ΛΕΝΑ ΠΑΠΑΛΗΓΟΥΡΑ: ΑΣ ΜΗΝ ΓΕΛΙΟΜΑΣΤΕ, ΟΥΤΕ ΣΗΜΕΡΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΥΜΕ ΜΕ ΤΟΝ ΙΔΙΟ ΤΡΟΠΟ ΤΗΝ ΑΠΙΣΤΙΑ ΜΙΑΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ

Το Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού παρουσιάζει μία σύγχρονη απόδοση και διασκευή του κλασικού αριστουργήματος «Άννα Καρένινα» του Λέοντος Τολστόι, στο «Θέατρον» του Κέντρου Πολιτισμού «Ελληνικός Κόσμος» σε σκηνοθεσία Πέτρου Ζούλια και με την πρωτότυπη μουσική να υπογράφει ο Στέφανος Κορκολής.

Τον ομώνυμο ρόλο της ηρωίδας θα υποδυθεί η Λένα Παπαληγούρα.

Η «Άννα Καρένινα» επιστρέφει στη σκηνή μέσα από μια μεγάλη θεατρική παραγωγή, με τον κόσμο του Τολστόι να ζωντανεύει όχι ως μια αυστηρή αναπαράσταση του παρελθόντος, αλλά ως ένας κόσμος γεμάτος πάθη, αντιφάσεις και ερωτήματα που παραμένουν απολύτως σημερινά.

Με αφορμή την παράσταση, η Λένα, που αναμετριέται με τον εμβληματικό ρόλο της Άννας, και ο Νίκος, που έχει αναλάβει τα κοστούμια, μιλούν για τη σχέση του ηθοποιού με το ένδυμα, για τα «μυστικά» που κρύβονται πίσω από ένα θεατρικό κοστούμι, για τη θέση της γυναίκας τότε και σήμερα, αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο μια ιστορία γραμμένη τον 19ο αιώνα εξακολουθεί να μας αφορά.

Σε επίπεδο αισθητικής, πόσο πιστά ακολουθείτε την εποχή στην οποία τοποθετείται η «Άννα Καρένινα»;

Νίκος Χαρλαύτης: Κρατάμε το άρωμα της εποχής, χωρίς όμως να κάνουμε μια πιστή, οριακά μουσειακή αναπαράστασή της. Τα ρούχα έχουν στοιχεία και όγκους που παραπέμπουν ξεκάθαρα σε εκείνη την περίοδο, δεν είναι σύγχρονα κοστούμια. Από την άλλη, θέλαμε μια γυναίκα που τα βλέπει σήμερα από την πλατεία να μπορεί να σκεφτεί ότι κάποιο από αυτά θα μπορούσε, με έναν τρόπο, να το φορέσει και η ίδια.

Δεν ακολουθούμε απολύτως την εποχή στην οποία γράφτηκε το έργο. Αισθητικά είμαστε περισσότερο κοντά στο 1900 παρά στα τέλη της δεκαετίας του 1870. Κρατάμε, για παράδειγμα, τη γραμμή που είναι πιο κοντά στο σώμα στο πάνω μέρος, αλλά χωρίς να εγκλωβιζόμαστε απολύτως στους κανόνες της τότε μόδας.

Πώς δημιουργήθηκαν τα κοστούμια της παράστασης;

Ν.Χ.: Μαζεύω εδώ και χρόνια υφάσματα, υλικά και παλιά ρούχα που μου αρέσουν. Έτσι, τα κοστούμια είναι ένα μείγμα όλων αυτών. Κάποια υφάσματα υπήρχαν ήδη στη συλλογή μου, κάποια παλιά ρούχα θα τροποποιηθούν και άλλα κομμάτια φτιάχνονται από την αρχή.

Στο θέατρο, εξάλλου, δεν έχει νόημα να κατασκευάζεται κάθε τι από μηδενική βάση μόνο και μόνο για να πεις ότι το έφτιαξες. Μπορεί να υπάρχει ήδη, για παράδειγμα, ένα μαύρο βελούδινο φόρεμα που αποτελεί εξαιρετική βάση και να δουλέψεις πάνω σε αυτό. Να αναφέρουμε πάντως την πολύ σημαντική συμβολή της κυρίας Ευαγγελίας Πανολιάσκου που χωρίς τα δικά της χέρια στις ραφές των ρούχων τίποτα δεν θα είχε επιτευχθεί.

