300 Χρόνια Ταξίδια του Γκιούλιβερ: Όταν η κριτική της κοινωνίας του 18ου αιώνα αγγίζει το σήμερα

Στις 28 Οκτωβρίου 2026, μια ημερολογιακή σύμπτωση έφερε κοντά δύο επετείους που, εκ πρώτης όψεως, δεν έχουν τίποτε κοινό μεταξύ τους. Η Ελλάδα γιόρτασε την επέτειο του «Όχι» την ίδια ημέρα που συμπληρώθηκαν 300 χρόνια από την πρώτη έκδοση των Ταξιδιών του Γκιούλιβερ του του Ιρλανδού συγγραφέα Τζόναθαν Σουίφτ (Jonathan Swift, 1667–1745) στις 28 Οκτωβρίου του 1726.

Παρά τον τυχαίο της χαρακτήρα, η σύμπτωση αυτή μας υπενθυμίζει ότι η ιστορία δεν γράφεται μόνο στα πεδία των μαχών και στα γραφεία όπου λαμβάνονται οι μεγάλες πολιτικές αποφάσεις. Γράφεται και μέσα από τα έργα του ανθρώπινου πνεύματος, τα οποία, μπορεί να μην προκαλούν την άμεση ανατροπή της πολιτικής και στρατιωτικής ισορροπίας, όπως οι πόλεμοι και τα μεγάλα πολιτικά γεγονότα, αλλά μπορούν να επηρεάζουν για αιώνες τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον κόσμο και τον εαυτό τους.

Σ’ αυτήν την κατηγορία εντάσσονται και Τα ταξίδια του Γκιούλιβερ (Gulliver’s Travels) που κυκλοφόρησαν αρχικά με τον τίτλο Travels into Several Remote Nations of the World. Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα έργα της πολιτικής και κοινωνικής σάτιρας του Διαφωτισμού. Παρότι συχνά παρουσιάζεται ως παιδικό βιβλίο, είναι στην πραγματικότητα μια αιχμηρή κριτική της πολιτικής εξουσίας, της ανθρώπινης ματαιοδοξίας, των κοινωνικών συμβάσεων και της επιστημονικής αλαζονείας.

Πράγματι, ο Σουίφτ δεν έγραψε εξαρχής ένα παιδικό παραμύθι. Το έργο απευθυνόταν κυρίως σε ενήλικες αναγνώστες και περιείχε πολιτική σάτιρα, σκληρό χιούμορ και κριτική της ανθρώπινης φύσης. Η εκδοχή που γνωρίζουν πολλά παιδιά είναι συνήθως μια συντομευμένη διασκευή.

Το βιβλίο δημοσιεύτηκε αρχικά ανώνυμα και στην πρώτη έκδοση του 1726, ως συγγραφέας εμφανιζόταν ο φανταστικός Λέμιουελ Γκιούλιβερ. Η επιτυχία ήταν άμεση και η πρώτη έκδοση εξαντλήθηκε σε λίγες μέρες, ενώ ήδη το 1727 κυκλοφόρησε η πρώτη μετάφρασή του στα γαλλικά, και ακολούθησαν μεταφράσεις σε πολλές άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες.

Ο συγγραφέας του, ήταν Ιρλανδός συγγραφέας, ποιητής, πολιτικός αρθρογράφος και Αγγλικανός κληρικός. Θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους σατιρικούς συγγραφείς της αγγλόφωνης λογοτεχνίας. Ο Σουίφτ έζησε στην εποχή της ανόδου του κοινοβουλευτισμού, των κομματικών συγκρούσεων, της αποικιακής επέκτασης και της επιστημονικής Επανάστασης. Παρακολουθούσε από κοντά την πολιτική ζωή της Βρετανίας, αλλά έζησε μεγάλο μέρος της ζωής του στην Ιρλανδία, της οποίας η εξάρτηση από την Αγγλία αποτελούσε βασικό στοιχείο του πολιτικού του προβληματισμού.

