Πώς οι μύθοι γύρω από τις φωτιές κρύβουν τα αίτια και τις αυτονόητες λύσεις

Κάθε καλοκαίρι η πραγματικότητα της οικολογικής καταστροφής εμφανίζεται υπεράνω αμφισβήτησης, ειδικά μέσα από τα ακραία καιρικά φαινόμενα που βιώνουμε, όπως οι πυρκαγιές. Θες η κακοδιαχείριση, η ανθρωπόκαινος, η ακμάζουσα κλιματική κρίση, η έλλειψη πρόληψης, η “πληγωμένη” βιοποικιλότητα και κατά συνέπεια ανθεκτικότητα του φυσικού τοπίου, η βραχυπρόθεσμη αναπτυξιακή λογική – οδηγούν σε ένα κάδρο όπου πυρκαγιές, εκτοπισμοί, καμένα δάση, απώλειες σε βιοποικιλότητα, περιουσίες, ανθρώπινες ζωές, απώλεια εμπιστοσύνης στους θεσμούς, στην κεντρική διαχείριση, στις λειτουργίες του κράτους, καθιερώνονται.

Μέσα σε αυτό το σκηνικό, ο διαχωρισμός αλήθειας και παραπληροφόρησης, λύσης και διαχείρισης, πρόληψης και αντίδρασης, είναι δύσκολος. Η ουσιαστική πληροφορία που να περιλαμβάνει επιστημονικότητα, πολιτική ευθύνη, ανθρώπινη και οικολογική ενσυναίσθηση, μακροπρόθεσμο σχεδιασμό κ.ο.κ. λείπει και μάς λείπει. Οι μύθοι φέρουν βαρύτατες συνέπειες, και το ξεδιάλυμά τους αποτελεί ευθύνη μας

Μύθος: Όπου καίγονται εδάφη μπαίνουν ανεμογεννήτριες – οι οικολόγοι και οι επενδυτές φταίνε

Οι ΑΠΕ μπορούν να εγκατασταθούν και σε δασικές και αναδασωτέες εκτάσεις, αναιρώντας εντελώς κάθε ισχυρισμό για κίνητρο να καεί μια έκταση προκειμένου να επιτραπεί το έργο. Ειδικά για τις περιπτώσεις των αιολικών σε αναδασωτέες εκτάσεις, ενώ επιτρέπονται από το θεσμικό πλαίσιο, έχουν ακόμα πιο αυξημένο βαθμό αδειοδοτικής δυσκολίας. Η φωτιά δεν διευκολύνει την υλοποίηση ενός έργου, καθώς οι ίδιες συνθήκες της πρακτικής εγκατάστασης (απομάκρυνση δέντρων, διάνοιξη δρόμων κλπ) ισχύουν και σε καμένη έκταση. Η εγκατάσταση αιολικών δεν επωφελείται κάπως από μια καμένη δασική έκταση.

Η καχυποψία απέναντι στις ΑΠΕ στην Ελλάδα, παρότι κατά τόπους λογική, λανθασμένα κατευθύνεται απέναντι στο σύνολο των έργων αντί να εστιάζει στο βασικό πρόβλημα: τον ελλιπή και προβληματικό χωροταξικό σχεδιασμό, κάτι που αφορά το σύνολο των ανθρώπινων χρήσεων και επενδυτικών σχεδίων και δημιουργεί θέματα γενικά, όχι μόνο στις ΑΠΕ. Το Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τις ΑΠΕ δεν έχει επικαιροποιηθεί, ενώ ακόμα δεν έχει εκπονηθεί το σύνολο των περιβαλλοντικών μελετών στις προστατευόμενες περιοχές από τις οποίες θα προκύψουν τα σχετικά Προεδρικά Διατάγματα για τον χαρακτηρισμό τους και τα Σχέδια Διαχείρισης. Το πλαίσιο αυτό πράγματι μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα και κακοδιαχείριση, ωστόσο η λύση που πρέπει να προκρίνεται είναι ουσιαστικός χωροταξικός σχεδιασμός, διαφανείς περιβαλλοντικές μελέτες και αποσαφήνιση των χρήσεων γης. Όχι ολική εναντίωση στις ΑΠΕ, οι οποίες παραμένουν εργαλείο της οικολογικής μετάβασης που θα μας βοηθήσει να ανταπεξέλθουμε στις συνέπειες της κλιματικής κρίσης. Η ενεργειακή μετάβαση, η ενεργειακή εξοικονόμηση, η αλλαγή του μοντέλου κατανάλωσης και η αποκέντρωση αποτελούν καίρια βήματα αυτής της μετάβασης, και οι ΑΠΕ εντάσσονται σε αυτό το σχήμα. Παράλληλα, πυρκαγιές ξεσπούν και σε περιοχές με υπάρχοντα αιολικά πάρκα, καταδεικνύοντας ότι το θέμα είναι άλλο – για παράδειγμα τα ελλιπή πρωτόκολλα και προδιαγραφές, όπως τα καλώδια που κρέμονται και με κάθε μελτέμι είναι κίνδυνος-θάνατος.

