχε πει «Φέρτε μου έναν νεκρό από το νέφος», μια φράση που θα τον ακολουθούσε για χρόνια, γιατί υπήρξαν πράγματι πολλοί θάνατοι που συνδέθηκαν με την ατμοσφαιρική ρύπανση.

Μέσα στην επόμενη δεκαετία, του 1980, το πρόβλημα άλλαξε φύση. Οι Αθηναίοι το καταλάβαιναν χωρίς καν να το δουν, με μια γεύση καμένου στο λαιμό, και τσούξιμο στα μάτια. Τα αυτοκίνητα αντικαθιστούσαν σιγά σιγά τη βιομηχανία ως κύρια πηγή ρύπανσης της πρωτεύουσας. Παραδόξως, ενώ οι κινητήρες βελτιώνονταν τεχνολογικά, ο αριθμός τους αυξανόταν τόσο γρήγορα που ξεπερνούσε κάθε βελτίωση. Η παλιά κλασική αιθαλομίχλη του χειμώνα έδινε σταδιακά τη θέση της στο νέο και πρωτόγνωρο «φωτοχημικό νέφος», φτιαγμένο κυρίως από οξείδια του αζώτου και υδρογονάνθρακες που έβγαιναν από τις εξατμίσεις των αυτοκινήτων.

Η διαφορά της αιθαλομίχλης με το φωτοχημικό νέφος ήταν πως το δεύτερο προϋπέθετε ήλιο. Χωρίς ηλιακή ακτινοβολία δεν γινόταν η χημική αντίδραση που το δημιουργούσε, γι’ αυτό εμφανιζόταν σχεδόν αποκλειστικά τους καλοκαιρινούς μήνες, ακριβώς όταν η πόλη είχε τον περισσότερο ήλιο και τα περισσότερα αυτοκίνητα στους δρόμους.

Το «νέφος» δεν ήταν μόνο μετεωρολογικό φαινόμενο. Ήταν, για πάνω από μία δεκαετία, και πολιτικό διακύβευμα, και θέμα διεθνούς εικόνας της πόλης, και καθημερινή σωματική εμπειρία εκατομμυρίων ανθρώπων, τρία νήματα που ξετυλίγονταν παράλληλα, χρόνο με τον χρόνο.

Στις 12 Μαΐου 1983 οι New York Times δημοσίευαν άρθρο με τίτλο που δεν άφηνε περιθώρια αμφισβήτησης: “Είναι πια επίσημο: το νέφος της Αθήνας είναι το χειρότερο της Ευρώπης”. Η επιτροπή περιβάλλοντος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου είχε μόλις ολοκληρώσει έρευνα που κατέτασσε την Αθήνα, μαζί με τη Νίκαια και το Μιλάνο, στις πιο μολυσμένες πόλεις της Ευρώπης, με το προσδόκιμο ζωής των κατοίκων της να έχει μικρύνει και την αναπνευστική τους ικανότητα να έχει κοπεί στη μέση, σύμφωνα με τα στατιστικά που επικαλούνταν.

«Το Υπουργείο Περιβάλλοντος έχει πενταετές πρόγραμμα για να καθαρίσει την πόλη και να απαλλαγεί από το νέφος», έλεγε ο δήμαρχος Αθηναίων Δημήτρης Μπέης στους Times. Το πρόβλημα, εξηγούσε, είχε ξεφύγει επειδή οι προηγούμενες κυβερνήσεις αρνούνταν «να πληρώσουν το πολιτικό τίμημα» των αντιλαϊκών μέτρων. «Δεν θέλω να παίξω τον προφήτη της καταστροφής», δήλωνε ο Παναγιώτης Χριστοδουλάκης, πρόεδρος του Πανελλήνιου Κέντρου Οικολογικών Ερευνών (ΠΑΚΟΕ), αλλά προειδοποιούσε πως αν δεν λαμβάνονταν άμεσα μέτρα, η Αθήνα θα μοιραζόταν τη μοίρα πόλεων όπως η Νέα Υόρκη και το Λονδίνο, όπου εκατοντάδες είχαν πεθάνει σε παλαιότερες περιόδους βαριάς αιθαλομίχλης.

Η Αθήνα είχε σχεδιαστεί για 150.000 κατοίκους. Το 1983 είχε ήδη 4,1 εκατομμύρια, πάνω από το 40% του ελληνικού πληθυσμού. Η Υπηρεσία Ελέγχου Ρύπανσης, που αρχικά αρνιόταν την ύπαρξη του νέφους και μετά ισχυριζόταν ότι δεν αποτελούσε πρόβλημα υγείας, παραδεχόταν πλέον ότι ο καπνός στον αέρα μέσα στο πρώτο τετράμηνο του 1983 είχε αυξηθεί 150% σε σχέση με το προηγούμενο έτος.