Το κλειδί για να κατανοήσει κανείς τον Σουίφτ είναι ότι δεν αντιμετώπιζε τη σάτιρα ως απλή διασκέδαση, αλλά ως μέσο αποκάλυψης της υποκρισίας και των αυταπατών της ανθρώπινης κοινωνίας. Συχνά, μάλιστα, η σάτιρά του είναι τόσο σκληρή ώστε ο αναγνώστης δυσκολεύεται να αποφασίσει αν ο συγγραφέας θέλει να διορθώσει την ανθρωπότητα ή να καταγγείλει την αδυναμία της να διορθωθεί.

Το βιβλίο

Στο βιβλίο ο Σουίφτ δεν περιγράφει απλώς φανταστικούς τόπους και αλλόκοτα πλάσματα. Χρησιμοποιεί την αλλαγή της κλίμακας και της οπτικής γωνίας για να αποκαλύψει τις αντιφάσεις της ανθρώπινης κοινωνίας, της πολιτικής, της επιστήμης και, τελικά, της ίδιας της ανθρώπινης φύσης.

Το πρώτο ταξίδι οδηγεί τον Γκιούλιβερ στη Λιλιπούτ, τη χώρα των μικροσκοπικών ανθρώπων. Εκεί, οι πολιτικές και θρησκευτικές διαμάχες αποκτούν δυσανάλογες διαστάσεις. Οι αυλικές ίντριγκες, οι κομματικές αντιπαλότητες και οι συγκρούσεις για το αν τα αυγά πρέπει να σπάνε από τη μυτερή ή την πλατιά άκρη τους καταλαμβάνουν τη ζωή μιας ολόκληρης κοινωνίας. Οι άνθρωποι μετατρέπουν τις μικρότερες διαφορές σε μεγάλες συγκρούσεις, αποδίδουν τεράστια σημασία σε ασήμαντα ζητήματα και χάνουν την αίσθηση του μέτρου. Η Λιλιπούτ δεν είναι απλώς μια χώρα μικροσκοπικών ανθρώπων. Είναι ένας κόσμος οι κάτοικοί του δεν αντιλαμβάνονται πια τη μικρότητα των αντιπαραθέσεών τους.

Στο δεύτερο ταξίδι, η εικόνα αντιστρέφεται. Στο Μπρομπντινιάγκ, τη χώρα των γιγάντων, ο ίδιος ο Γκιούλιβερ γίνεται μικροσκοπικός. Η αλλαγή της κλίμακας μεταβάλλει ριζικά την οπτική του. Όταν περιγράφει στον βασιλιά τους ευρωπαϊκούς θεσμούς, τους πολέμους, την πολιτική εξουσία και τις μεθόδους διακυβέρνησης, εκείνος δυσκολεύεται να κατανοήσει πώς ένας πολιτισμός που θεωρεί τον εαυτό του τόσο προηγμένο μπορεί να επιδεικνύει τόση βία, ιδιοτέλεια και παραλογισμό.

Η εξωτερική ματιά αποκαλύπτει όσα η εσωτερική έχει συνηθίσει να θεωρεί φυσιολογικά. Ο Γκιούλιβερ, που στην πατρίδα του θεωρείται εκπρόσωπος ενός ανώτερου πολιτισμού, ανακαλύπτει πόσο διαφορετικά μπορεί να φαίνονται τα ίδια πράγματα από μια άλλη οπτική γωνία.

Το τρίτο ταξίδι μάς μεταφέρει στη Λαπούτα και στην Ακαδημία του Λαγκάντο. Εδώ ο Σουίφτ στρέφεται προς την επιστήμη, τη διανοητική δραστηριότητα και την υπόσχεση της προόδου. Οι κάτοικοι της Λαπούτας είναι τόσο απορροφημένοι από τα μαθηματικά και τη μουσική, ώστε χρειάζονται υπηρέτες για να τους επαναφέρουν την προσοχή στην καθημερινότητα. Στην Ακαδημία του Λαγκάντο, οι ερευνητές επιχειρούν π.χ. να εξαγάγουν τις ακτίνες του ήλιου από τα αγγούρια, να μετατρέψουν τα ανθρώπινα περιττώματα σε τροφή και να παράγουν βιβλία μέσω μιας μηχανής τυχαίων συνδυασμών λέξεων.