Το δίλημμα δεν είναι “ανεμογεννήτριες ή δάση”. Θέλουμε και χρειαζόμαστε την ενεργειακή μετάβαση, αλλά το θέμα είναι πώς γίνεται αυτή. Η κλιματική κρίση επιβάλλει τις ΑΠΕ, όμως αυτό δεν δίνει “λευκή επιταγή” σε κανένα έργο. Όταν τα έργα περνούν μέσα από δάση, χρειάζονται πολύ αυστηρές προδιαγραφές πυρασφάλειας (π.χ. υπογειοποίηση καλωδίων, τακτική συντήρηση και συνεχής έλεγχος, ουσιαστικές μελέτες περιβαλλοντικών επιπτώσεων. Στον σχεδιασμό κάθε έργου πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα που αποφεύγονται, αλλά και οι επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα, στον κατακερματισμό των οικοσυστημάτων και στον κίνδυνο δασικών πυρκαγιών.

Η επιτάχυνση των έργων δεν πρέπει να γίνεται σε βάρος της ασφάλειας. Η μετάβαση οφείλει να προστατεύσει τα ίδια τα οικοσυστήματα που θέλει να σώσει. Η κλιματική κρίση, η δυσαρμονία ανάπτυξης και οικολογικών αναγκών, ο εξοβελισμός της τοπικής κοινωνίας από τις πολιτικές αποφάσεις και ο ελλιπής κεντρικός σχεδιασμός οδηγούν σε καταστροφές. Όχι οι ΑΠΕ.

Μύθος: Οι πυρκαγιές είναι όλες εμπρησμοί – οι εμπρηστές φταίνε

Σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί πράγματι να υπάρχουν εμπρησμοί. Στην περίπτωση αυτή οφείλουμε να απαιτήσουμε ανεξάρτητη και διαφανή σχετική έρευνα. Στην πραγματικότητα όμως όλα τα δεδομένα δείχνουν όχι τόσο αποδιοπομπαίους τράγους και μεμονωμένες ανθρώπινες παραβατικές συμπεριφορές, αλλά μια γενικευμένη αμέλεια τόσο από πλευρά των πολιτών όσο και της διοίκησης. Η συντριπτική πλειοψηφία των πυρκαγιών ξεκινούν από αμέλεια, και εκφεύγουν του ελέγχου μας λόγω ανεπαρκούς συντονισμού και σχεδιασμού αντιμετώπισης. Η συστηματική ενημέρωση και ευαισθητοποίηση των πολιτών σίγουρα θα βοηθούσε να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα αυτό.