Μία δεκαετία αργότερα, το πρόβλημα δεν είχε πια ανάγκη από ελληνικές αποδείξεις. Το 1996 το Reuters το κατέτασσε ως παγκόσμιο παράδειγμα. «Το Λος Άντζελες και οι λόφοι του Χόλιγουντ πνιγμένοι σε σκοτεινή καταχνιά, και η Αθήνα που πνίγεται στα καυσαέρια της, είναι οι πιο γνωστές εικόνες νέφους στον κόσμο».

Η Ακρόπολη, στο μεταξύ, πλήρωνε ήδη τον λογαριασμό εδώ και χρόνια. Το περιοδικό TIME, στο τεύχος της 3ης Οκτωβρίου 1983, περιέγραφε πως το νέφος δεν αρκούνταν στους πνεύμονες των Αθηναίων, αλλά «έτρωγε» και τα μάρμαρα. Η βροχή ανακατεμένη με την ατμοσφαιρική ρύπανση, σχημάτιζε ένα ασθενές θειικό οξύ, ικανό να διαβρώνει σιγά σιγά το μάρμαρο. Αυτό εξηγεί γιατί χρειάστηκε τόσος καιρός για να φανεί η ζημιά στην Ακρόπολη, και γιατί το πρόβλημα δεν έγινε αντιληπτό αμέσως ως απειλή για τα μνημεία.

Για να σωθεί ο ναός, έγραφε το περιοδικό, η ελληνική κυβέρνηση είχε καλέσει τον αρχιτέκτονα Μανώλη Κορρέ, που από το 1977 δούλευε ήδη στην αναστήλωση του διπλανού Ερεχθείου. Πέντε Καρυάτιδες, με τα χαρακτηριστικά τους ήδη σβησμένα από την όξινη βροχή, είχαν αντικατασταθεί προσωρινά με γύψινα αντίγραφα. Οι αυθεντικές μεταφέρονταν στο Μουσείο της Ακρόπολης, σε γυάλινο θάλαμο γεμάτο άζωτο, ένα αέριο απαραίτητο για τη συντήρησή τους.

Τον Μάιο του 1989 οι Αθηναίοι βγήκαν στους δρόμους. Ο Συνασπισμός της Αριστεράς και της Προόδου κάλεσε σε συγκέντρωση κατά της ατμοσφαιρικής ρύπανσης και ανταποκρίθηκαν χιλιάδες πολίτες. Η Αυγή την αποκαλούσε, την επόμενη μέρα, τη «μεγαλύτερη συγκέντρωση κατά του νέφους». Η πορεία ξεκίνησε από την Ομόνοια, κατέβηκε την Πατησίων και έφτασε ως τα Προπύλαια. «Νεφόπληκτοι πολίτες, στην πλειοψηφία τους νέοι, φορώντας αντιασφυξιογόνες μάσκες» διαδήλωσαν κρατώντας μαύρες σημαίες και σημαίες του Συνασπισμού. Πανό κατοίκων από τους Αμπελόκηπους, τη Νέα Ιωνία, το Γαλάτσι, τα Πατήσια, έγραφαν: «Να θάψουμε τον δικομματισμό, πριν μας θάψει το νέφος». «Να αναπνεύσει ο λαός, δυνατός Συνασπισμός».

Η ίδια εκείνη μέρα, όπως κατέγραφε η εφημερίδα, ήταν από τις πιο απειλητικές της χρονιάς για το νέφος. Το διοξείδιο του αζώτου στην Πατησίων είχε φτάσει τα 403 μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο -πάνω από διπλάσιο του ορίου επιφυλακής, που ήταν στα 200- το όζον στα Λιόσια είχε ξεπεράσει επίσης το δικό του όριο επιφυλακής, και μέχρι τις 6 το απόγευμα το ΕΚΑΒ είχε μεταφέρει 38 ανθρώπους στα νοσοκομεία.