Η σάτιρα εδώ δεν στρέφεται εναντίον της επιστήμης καθαυτής. Στρέφεται εναντίον της διανοητικής δραστηριότητας που έχει αποκοπεί από την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων της, εναντίον της επινοητικότητας που συγχέεται με την πρόοδο και της πεποίθησης ότι κάθε ερευνητικό σχέδιο είναι αξιόλογο απλώς και μόνο επειδή εμφανίζεται ως επιστημονικό.

Στο τέταρτο ταξίδι, ο Γκιούλιβερ φτάνει στη χώρα των Χουίνμ, των λογικών αλόγων, και συναντά τους Γιαχού, πλάσματα που μοιάζουν με ανθρώπους και ενσαρκώνουν την απληστία, τη βία και τα κατώτερα ένστικτα. Η εμπειρία αυτή τον οδηγεί σε μια βαθιά κρίση της εικόνας που έχει για το ανθρώπινο είδος. Η λογική των Χουίνμ μοιάζει να προσφέρει ένα πρότυπο κοινωνίας απαλλαγμένης από τις ανθρώπινες αδυναμίες. Και, τέλος, ύστερα από όλα όσα έχει δει, όταν ο Γκιούλιβερ επιστρέφει στην πατρίδα του, δυσκολεύεται να ανεχθεί ακόμη και την παρουσία της οικογένειάς του. Η κριτική της ανθρώπινης φύσης έχει οδηγηθεί στα όριά της και μετατρέπεται σε μια σχεδόν αδύνατη αποκήρυξη της ίδιας της ανθρωπινότητας.

Τέσσερα ταξίδια, τέσσερις διαφορετικές αποκαλύψεις : η μικρότητα της πολιτικής, η σχετικότητα της δικής μας οπτικής γωνίας, η αυταπάτη της επιστημονικής προόδου και η αμφισβήτηση της ανθρώπινης αυτοεικόνας. Ο Σουίφτ δεν μας προσφέρει μια συνεκτική θεωρία για την κοινωνία ή τον άνθρωπο. Μας υποβάλλει, όμως, σε μια διαρκή δοκιμασία: να δούμε τον κόσμο από μια διαφορετική θέση, να αναρωτηθούμε αν όσα θεωρούμε αυτονόητα είναι πράγματι αυτονόητα και να εξετάσουμε μήπως η εικόνα που έχουμε σχηματίσει για την πραγματικότητα είναι περισσότερο προϊόν των δικών μας συνηθειών παρά της ίδιας της πραγματικότητας.

Ο Γκιούλιβερ, ο Διαφωτισμός και η επιστημονική επανάσταση

Όταν κυκλοφόρησε ο Γκιούλιβερ, η Ευρώπη βρισκόταν ακόμη υπό την ισχυρή επίδραση της επιστημονικής επανάστασης του 17ου αιώνα. Ο Γαλιλαίος, ο Νεύτων και η ανάπτυξη της πειραματικής μεθόδου είχαν αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονταν τη φύση. Η επιστημονική γνώση αποκτούσε αυξανόμενο κύρος, ενώ η ιδέα ότι η συστηματική έρευνα θα μπορούσε να βελτιώσει τη ζωή των ανθρώπων γινόταν ολοένα πιο ισχυρή.

Η αλλαγή αυτή δεν αφορούσε μόνο την επιστήμη. Ήταν μέρος μιας ευρύτερης πνευματικής μεταβολής, που έφερε ο Διαφωτισμός, με χαρακτηριστικά την αμφισβήτηση της αυθεντίας, την απαίτηση για ανεξάρτητη κρίση και την πεποίθηση ότι ο άνθρωπος μπορεί να χρησιμοποιεί τη λογική του για να κατανοήσει και να μετασχηματίσει τον κόσμο.

Ήδη από το 1627 ο Φράνσις Μπέικον είχε περιγράψει στη Νέα Ατλαντίδα μια κοινωνία στην οποία η επιστημονική έρευνα οργανώνεται συστηματικά από έναν θεσμό, τον Οίκο του Σολομώντα. Η γνώση δεν είναι υπόθεση απομονωμένων λογίων, αλλά αποτέλεσμα συλλογικής προσπάθειας, πειραμάτων, παρατηρήσεων και οργανωμένης αξιοποίησης των αποτελεσμάτων. Η Ακαδημία του Λαγκάντο μοιάζει να αποτελεί τη σατιρική παραμόρφωση αυτής της φιλοδοξίας: μια οργανωμένη ερευνητική δραστηριότητα που όμως έχει χάσει την επαφή με τον σκοπό της.