 

Λένα, πόσο σημαντικό είναι το ρούχο για να μπορέσεις να βρεις έναν χαρακτήρα;

Λένα Παπαληγούρα: Πάρα πολύ. Θα σου έλεγα, μάλιστα, ότι για μένα εξαιρετικά σημαντικό είναι πρώτα απ’ όλα το παπούτσι. Γι’ αυτό προσπαθώ να φοράω τα παπούτσια του ρόλου από πολύ νωρίς στις πρόβες. Το περπάτημά σου αλλάζει και οφείλεις να συνηθίσεις ένα παπούτσι, να νιώσεις ότι πραγματικά ανήκει σε αυτόν τον άνθρωπο που υποδύεσαι, ότι δεν είναι κάτι που σου έδωσαν απλώς εκείνη τη μέρα πριν βγεις στη σκηνή. Το ίδιο ισχύει και με το ρούχο. Και όχι μόνο στις λεγόμενες παραστάσεις εποχής. Το κοστούμι σε βοηθάει να μπεις στον χαρακτήρα. Γι’ αυτό και πολλές φορές έχει μεγάλη σημασία οι πρόβες να γίνονται από νωρίς με στοιχεία του κοστουμιού.

Αλλάζει ουσιαστικά και την κίνηση του ηθοποιού;

Λ.Π.: Απολύτως. Εδώ, για παράδειγμα, έχουμε φούστες με όγκο. Αυτό αλλάζει τον τρόπο που στέκεσαι, τον τρόπο που κάθεσαι, ακόμη και τους χρόνους μιας κίνησης. Για μένα το ζητούμενο είναι κάθε φορά να φοράς εσύ το ρούχο και όχι το ρούχο εσένα. Να μην αισθάνεσαι ότι είσαι μια κρεμάστρα πάνω στην οποία τοποθετήθηκε ένα ωραίο κοστούμι. Πρέπει το ρούχο να δείχνει βιωμένο.

Νίκο, επομένως και ο ίδιος ο ηθοποιός σάς οδηγεί ως προς το πώς θα διαμορφώσετε ένα κοστούμι;

Ν.Χ.: Ασφαλώς – δεν μπορείς να μην τον λάβεις υπόψη σου. Κάθε φορά δουλεύεις με έναν συγκεκριμένο άνθρωπο και πρέπει να τον ντύσεις μέσα στη συνθήκη που έχει ζητήσει ο σκηνοθέτης. Στη συγκεκριμένη περίπτωση η επιθυμία ήταν το έργο να παραμένει, ως επί το πλείστον, στην εποχή του. Από εκεί και πέρα, όμως, έχεις μπροστά σου τη Λένα. Άρα προσαρμόζεις τα σχέδια σε αυτό που την κολακεύει, σε αυτό που την αναδεικνύει καλύτερα, αλλά και σε αυτό που θα της επιτρέψει να κινηθεί άνετα.

Μιλάμε, λοιπόν, για όσα ορίζουν πρακτικά τα κοστούμια σε ένα έργο, κάτι που το κοινό δεν σκέφτεται σχεδόν ποτέ και δεν αντιλαμβάνεται.

Ν.Χ.: Βεβαίως. Τα ρούχα μιας παράστασης σχεδιάζονται και με βάση τις ανάγκες κάθε σκηνής και τον χρόνο που υπάρχει ανάμεσα στις αλλαγές. Είναι ολόκληρο παζλ. Πρέπει να σκεφτείς αν ο ηθοποιός φοράει ένα παλτό πάνω από κάτι άλλο, αν μια φούστα πρέπει να βγει γρήγορα, αν πρέπει ήδη από την πρώτη σκηνή να υπάρχει από κάτω κάποιο στοιχείο του κοστουμιού που θα φανεί στην τρίτη σκηνή επειδή δεν θα προλάβει να αλλάξει τα πάντα. Ταυτόχρονα, το κοστούμι έχει και τη δική του δραματουργία. Δεν αφορά μόνο την ομορφιά και την αισθητική. Μπορεί να δείχνει την κοινωνική τάξη, την οικονομική κατάσταση ενός προσώπου, τη διάθεσή του. Στην περίπτωση της Άννας, για παράδειγμα, ακόμη και η ψυχική της κατάρρευση μπορεί να αποτυπωθεί σταδιακά μέσα από το κοστούμι και το χρώμα.