 

Οι διαμαρτυρίες του ’89, όμως, δεν άλλαξαν τίποτα. Το ίδιο σενάριο, υψηλές τιμές ρύπων και  νοσηλείες, θα επαναλαμβανόταν κάθε καλοκαίρι για πάνω από μία δεκαετία ακόμα. Τον Μάιο του 1994, το γαλλικό πρακτορείο ειδήσεων (AFP) κατέγραψε πως 154 άνθρωποι στην Αθήνα είχαν νοσηλευτεί μέσα σε ένα 24ωρο με αναπνευστικά και καρδιακά προβλήματα, θύματα ενός πηχτού νέφους που κάλυπτε την πρωτεύουσα για τρίτη συνεχόμενη μέρα. Η κυβέρνηση επαναλάμβανε επείγουσες εκκλήσεις στους πολίτες να αφήσουν τα αυτοκίνητά τους στο σπίτι, καθώς τα επίπεδα όζοντος και άλλων τοξικών αερίων παρέμεναν πολύ πάνω από τα όρια κινδύνου. Το υπουργείο Περιβάλλοντος υποσχόταν νέο σχέδιο μέσα στην επόμενη εβδομάδα. Το πρόβλημα, σημείωνε το ίδιο το δημοσίευμα, ταλαιπωρούσε την πρωτεύουσα εδώ και «πάνω από 10 χρόνια», χωρίς καμία από τις προηγούμενες προτάσεις να έχει αποδώσει.

Το 1996 ο ανταποκριτής του Αθηναϊκού Πρακτορείου Ειδήσεων έγραφε από τη Μελβούρνη για μια έκθεση της αυστραλιανής κυβέρνησης που κατέληγε στη δεντροφύτευση ως τη «μόνη αποτελεσματική μέθοδο κατά της ατμοσφαιρικής ρύπανσης».  Συγκεκριμένα, έκανε λόγο για αναλογία επτά δέντρων για κάθε χρόνο κυκλοφορίας ενός αυτοκινήτου, τη στιγμή που στην Ελλάδα το μέτρο προστασίας που εφαρμοζόταν ήταν το «κλιμακωτό ωράριο καταστημάτων».

«”Πρεμιέρα” νέφους για το καλοκαίρι», έγραφε η Καθημερινή τέλη Μαΐου 1997, δίνοντας μία εικόνα για το καθιερωμένο πια ξεκίνημα της σεζόν. Η πρώτη ζέστη της χρονιάς είχε ευνοήσει και πάλι σημαντική άνοδο στις τιμές των ρύπων. Δύο μέρες αργότερα, στις 22 Μαΐου, με τίτλο «Ασφυξία!», ο Ριζοσπάστης έγραφε ότι «νέφος και ζέστη μετέτρεψαν την πρωτεύουσα σε ανυπόφορη πόλη και τα εκατομμύρια των κατοίκων της, για άλλη μια φορά, σε πειραματόζωα».

Τον Ιούλιο του 1998 ο Ριζοσπάστης κατήγγειλε κάτι πολύ σοβαρό. «Προσπαθούν να κρύψουν το νέφος!». Η εφημερίδα κατέγραφε πως οι σταθμοί μέτρησης των Άνω Λιοσίων και του Αμαρουσίου έβγαιναν μυστηριωδώς εκτός λειτουργίας ακριβώς τις μέρες αιχμής της ρύπανσης. Μια φορά επειδή «είχε τελειώσει το ενοικιαστήριο του κτιρίου», μια άλλη επειδή «είχε χαλάσει… το κλιματιστικό». Κατήγγειλε, επίσης, ότι η κυβέρνηση είχε ανεβάσει το όριο επιβολής έκτακτων μέτρων για το όζον από τα 300 στα 360 μικρογραμμάρια, επικαλούμενη εναρμόνιση με οδηγία της ΕΕ. «”Ξέχασαν”, όμως, οι αρμόδιοι να πουν ότι η ΕΕ θέτει το ανώτατο αυτό όριο, αλλά δεν επιβάλλει να εναρμονιστούν με αυτό όσες χώρες… έχουν αυστηρότερο».

Το άρθρο επικαλούνταν πρόσφατη βρετανική έρευνα σύμφωνα με την οποία το όζον μπορούσε να ευθύνεται, μόνο στη Βρετανία, για 700 έως 12.500 πρόωρους θανάτους τον χρόνο και μελέτη του Πανεπιστημίου Αθηνών που έδειχνε ότι η ελληνική πρωτεύουσα «διεκδικεί παγκόσμιο ρεκόρ» σε βενζόλιο. «Το ΥΠΕΧΩΔΕ» κατέληγε ο Ριζοσπάστης, «καταδικάζει τα εκατομμύρια των κατοίκων της πρωτεύουσας στον αργό θάνατο».