Την ίδια εποχή, ο Τζον Λοκ αναζητούσε την προέλευση των ιδεών στην αίσθηση και στον αναστοχασμό, ενώ ο Ντέιβιντ Χιουμ εξέταζε τα όρια της ανθρώπινης γνώσης, τη σχέση αιτίας και αποτελέσματος και το πρόβλημα της επαγωγής. Ο Άνταμ Σμιθ, λίγες δεκαετίες αργότερα, θα αναδείκνυε τον ρόλο του καταμερισμού της εργασίας και της εξειδίκευσης στην ανάπτυξη της γνώσης. Η εξειδίκευση και η συνεργασία μπορούσαν να επιταχύνουν την πρόοδο, αλλά έθεταν ταυτόχρονα το ερώτημα πώς συνδέονται οι επιμέρους δραστηριότητες σε ένα συνεκτικό σύνολο.

Ο Σουίφτ συμμετέχει σε αυτή την πνευματική εποχή, αλλά δεν υιοθετεί άκριτα την αισιοδοξία της. Βλέπει τον κίνδυνο η υπόσχεση της προόδου να μετατραπεί σε αυτοσκοπό, η γνώση να αποσυνδεθεί από την πραγματικότητα και η τεχνική επινοητικότητα να θεωρηθεί από μόνη της επαρκής απόδειξη επιτυχίας.

Η επιστήμη: επίλυση προβλημάτων αλλά και διατύπωση νέων ερωτημάτων

Τριακόσια χρόνια μετά τον Σουίφτ, θα έλεγα πως η κριτική ως προς την πρακτική αξία της επιστημονικής; δραστηριότητας θέλει προσοχή. Πράγματι, δεν είναι σωστό να απαιτούμε από κάθε επιστημονική έρευνα άμεση πρακτική εφαρμογή. Πολλές από τις σημαντικότερες επιστημονικές εξελίξεις ξεκίνησαν από αφηρημένες θεωρητικές αναζητήσεις, χωρίς να είναι ορατή η μελλοντική χρησιμότητά τους.

Οι χώροι Hilbert, για παράδειγμα, αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο της αφηρημένης μαθηματικής ανάλυσης αλλά αργότερα απέκτησαν θεμελιώδη σημασία στη μαθηματική διατύπωση της κβαντικής μηχανικής. Η απαίτηση να δικαιολογείται κάθε έρευνα αποκλειστικά από την άμεση πρακτική της απόδοση θα μπορούσε να περιορίσει ακριβώς τις δυνατότητες που δεν είμαστε ακόμη σε θέση να προβλέψουμε.

Το πρόβλημα είναι λοιπόν διαφορετικό: μήπως η επιστημονική δραστηριότητα, καθώς οργανώνεται γύρω από καθιερωμένες μεθόδους, κριτήρια και προτεραιότητες, δυσκολεύεται να αναγνωρίσει νέα ερευνητικά πεδία;

Ο Τόμας Κουν, στο διάσημο επιστημολογικό του βιβλίο Η δομή των επιστημονικών επαναστάσεων (1962), περιέγραψε την κανονική επιστήμη ως μια διαδικασία επίλυσης προβλημάτων μέσα σε ένα κοινά αποδεκτό «παράδειγμα». Η διαδικασία αυτή είναι απαραίτητη για την πρόοδο, καθώς επιτρέπει τη συστηματική εμβάθυνση και την εξειδίκευση. Ωστόσο, η προσήλωση στο κυρίαρχο «παράδειγμα» μπορεί να δυσκολεύει την αναγνώριση ερωτημάτων που δεν διατυπώνονται εύκολα με τους δικούς του όρους. Η πρόοδος, επομένως, δεν απαιτεί μόνο να βρίσκουμε καλύτερες απαντήσεις. Απαιτεί και να αναγνωρίζουμε πότε πρέπει να ενσωματώσουμε νέες ερωτήσεις.