Μύθος: Οι πυρκαγιές είναι όλες εξαιτίας της κλιματικής κρίσης – αυτή φταίει

Η κλιματική κρίση δεν είναι ο μύθος του χωριού, που μπορούμε να ξεχνάμε ότι υπάρχει όταν μας βολεύει και να επικαλούμαστε όταν μας βοηθάει να αποποιηθούμε των ευθυνών μας. Η κλιματική κρίση υφίσταται, είναι παρούσα και ακμάζουσα και κάνει τη διαχείριση όλων των περιβαλλοντικών ζητημάτων πιο δύσκολη – όπως ακριβώς προειδοποιεί η επιστημονική κοινότητα εδώ και δεκαετίες. Η αυξημένη έκλυση εκπομπών αερίου στην ατμόσφαιρα, τα οικοσυστήματα που αποσταθεροποιούνται και δεν μπορούν να ανακάμψουν και να είναι ανθεκτικά στις κρίσεις, η απειλούμενη βιοποικιλότητα, συστήνουν ένα τοπίο στο οποίο το περιβάλλον αδυνατεί να ανταπεξέλθει στις ολοένα και αυξανόμενες πιέσεις που του πετάμε. Η κλιματική κρίση δεν προκαλεί τις πυρκαγιές, εντείνει όμως τις συνθήκες που τις ευνοούν (παρατεταμένες περίοδοι ξηρασίας, συχνές και έντονες καταιγίδες, αυξημένες μέρες καύσωνα και περισσότερες μεγαπυρκαγιές) καθώς και τις συνέπειές τους και καθιστά τις απώλειες που προκαλούν ακόμη πιο κρίσιμες. Για παράδειγμα, σύμφωνα με τα προγνωστικά, μέχρι το 2100 θα έχουμε 30 επιπλέον ημέρες με υψηλό ρίσκο πυρκαγιών, λόγω της κλιματικής κρίσης. Τα δάση χάνονται (και μαζί τους η βιοποικιλότητα), όσα δεν χάθηκαν ακόμα γίνονται πιο ευάλωτα σε κρίσεις, και ταυτόχρονα είναι πιο πολύτιμα από ποτέ.

Μύθος: Οι πυρκαγιές είναι φυσιολογικό σύμπτωμα των μεσογειακών δασών- κανείς δεν φταίει

Πράγματι η πυρκαγιά και η αναγέννηση αποτελεί φυσική διαδικασία σε πολλά δάση, μεταξύ των οποίων και αυτά της Μεσογείου. Στην πραγματικότητα σήμερα όμως μόλις ένα 10% περίπου των πυρκαγιών οφείλεται σε φυσικά αίτια, όπως συνέβαινε και συμβαίνει στην περιοχή της Μεσογείου εδώ και χιλιάδες χρόνια. Οι φυσικές πυρκαγιές, όπως όλες οι φυσικές διαδικασίες, ακολουθούν έναν συγκεκριμένο ρυθμό που επιτρέπει τη σχετική αναγέννηση του εδάφους και της βλάστησης, και του επαναποικισμού από είδη. Με άλλα λόγια, η έκταση, η ένταση και ο ρυθμός (κάθε χρόνο) εξέλιξης των πυρκαγιών που παρακολουθούμε, μαρτυρούν τα ανθρωπογενή τους αίτια και όχι τον φυσικό τους χαρακτήρα. Η ανθρώπινη αμέλεια (αποτσίγαρα, σκουπίδια, χόρτα) και ο ελλιπέστατος κεντρικός σχεδιασμός (έλλειψη χωροταξικού σχεδιασμού, υπογειοποίηση του ηλεκτρικού δικτύου) γεννούν την πλειονότητα των πυρκαγιών.

Μύθος: Οι πυρκαγιές ευτυχώς δεν έχουν πάντα απώλειες

Οι πυρκαγιές, όπως και κάθε καταστροφή (οικολογική και πλέον) δεν μετριούνται μονάχα σε ανθρώπινες ζωές. Η απώλεια ανθρώπινης ζωής είναι ξεκάθαρα ανυπολόγιστη τραγωδία.

Ταυτόχρονα, η απώλεια σε ζώα, άγρια πανίδα και χλωρίδα, οικοσυστήματα που χρειάζονται δεκαετίες να ανακάμψουν, αποτελεί επίσης ανυπολόγιστη ζημιά. Η συζήτηση για τον οικολογικό αντίκτυπο μιας μεγάλης καταστροφής οφείλει να γίνεται και με αυτούς τους όρους, και στις απώλειες οφείλουν να καταγράφονται και οι απώλειες σε πανίδα. Αυτό δεν αποτελεί μονάχα ζήτημα ευαισθησίας, αλλά και απαραίτητο εργαλείο οικολογικής ανάκαμψης και σχεδιασμού. Η αποτύπωση της απώλειας σε βιοποικιλότητα, οι πιθανές επιδράσεις στη διατροφική αλυσίδα και τις διατροφικές σχέσεις, είναι καθοριστικά για τον σχεδιασμό ανάκαμψης ενός δάσους, πιθανής δεντροφύτευσης, αλληλοσυνδεόμενων συνεπειών. Την ίδια στιγμή τα δάση (και όλη η βιοποικιλότητα που τα συντηρεί) εκτός από τις οικολογικές υπηρεσίες που παρέχουν στον άνθρωπο (οξυγόνο, απορρόφηση διοξειδίου του άνθρακα και θερμότητας, διατήρηση του εδάφους) έχουν αξία και ως κομμάτι της φυσικής ιστορίας και της φυσικής κληρονομιάς. Η απώλεια ενός δάσους, φυτών, ζώων, μικροοργανισμών και των μεταξύ τους σχέσεων είναι μεγάλη και πρέπει να γίνεται αντιληπτή ως τέτοια στον δημόσιο διάλογο και στις πολιτικές ευθύνες.