Λ.Π.: Και πρέπει να θυμόμαστε ότι εμείς οι ηθοποιοί πολλές φορές αλλάζουμε μόνοι μας. Δεν υπάρχουν δέκα άνθρωποι από πίσω να μας ντύνουν. Άρα πρέπει να βρεθούν λύσεις ώστε η αλλαγή να μπορεί πραγματικά να γίνει μέσα στον χρόνο που έχεις.

Ποια είναι αυτά τα μικρά «μυστικά» του θεατρικού κοστουμιού;

Λ.Π.: Για μένα ένα πολύ σημαντικό θέμα είναι τα φερμουάρ. Είχα δουλέψει κάποτε με έναν σχεδιαστή μόδας και μου έβαζε αυτά τα πολύ μικρά, αόρατα φερμουάρ. Και του έλεγα: «Μα είσαι με τα καλά σου; Με αυτά δεν μπορώ να ντυθώ». Στο θέατρο χρειάζεσαι μεγάλα φερμουάρ, να μπορείς να τα δεις, να τα κλείσεις και να τα ανοίξεις γρήγορα.

Ν.Χ.: Υπάρχουν πάρα πολλά τέτοια κρυμμένα κόλπα. Ο θεατής βλέπει κάτι που μοιάζει με ρούχο υψηλής ραπτικής, αλλά από μέσα μπορεί να υπάρχουν δεκάδες παρεμβάσεις που το κάνουν λειτουργικό για το θέατρο. Στους χορευτές, για παράδειγμα, τα κοστούμια τροποποιούνται ώστε να μπορούν να σηκώνουν άνετα τα χέρια ή να ανοίγουν τα πόδια χωρίς να κινδυνεύει να σκιστεί ένα παντελόνι.
Τα ρούχα εποχής, κανονικά, μπορεί να απαιτούσαν δύο ανθρώπους για να φορεθούν και να βγουν. Αυτή την πολυτέλεια δεν την έχεις στο θέατρο στην Ελλάδα. Άρα πρέπει να βρεις τρόπους ώστε μια φούστα με μεγάλο όγκο, για παράδειγμα, να μπορεί να φορεθεί πανεύκολα, χωρίς όμως το κοινό να αντιλαμβάνεται τον μηχανισμό.

Λένα, είναι τελικά δυσκολότερο να υποδύεσαι έναν ρόλο εποχής;

Λ.Π.: Είναι ένα επιπλέον κομμάτι της δουλειάς και δεν είναι εύκολο. Απαιτεί μια μεταμόρφωση. Από την άλλη, θεωρώ ότι αυτή η μεταμόρφωση μπορεί τελικά να είναι πιο χρήσιμη για έναν ηθοποιό. Για μένα, για παράδειγμα, θα ήταν πολύ πιο απλό να παίξω φορώντας το τζιν μου. Αλλά το τζιν μου δεν θα με βοηθούσε να μετακινηθώ προς κάποια κατεύθυνση. Ένα διαφορετικό ρούχο σού προτείνει ακόμη και μια κινησιολογία. Σε οδηγεί στον τρόπο που θα καθίσεις, που θα ξαπλώσεις, που θα κινηθείς. Μου αρέσουν πάρα πολύ οι ρόλοι εποχής γιατί αποτελούν ένα μεγάλο στοίχημα.

Το ζητούμενο είναι να μην «παίξεις την εποχή». Πρέπει να παίξεις ένα ζωντανό αίσθημα, έναν άνθρωπο που ζει και αναπνέει σε μια άλλη εποχή, φοράει αυτά τα ρούχα επειδή τα αισθάνεται δικά του, αλλά τα συναισθήματά του είναι εξίσου αληθινά με τα δικά μας σήμερα. Ο κίνδυνος είναι να καταλήξεις σε μια μουσειακή αναπαράσταση. Ο θεατής πρέπει να βλέπει μια όμορφη εικόνα και να γοητεύεται από αυτή, αλλά να είναι ένας πίνακας με ζωή. Όχι απλώς ένας πίνακας.

Τι είναι αυτό που κάνει την «Άννα Καρένινα» τόσο επίκαιρη έπειτα από τόσα χρόνια;

Ν.Χ.: Η Άννα έκανε στην εποχή της κάτι που μια γυναίκα δεν μπορούσε εύκολα να κάνει. Δεν ήταν φυσικά η πρώτη γυναίκα που απάτησε τον άντρα της. Η διαφορά είναι ότι εκείνη το έβγαλε ανοιχτά προς τα έξω και είπε ουσιαστικά: «Εγώ έτσι θα ζήσω». Δεν κρύφτηκε.