Παράλληλα με αυτή τη σύγκρουση στο εσωτερικό, έτρεχε και ένα δεύτερο νήμα εξελίξεων σε διεθνές επίπεδο, με διακύβευμα το νέφος ως ζήτημα γοήτρου της Αθήνας. Τον Ιούλιο του 1997, ενώ η Επιτροπή Αξιολόγησης της Διεθνούς Ολυμπιακής Επιτροπής εξέταζε την υποψηφιότητα της Αθήνας για τους Ολυμπιακούς του 2004, το «νέφος» είχε πάψει να είναι απλώς ατμοσφαιρικό δεδομένο. Είχε αντικαταστήσει το διεθνές brand name. Στην Καθημερινή, ο χημικός μηχανικός, δρ. Δημήτρης Χατζηδάκης έγραφε πως το νέφος «έχει αποκτήσει σε διεθνές επίπεδο μεγάλη βαρύτητα, δικαίως ή αδίκως» και αυτή η φήμη,  ήταν πλέον η ίδια το πρόβλημα. Ο ίδιος θύμιζε πως το 1988, το γαλλικό περιοδικό L’Express είχε βγάλει εξώφυλλο-καταπέλτη: «Αθήνα: Το νέφος σκοτώνει. Ολυμπιάδα στην Αθήνα; Ντροπή!». Η Αθήνα κέρδισε τελικά τη διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004, παρά το νέφος.

Βίντεο – Ρεπορτάζ του Associated Press στην Αθήνα το 1995

Την ίδια ταραγμένη περίοδο, υπήρχε και μια πραγματικά αισιόδοξη αφήγηση, αυτή που η πόλη προτιμούσε να λέει στους ξένους δημοσιογράφους. Στις 12 Ιουνίου 1995, σε συνέντευξη στο Christian Science Monitor, ο νέος δήμαρχος Αθηναίων Δημήτρης Αβραμόπουλος έλεγε πως μέσα σε έναν χρόνο «η Αθήνα θα μπορούσε να γίνει μια από τις πιο λειτουργικές και ανθρώπινες πόλεις της Ευρώπης». Επικαλούνταν ήδη μία εντυπωσιακή, αν και πρόσφατη, εξέλιξη, ότι η κατασκευή του μετρό που καθυστερούσε επί χρόνια είχε επιτέλους ξεκινήσει, και ένα τμήμα του εμπορικού κέντρου (τρεις κεντρικές πλατείες γύρω από την Πλάκα, όπου παλιά τα αυτοκίνητα κινούνταν με 5 χιλιόμετρα την ώρα) είχε μετατραπεί σε πεζόδρομο, με «δέντρα σε γλάστρες» να αντικαθιστούν τα μποτιλιαρίσματα.

Ο δήμαρχος ονειρευόταν κάτι ακόμα μεγαλύτερο, να ενοποιήσει όλους τους αρχαιολογικούς χώρους της πόλης, γκρεμίζοντας κτίρια ανάμεσά τους για να δημιουργηθεί ένας τεράστιος πράσινος χώρος, ένα πάρκο στο κέντρο, με χρηματοδότηση 250 δισεκατομμυρίων δραχμών από κοινοτικά κονδύλια. «Ήταν πάντα ένα κοινό όνειρο», έλεγε. «Τώρα είναι κοινό σχέδιο». Παρά την αισιοδοξία του δημάρχου, το ρεπορτάζ, σημείωνε, ότι μόλις οκτώ χρόνια πριν, το 1987, ένα μοναδικό κύμα καύσωνα σε συνδυασμό με το νέφος είχε σκοτώσει 2.000 ανθρώπους, «μια οικολογική καταστροφή που κάποιοι παρομοίασαν με την πυρηνική καταστροφή του Τσερνόμπιλ», και ότι το νέφος είχε διαβρώσει τα μνημεία τόσο γρήγορα, ώστε κάποτε είχε συζητηθεί ακόμα και η κατασκευή γυάλινου θόλου πάνω από τον Παρθενώνα.

Το νέφος, στις αρχές των 00s άρχισε να υποχωρεί, όχι επειδή η πόλη το νίκησε, αλλά επειδή αναβαθμίστηκαν τα αυτοκίνητα. Η Αθήνα δεν έκανε ούτε μαζικές δεντροφυτεύσεις, ούτε ενοποίηση των αρχαιολογικών χώρων με κήπους ανάμεσά τους. Απλά κάποια στιγμή, σταμάτησε πλέον να κρύβει την Ακρόπολη.