Η ουσιαστική χαρτογράφηση των ευάλωτων δασών (αυτά που φιλοξενούν υψηλή βιοποικιλότητα, απειλούμενα ή ενδημικά είδη κ.ο.κ.) και οικοτόπων και η ενίσχυση της κλιματικής τους ανθεκτικότητας είναι αναγκαία. Επιπλέον, η ολοκλήρωση της θεσμικής προστασία των προστατευόμενων περιοχών της χώρας και η αποσαφήνιση των σχεδίων διαχείρισης, με ουσιαστικά σχέδια και μέτρα φύλαξης και με την οικοσυστημική προσέγγιση κατά νου, είναι κι αυτή αναγκαία στην προφύλαξη των δασών μας και του φυσικού μας πλούτου σε βάθος χρόνου, και λαμβάνοντας υπόψη τις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης.

Παράλληλα, οι συνέπειες για τους πολίτες γίνονται όλο και πιο ισοπεδωτικές. Όσο οι εταιρείες κυνηγούν το κέρδος και οι πολιτικοί αρκούνται σε κενές δηλώσεις συμπαράστασης, οι απλοί άνθρωποι καλούνται να πληρώσουν τον λογαριασμό. Η κυνική ατάκα “τα σπίτια ξαναχτίζονται” δεν αντικατοπτρίζει απαραίτητα τη σκληρή πραγματικότητα: μέσα σε λίγα λεπτά εξαφανίζονται περιουσίες, κόποι μιας ζωής, επαγγέλματα που εξαρτώνται από τη φύση, αναμνήσεις και συναισθηματικοί δεσμοί. Είναι ώρα οι ρυπαντές που επιδεινώνουν την κλιματική κρίση να πληρώσουν για τη ζημιά που έχουν προκαλέσει και με τα χρήματα αυτά να προστατεύσουμε τις κοινότητες, να αποκαταστήσουμε τη φύση και να χτίσουμε ένα πιο ασφαλές και καθαρό μέλλον.

Μύθος: Δεν έχουμε καμία λύση απέναντι στις πυρκαγιές, το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι η καταστολή

Οι πυρκαγιές, όπως και κάθε φαινόμενο που ξεσπάει κατ’εξακολούθηση, απαιτεί από εμάς διαχείριση. Αν η υπάρχουσα διαχείριση φαίνεται να μην επιφέρει τα επιθυμητά αποτελέσματα, τότε πρέπει να αλλάξουμε τρόπο.

Σήμερα η μερίδα του λέοντος κάθε αντιπυρική περίοδο πάει στην καταστολή έναντι της πρόληψης, στον έγκαιρο εντοπισμό έναντι της διαχείρισης του φαινομένου. Ωστόσο, την ώρα που το φαινόμενο μιας πυρκαγιάς εκτινάσσεται, ξεδιπλώνεται η αδυναμία διαχείρισης από τον κεντρικό μηχανισμό.