Εδώ επιστρέφει η σάτιρα του Σουίφτ. Η Ακαδημία του Λαγκάντο δεν μας προειδοποιεί μόνο για την άσκοπη δραστηριότητα. Μας καλεί να αναρωτηθούμε αν η ερευνητική μας δραστηριότητα, ακόμη και όταν είναι τεχνικά άρτια, έχει χάσει την ικανότητα να βλέπει τα προβλήματα που αναδύονται έξω από το δικό της οπτικό πεδίο.

Ο Γκιούλιβερ στην εποχή της Τεχνητής Νοημασύνης

Αν, όμως, περιορίσουμε τη διαχρονικότητα του Σουίφτ στην επιστήμη, θα χάσουμε το μεγαλύτερο μέρος της δύναμης του έργου του. Η Λιλιπούτ μάς θυμίζει ότι η πολιτική μπορεί να εγκλωβιστεί σε ασήμαντες αντιπαραθέσεις, ενώ τα ουσιαστικά ζητήματα μένουν στο περιθώριο. Το Μπρομπντινιάγκ μάς υποχρεώνει να δούμε τον εαυτό μας από μια εξωτερική οπτική γωνία και να αναρωτηθούμε αν η εικόνα που έχουμε για την κοινωνία μας αντέχει σε μια τέτοια δοκιμασία. Οι Χουίνμ μάς φέρνουν αντιμέτωπους με το ερώτημα της ανθρώπινης φύσης και με την αντίφαση ανάμεσα στην αυτοεικόνα μας ως λογικών όντων και στη συμπεριφορά μας.

Ιδιαίτερα το τέταρτο ταξίδι θέτει ένα ερώτημα που δεν πρέπει να παραβλέψουμε στη σημερινή συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη. Αν η λογική αποσυνδεθεί από τις επιθυμίες, τα πάθη, τις αντιφάσεις και την εμπειρία που συγκροτούν την ανθρώπινη ύπαρξη, αυτό που απομένει είναι πράγματι ένα ανώτερο πρότυπο ζωής; Ή μήπως η απόλυτη εξιδανίκευση της λογικής οδηγεί σε μια άλλη μορφή τύφλωσης;

Ο Σουίφτ δεν μας επιτρέπει να μετατρέψουμε εύκολα τους Χουίνμ σε ιδανικό πρότυπο. Η ίδια η στάση του Γκιούλιβερ, μετά την επιστροφή του, αποκαλύπτει πόσο προβληματική μπορεί να γίνει η απόλυτη απόρριψη της ανθρώπινης φύσης.

Οι αναλογίες με τη σημερινή εποχή δεν είναι δύσκολο να βρεθούν. Η πολιτική πόλωση, η μετατροπή κάθε διαφωνίας σε σύγκρουση αρχών και η αδυναμία να διακρίνουμε το σημαντικό από το ασήμαντο θυμίζουν τη Λιλιπούτ. Η δυσκολία να δούμε τις δικές μας κοινωνικές και πολιτικές συμβάσεις μέσα από τα μάτια κάποιου άλλου θυμίζει το Μπρομπντινιάγκ. Η τεχνολογική αισιοδοξία, η υπερβολική εμπιστοσύνη στις δυνατότητες των συστημάτων μας και η αδυναμία να αξιολογήσουμε τις συνέπειές τους παραπέμπουν στη Λαπούτα. Η μηχανή παραγωγής βιβλίων του Λαγκάντο είναι, από αυτή την άποψη, ένα από τα πιο ενδιαφέροντα επεισόδια του έργου.

Περιστρέφοντας ένα σύστημα από κύβους με λέξεις, η μηχανή παράγει τυχαίους συνδυασμούς, τους οποίους οι ερευνητές καταγράφουν με την ελπίδα ότι θα προκύψουν ολοκληρωμένα επιστημονικά συγγράμματα. Η εικόνα θυμίζει αναπόφευκτα τη σημερινή συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη και τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα: την ιδέα ότι η παραγωγή μεγάλου όγκου γλωσσικού υλικού μπορεί να εκληφθεί ως παραγωγή γνώσης.