Και ίσως αυτή ακριβώς η τόλμη ήταν που οδήγησε στον κοινωνικό της εξοστρακισμό. Μιλάμε για μια εποχή στην οποία μια γυναίκα δεν μπορούσε ούτε καν να ταξιδέψει αυτόνομα. Η ζωή της ήταν απολύτως συνδεδεμένη με την άδεια και την παρουσία του άντρα. Άρα η Άννα δεν αμφισβητεί μόνο τον γάμο της. Καθρεφτίζει και την υποκρισία μιας ολόκληρης κοινωνίας. Λέει: «Θα κάνω ανοιχτά αυτό που θέλω».

Λένα: Συμφωνώ απολύτως. Νομίζω ότι η Άννα έχει μια ειλικρίνεια και μια καθαρότητα που η κοινωνία δεν αντέχει. Και αυτό τελικά την οδηγεί στην απόγνωση, στην απελπισία και στη μοναξιά. Υπάρχει, βέβαια, και το έμφυλο ζήτημα, το οποίο θεωρώ απολύτως σημερινό. Ακόμη και σήμερα δεν αντιμετωπίζουμε με τον ίδιο τρόπο την απιστία ενός άνδρα και μιας γυναίκας. Ας μην γελιόμαστε. Στο έργο αυτό είναι πάρα πολύ καθαρό και, φυσικά, στην εποχή της Άννας ήταν πολύ εντονότερο. Για την απιστία του άνδρα μπορεί να γίνεται σχεδόν χιούμορ, ενώ η γυναίκα οδηγείται στην καταστροφή.

Υπάρχει, όμως, και μια μεγαλύτερη σύγκρουση πίσω από όλα αυτά: το «πρέπει» απέναντι στο «θέλω».

Λ.Π.: Αυτό είναι για μένα ένα τεράστιο, πανανθρώπινο ζήτημα και μάλλον θα είναι πάντα. Τι πρέπει να κάνω, τι θέλω να κάνω και πώς επιλέγω να ζήσω αυτό που θέλω; Η Άννα είναι, με έναν τρόπο, μια πολύ γενναία ηρωίδα. Υπάρχει φυσικά ο έρωτας, αλλά υπάρχει και ένα υπαρξιακό ερώτημα: πώς συμβιβάζεται κανείς με τη ζωή του ή πώς αποφασίζει να μη συμβιβαστεί; Τι απαιτεί από τη ζωή του;

Πόσο ικανοποιημένος είναι από αυτή; Και δεν βασανίζει μόνο την Άννα αυτό το ερώτημα. Βασανίζει όλους τους χαρακτήρες του μυθιστορήματος. Γι’ αυτό και στην παράσταση δεν έχουμε απλώς το τρίγωνο Άννα – Βρόνσκι – Καρένιν. Αναπτύσσονται και οι υπόλοιποι χαρακτήρες, οι οποίοι έχουν φοβερό ενδιαφέρον. Όλοι στη ζωή κάνουμε συμβιβασμούς, μικρούς ή μεγαλύτερους. Είναι αναγκαίο πολλές φορές για να μπορέσεις να υπάρξεις μέσα σε ένα κοινωνικό σύνολο. Στην Άννα, όμως, αυτό που συμβαίνει είναι σαν ένας στρόβιλος. Την παρασύρει, σχεδόν την ξεγυμνώνει. Ενώ θεωρητικά έχει επιλογή, αισθάνομαι ότι λόγω του πάθους της κατά κάποιον τρόπο δεν έχει. Το λέει και η ίδια: δεν μπορεί η ζωή να είναι ένας ατέλειωτος συμβιβασμός, μια απάτη. Κάποια στιγμή λέει «φτάνει πια».

Μήπως, όμως, αυτή η ένταση του πάθους γεννιέται και από το γεγονός ότι ο έρωτας είναι απαγορευμένος;

Λ.Π.: Σίγουρα έχει να κάνει και με το απαγορευμένο. Βέβαια, μιλάμε και για μυθιστορηματικά πάθη. Γι’ αυτό άλλωστε είναι μυθιστόρημα. Παίζει ρόλο και ο χαρακτήρας του Βρόνσκι. Είναι ένας άνθρωπος που τη διεκδικεί πάρα πολύ και η Άννα αρχικά αντιστέκεται. Δεν παραδίδεται αμέσως. Στη συνέχεια, όμως, έχει σημασία ο τρόπος με τον οποίο η ίδια διαχειρίζεται αυτό το πάθος αλλά και το πώς εκείνος σταδιακά αποδεικνύεται, κατά κάποιον τρόπο, κατώτερος των περιστάσεων.