Κάθε αντιμετώπιση που θα ήλπιζε να επιφέρει αποτελέσματα, θα έπρεπε να ξεκινάει από την αναγνώριση της αιτίας, με βάση δεδομένα. Για παράδειγμα, το 55% των καμένων εκτάσεων το 2025 φαίνεται να ξεκίνησαν από το δίκτυο ηλεκτροδότησης και την προβληματική καλωδίωση. Κατά συνέπεια, η βελτίωση και διαχείριση του δικτύου πρέπει να αποτελέσει προτεραιότητα. Η υπογειοποίηση των καλωδίων δεν είναι νέα πρόταση, αλλά παραμένει καθυστερημένη, παρόλο που αποτελεί κρίσιμη λύση και οφείλει να αφορά οποιοδήποτε επενδυτικό πλάνο (από ΑΠΕ ως κατοικίες και καζίνο της Πάρνηθας) ούτως ώστε η πρόληψη ατυχήματος εξαιτίας του ηλεκτρικού δικτύου να είναι ουσιαστική. Η συζήτηση αυτή αποκαλύπτει όλο το προβληματικό στοιχείο του διαλόγου σε μια περίοδο πυρκαγιάς. Με τον ίδιο τρόπο που η έμφασή μας πρέπει να είναι στον χωροταξικό σχεδιασμό και τη διαχείριση (και όχι την ύπαρξη ή όχι ΑΠΕ), έτσι και τώρα οφείλουμε να εστιάσουμε σε λύσεις που έχουν ήδη προταθεί, έχουν αποδειχθεί βιώσιμες και δεν έχουν επαρκώς υιοθετηθεί.

Συμπερασματικά, το μεγάλο πρόβλημα της χώρας βρίσκεται στο κομμάτι της πρόληψης, στο οποίο σύμφωνα με πηγές πηγαίνει μόλις το 20% των κονδυλίων. Η μάχη δεν κερδίζεται αφού ξεκινήσει η φωτιά, αλλά πριν ανάψει η σπίθα. Χρειαζόμαστε τώρα έναν διαφορετικό σχεδιασμό με ουσιαστική πρόληψη, συγκεκριμένο οδικό χάρτη εφαρμογής και σχετική προτεραιοποίηση, (ξεκινώντας από εθνικά πάρκα και περιοχές υψηλού κινδύνου και δρομολογώντας τις διαδικασίες υπογειοποίησης εκεί), σωστή συνολική διαχείριση των δασών και πραγματική προστασία της φύσης. Χρειάζεται να επενδύσουμε στους καθαρισμούς των δασών, τη διαχείριση της καύσιμης ύλης, τη διάνοιξη και συντήρηση αντιπυρικών ζωνών, τα τοπικά σχέδια πρόληψης, τη συστηματική ενημέρωση των πολιτών, τη συνεχή κατάρτιση του προσωπικού και του πυροσβεστικού σώματος, και πολλά ακόμα, ώστε να μην φτάνουμε να κοιτάμε απεγνωσμένα τον ουρανό ψάχνοντας Canadair. Η πρόληψη και η προστασία των δασών πρέπει να συμβαίνει όλο τον χρόνο, όχι μόνο τις περιόδους καύσωνα ή μελτεμιών.

Όποιο κι αν είναι το αίτιο μιας πυρκαγιάς, οι βασικές μας προτεραιότητες οφείλουν να είναι σταθερές. Η επαρκής πρόληψη, ο έγκαιρος μηχανισμός εντοπισμού, η ορθή και προγραμματισμένη αντίδραση, η στελέχωση των σωμάτων πυρόσβεσης και πυρασφάλειας, η ουσιαστική φροντίδα των πολιτών και των ζώων πρέπει να είναι αδιαφιλονίκητα.

Μύθος: Η φωτιά τελειώνει όταν σβήσει

Συχνά η κατάσβεση της φωτιάς νιώθουμε οτι σηματοδοτεί το τέλος της καταστροφής. Παρότι το τιτάνιο έργο της κατάσβεσης είναι καίριο, μια φωτιά αποτελεί μια καταστροφή που συνεχίζει να υφίσταται και μετά το σβήσιμο της. Η φωτιά όσο καίει και καταστρέφει σπίτια, δρόμους και κατασκευές απελευθερώνει τεράστιες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα, χημικών και βαρέων μετάλλων, αιθάλης, αζώτου και λοιπών τοξινών που είναι επικίνδυνα για τον άνθρωπο, την πανίδα, τη χλωρίδα. Οι τοξίνες που καθιστούν το έδαφος άφορο και τη θάλασσα αφιλόξενη, οι θάνατοι ζώων τις επόμενες μέρες και εβδομάδες είτε από αναπνευστικά προβλήματα είτε έλλειψη τροφής και νερού, και φυσικά η αδυναμία των ανθρώπων να αποκτήσουν και να ξαναχτίσουν τις ζωές τους, αποτελούν το πραγματικό και συνεχιζόμενο κόστος της πυρκαγιάς. Παρότι η αντιμετώπιση μιας πυρκαγιάς όσο καίει μονοπωλεί τις ειδήσεις, η αντιμετώπιση των συνεπειών της, η επάνοδος της κανονικότητας, η αποκατάσταση των οικισμών, της ζωής, της βιοποικιλότητας σπανίως καταλαμβάνουν όσο χώρο όσο τους αναλογεί στη δημόσια σφαίρα. Η μάχη δεν κερδίζεται όταν πάψουν οι φλόγες, κερδίζεται όταν το σύστημα πρόληψης και αντιμετώπισης φροντίζει τους ανθρώπους και το περιβάλλον στο διηνεκές.