Η αναλογία, φυσικά, δεν πρέπει να οδηγήσει σε μια εύκολη ταύτιση. Τα σημερινά συστήματα τεχνητής νοημοσύνης δεν είναι απλώς μηχανές τυχαίων συνδυασμών λέξεων. Έχουν εκπαιδευτεί σε τεράστια σώματα δεδομένων, αναγνωρίζουν στατιστικές κανονικότητες και μπορούν να παράγουν κείμενα, αναλύσεις και λύσεις με εντυπωσιακή συνοχή. Ωστόσο, η σατιρική εικόνα του Σουίφτ εξακολουθεί να θέτει ένα ουσιαστικό ερώτημα: πότε η παραγωγή συμβολικού υλικού μετατρέπεται σε γνώση και με ποια κριτήρια αξιολογούμε το αποτέλεσμα; Και η αμφισβήτηση της ανθρώπινης αυτοεικόνας, σε μια εποχή κατά την οποία η τεχνητή νοημοσύνη αναλαμβάνει λειτουργίες που θεωρούσαμε αποκλειστικά ανθρώπινες, επαναφέρει με διαφορετικούς όρους το ερώτημα των Χουίνμ.

Η σημασία της γενικής παιδείας για την κατανόηση του κόσμου

Έχει ενδιαφέρον ότι ο Σουίφτ δεν επιλέγει έναν τυχαίο άνθρωπο ως πρωταγωνιστή των περιπετειών του. Ο Λέμιουελ Γκιούλιβερ είναι ένας μορφωμένος επαγγελματίας της εποχής του: έχει σπουδάσει στο Κέμπριτζ ιατρική, μαθηματικά και ναυσιπλοΐα, έχει εργαστεί ως χειρουργός σε πλοία και έχει αποκτήσει εμπειρία ως πλοίαρχος.

Διαθέτει, επομένως, τις γνώσεις και τις δεξιότητες που απαιτούνται για να παρατηρεί, να περιγράφει και να επιχειρεί να κατανοήσει τους άγνωστους κόσμους στους οποίους ταξιδεύει. Η επιλογή αυτή εξυπηρετεί την αληθοφάνεια της αφήγησης, αλλά μας θυμίζει και κάτι ουσιαστικότερο: η κατανόηση μιας πραγματικότητας διαφορετικής από εκείνη που γνωρίζουμε απαιτεί περισσότερα από την απλή παρατήρηση. Χρειάζεται γνωστικό υπόβαθρο, ικανότητα συσχετισμού και διάθεση αναθεώρησης των καθιερωμένων αντιλήψεων.

Η μόρφωση, ωστόσο, δεν εγγυάται από μόνη της την ορθή κρίση. Η παιδεία δεν είναι, επομένως, απλώς η συσσώρευση γνώσεων. Είναι και η ικανότητα να εξετάζουμε τις δικές μας βεβαιότητες, να αναγνωρίζουμε τα όρια των ερμηνευτικών μας σχημάτων και να αναθεωρούμε τις αντιλήψεις μας όταν η πραγματικότητα δεν συμφωνεί με την εικόνα που έχουμε σχηματίσει.

Η διάκριση είναι ουσιαστική. Άλλο είναι να αναζητάς πληροφορίες και άλλο να μπορείς να εντάσσεις αυτές τις πληροφορίες σε ένα ευρύτερο σύστημα σχέσεων και εννοιών, μετατρέποντάς τες σε γνώση. Και ακόμη πιο απαιτητικό είναι να εξετάζεις αν το ίδιο το σύστημα εννοιών σου είναι επαρκές ή χρειάζεται αναθεώρηση. Η κριτική σκέψη δεν συνίσταται μόνο στην αναγνώριση των λαθών των άλλων, αλλά και στην ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε πότε τα δικά μας θεωρητικά γυαλιά παραμορφώνουν αυτό που βλέπουμε.

Έτσι, λοιπόν, η επέτειος του έργου του Σουίφτ αποτελεί μια καλή αφορμή για να θυμηθούμε ότι η ιστορία της ανθρωπότητας είναι ταυτόχρονα ιστορία των συγκρούσεών της και ιστορία των ιδεών της. Και ότι ορισμένα βιβλία εξακολουθούν να μας αφορούν επειδή κατορθώνουν να θέτουν ερωτήματα που ξεπερνούν τα όριά της εποχής τους και, φθάνοντας στην εποχή μας, αποκτούν νέα σημασία.