Νίκο, σε γοητεύει περισσότερο ως δημιουργό ένα έργο εποχής;

Ν.Χ.: Έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον για μένα, γιατί ταξιδεύεις κι εσύ. Αναγκάζεσαι να αναζητήσεις πράγματα και ιστορικά στοιχεία τα οποία δεν συναντάς εύκολα σήμερα. Υπήρχε και μια διαφορετική κομψότητα στο παρελθόν, η οποία πια δεν υπάρχει. Βέβαια, έχει αλλάξει και η ίδια η ζωή. Μια γυναίκα σήμερα δεν μπορεί να αφιερώνει ώρες στη μοδίστρα όπως κάποτε. Παρ’ όλα αυτά, τα ρούχα εκείνων των εποχών είχαν μια άλλη φινέτσα.

Πόσο «μεγάλη» είναι τελικά η συγκεκριμένη παραγωγή;

Λ.Π.: Είναι μια πραγματικά πολύ μεγάλη παραγωγή και νομίζω ότι πρέπει να αναγνωρίσουμε πως τέτοιες παραγωγές δεν συμβαίνουν πολύ συχνά και πολύ εύκολα στην Ελλάδα. Είμαστε πολύ τυχεροί που έχουμε τη δυνατότητα να το ζήσουμε. Υπάρχουν τρένα, προβολές, σκηνικά, πράγματα που μπαίνουν και βγαίνουν συνεχώς. Όλο αυτό, όμως, απαιτεί τρομερό συντονισμό. Πρέπει τεχνικοί και ηθοποιοί να λειτουργήσουμε σαν ένας μηχανισμός. Για τον ηθοποιό υπάρχει και μία επιπλέον δυσκολία: ενώ συμβαίνουν όλα αυτά γύρω σου, πρέπει να παραμένεις απολύτως συγκεντρωμένος στην αλήθεια του συναισθήματός σου. Να μην σε καταπιεί η εικόνα και όλος αυτός ο σκηνικός κόσμος.

Ποιος είναι ο ρόλος του Πέτρου Ζούλια σε αυτό το μεγάλο σκηνικό εγχείρημα;

Ν.Χ.: Ο Πέτρος ξέρει τι θέλει. Και, πρώτα απ’ όλα, αγαπάει πολύ τα κείμενα. Δεν θέλει να τα αλλοιώνει. Παραμένει στο πνεύμα του συγγραφέα. Θέλει ο θεατής να πάει να δει την «Άννα Καρένινα» και όχι κάτι άλλο που απλώς χρησιμοποιεί τον τίτλο της. Προσπαθεί να παρουσιάσει στο κοινό όλον αυτόν τον κόσμο, να το βάλει μέσα στην ατμόσφαιρα της εποχής, αλλά και στις σκέψεις, στις αγωνίες και στο δράμα των ηρώων. Και, στο τέλος της ημέρας, να συγκινήσει το κοινό.

Λ.Π.: Είμαστε πολύ τυχεροί που έχουμε τον Πέτρο να ενορχηστρώνει όλο αυτό. Έχει αυτή την ευαισθησία απέναντι στο κείμενο, αλλά ταυτόχρονα διαθέτει και την ικανότητα να συντονίζει μια τόσο μεγάλη παραγωγή, πράγμα που δεν είναι καθόλου απλό. Είναι σημαντικό ο σκηνοθέτης να έχει ενορχηστρώσει τόσο καλά όλα όσα συμβαίνουν πίσω και γύρω σου, ώστε εσύ ως ηθοποιός να μην έχεις αγωνία για το αν θα λειτουργήσει ο μηχανισμός. Να ξέρει ο καθένας ποια είναι η δουλειά του και εσύ να μπορείς να παραμένεις μέσα στον ρόλο σου. Ο Πέτρος ξέρει πολύ καλά να το κάνει αυτό. Και είναι και ένας πολύ γλυκός άνθρωπος. Οπότε είμαστε πράγματι πολύ τυχεροί.