Εν κατακλείδι

Ναι, οι πυρκαγιές είναι τρομακτικές, τα αίτιά τους μπορεί να είναι πολλά και υπάρχουν ευθύνες να αποδοθούν σε πολίτες, τοπική αυτοδιοίκηση, πολιτική οργάνωση, θεσμική πλαισίωση. Η αντιμετώπιση αυτών των κρίσεων απαιτεί ψυχραιμία, μακροχρόνιο σχεδιασμό με διαφάνεια, πολιτική συνέπεια και με πυξίδα τις επιστημονικές γνωμοδοτήσεις που μάς δίνουν τα στοιχεία για την κλιματική κρίση, τα δάση μας, τη βιοποικιλότητα.

Η οχύρωση του φυσικού περιβάλλοντος μέσω ουσιαστικής προστασίας και η υιοθέτηση λύσεων βασισμένες στη φύση αποτελούν μονόδρομο στην ομαλή διαχείριση των κρίσεων. Οι λύσεις για την αντιμετώπιση των πολλαπλών κρίσεων που βιώνουμε (κλιματική κρίση, κρίση βιοποικιλότητας) είναι γνωστές: η παραγωγή και κατανάλωση ενέργειας χωρίς ορυκτά καύσιμα επειγόντως, η εγκατάλειψη κάθε πλάνου για εξορύξεις πετρελαίου και αερίου στη χώρα μας, η μείωση της κατανάλωσης κρέατος, ο περιορισμός της εντατικής γεωργίας και κτηνοτροφίας, η στήριξη της εκτατικής κτηνοτροφίας η οποία μπορεί να συμβάλλει σημαντικά στην ορθότερη διαχείριση των δασικών οικοσυστημάτων, η αλλαγή στα συστήματα μεταφοράς ώστε να γίνουν βιώσιμα και προσβάσιμα για όλους, η επένδυση στο πράσινο εντός αστικών ιστών, η προστασία της βιοποικιλότητας σε ξηρά και θάλασσα, οι δασικοί χάρτες, η δασοπροστασία όλο τον χρόνο. Όλα αυτά είναι απαραίτητα μέτρα για την οχύρωση ενός ανθεκτικού φυσικού περιβάλλοντος, ικανού να μας στηρίξει, να συντηρήσει τη ζωή και να ανταπεξέλθει στις κρίσεις.

Η σημαντικότερη ίσως αλλαγή όμως ίσως είναι σε επίπεδο συλλογικής στάσης. Η απώλεια του φυσικού περιβάλλοντος, ειδικά σε αυτήν την κλίμακα, δεν πρέπει ποτέ να γίνει θέσφατο, κανονικότητα, αναμενόμενη. Οι τεράστιες απώλειες, η φτωχοποίηση, η κατάρρευση της βιοποικιλότητας, τα ακραία καιρικά φαινόμενα, απαιτούν τον αναβρασμό μας, την προσοχή μας, απαιτούν μετουσίωση σε πολιτικά αιτήματα. Αν δεν βάλουμε το περιβάλλον στο κέντρο, αυτό θα μας πετάει στην άκρη.

Στεκόμαστε στο πλευρό κάθε ανθρώπου που πλήττεται από τη κλιματική κρίση, τις πυρκαγιές και τα ακραία καιρικά φαινόμενα, και πλάι στο περιβάλλον.