Τι περιμένουμε να πει η Ούρσουλα Φον Ντερ Λάιεν για την “Κατάσταση της Ένωσης”;

ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΤΟ ΣΤΡΑΣΒΟΥΡΓΟ

Αν υπάρχει μία λέξη που ακούγεται περισσότερο από το «Bonjour» αυτές τις ημέρες στους διαδρόμους του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στο Στρασβούργο, είναι αναμφίβολα το «SOTEU» ή αλλιώς, η συζήτηση για την Κατάσταση της Ένωσης.

Και αυτό γιατί σήμερα (16/09), στις 10:00 ώρα Ελλάδας η πρόεδρος της Κομισιόν, Ούρσουλα Φον ντερ Λάιεν, αναμένεται να απευθυνθεί στους ευρωβουλευτές και τις ευρωβουλεύτριες.

Η άμυνα, η ανταγωνιστικότητα, η ενέργεια, η τεχνολογική κυριαρχία και ο νέος ευρωπαϊκός προϋπολογισμός φαίνεται πως βρίσκονται στην κορυφή της ατζέντας της Φον ντερ Λάιεν, ενώ στο παρασκήνιο μεγαλώνει το ερώτημα αν μπορεί να συνυπάρξει με το κοινωνικό μοντέλο της Ένωσης.

Η φετινή συζήτηση για την Κατάσταση της Ένωσης είναι η έκτη για τη Φον ντερ Λάιεν και η δεύτερη στη σημερινή κοινοβουλευτική περίοδο. Σύμφωνα με όσα συζητούνται στο Στρασβούργο τις τελευταίες ημέρες, η πρόεδρος της Κομισιόν αναμένεται να δώσει βάρος στην ευρωπαϊκή ασφάλεια, την ανταγωνιστικότητα, την ενεργειακή αυτονομία, την τεχνολογική κυριαρχία και την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, ενώ στο τραπέζι παραμένουν η στέγαση και η κοινωνική προστασία.

Πίσω από όλα αυτά, όμως, βρίσκεται μια πολύ πιο δύσκολη πολιτική εξίσωση: πώς θα πληρώσει η Ευρώπη για τις νέες της φιλοδοξίες και ποιο θα είναι το κόστος τους για τις κοινωνίες της.

Τη φετινή συζήτηση θα παρακολουθήσει και ο Καναδός πρωθυπουργός, Μαρκ Κάρνεϊ.

 

Οι δύο μεγαλύτερες πολιτικές ομάδες στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (ΕΛΚ και Σοσιαλδημοκράτες) θέλουν διαφορετικά πράγματα από την ομιλία της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν για την Κατάσταση της Ένωσης την Τετάρτη. Αν δεν μπορέσει να κρατήσει και τις δύο ικανοποιημένες, η ρήξη μεταξύ αυτών των παραδοσιακών συμμάχων του κέντρου κινδυνεύει να γίνει χάσμα, την ώρα που η ακροδεξιά κερδίζει έδαφος σε ολόκληρη την ήπειρο.

Η κεντροδεξιά θέλει η Φον ντερ Λάιεν να εντείνει την προσπάθεια απλοποίησης των τελευταίων δύο ετών, ενώ ταυτόχρονα να σκληρύνει περαιτέρω τη στάση της Ένωσης στο μεταναστευτικό, στον απόηχο της κρίσης στη Θέουτα. Οι σοσιαλδημοκράτες και η κεντροαριστερά, αντίθετα, θέλει να σταματήσει αυτό που αποκαλεί απορρύθμιση των πράσινων πολιτικών της ΕΕ και ζητά από τη Φον ντερ Λάιεν να αποτρέψει την κεντροδεξιά από το να περνά μέτρα στο Κοινοβούλιο με ψήφους της ακροδεξιάς.

Ο μεγάλος λογαριασμός του 2028

Ο νέος επταετής προϋπολογισμός της ΕΕ (νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο – MMF) για το 2028-2034 βρίσκεται ήδη σε διαπραγμάτευση και θα κρίνει στην πράξη πόσες από τις προτεραιότητες που θα παρουσιάσει η Φον ντερ Λάιεν μπορούν να υλοποιηθούν.

Η Κομισιόν έχει προτείνει προϋπολογισμό στο 1,26% του ευρωπαϊκού Ακαθάριστου Εθνικού Εισοδήματος (ΑΕΕ) των κρατών-μελών, ενώ το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ζητά υψηλότερο επίπεδο, υποστηρίζοντας ότι η Ευρώπη χρειάζεται περισσότερους πόρους για άμυνα, ανταγωνιστικότητα, ενέργεια και πράσινη μετάβαση, χωρίς να θυσιαστούν η συνοχή και η αγροτική πολιτική.

Το Στρασβούργο επομένως βλέπει το SOTEU και ως πρόλογο μιας πολύ μεγαλύτερης μάχης για το ποια Ευρώπη θα χρηματοδοτηθεί την επόμενη επταετία.

Η άμυνα έχει αλλάξει ήδη την Ευρώπη

Αν υπάρχει ένας τομέας όπου η μετατόπιση της ΕΕ είναι ήδη μετρήσιμη, αυτός είναι η άμυνα.

Οι αμυντικές δαπάνες των κρατών-μελών αυξήθηκαν σημαντικά και αναμένεται να ανέλθουν στα 454 δισ. ευρώ το 2026. Παράλληλα, το SAFE περνά στη φάση υλοποίησης, με έως 150 δισ. ευρώ σε ευρωπαϊκά εγγυημένα δάνεια για αμυντικές επενδύσεις, ενώ προχωρούν κοινά ευρωπαϊκά projects για αεράμυνα, drones, θαλάσσια ασφάλεια, διάστημα και επιτήρηση της ανατολικής πτέρυγας.

Σύμφωνα με όσα συζητούνται στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, η Φον ντερ Λάιεν αναμένεται να υπερασπιστεί αυτόν τον δρόμο και να συνδέσει την αμυντική ετοιμότητα με την προσπάθεια δημιουργίας ισχυρότερης ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας.

Η άλλη μεγάλη μάχη: AI, εργασία και τεχνολογία

Η τεχνητή νοημοσύνη αναμένεται να βρεθεί επίσης ψηλά στην ατζέντα. Όχι μόνο ως εργαλείο ανάπτυξης, αλλά και ως πηγή ανατροπών στην αγορά εργασίας.

Στις συζητήσεις που προηγήθηκαν της ομιλίας, η Κομισιόν έχει στραφεί ιδιαίτερα στις επιπτώσεις της AI στις θέσεις εργασίας, την αλγοριθμική διαχείριση και την ανάγκη να προσαρμοστεί η ευρωπαϊκή αγορά εργασίας στη νέα τεχνολογική πραγματικότητα.

Την ίδια στιγμή, το πακέτο τεχνολογικής κυριαρχίας που παρουσιάστηκε τον Ιούνιο επιχειρεί να αντιμετωπίσει μια από τις μεγαλύτερες ευρωπαϊκές αδυναμίες: η Ένωση εξακολουθεί να εξαρτάται σε πολύ μεγάλο βαθμό από μη ευρωπαϊκούς παρόχους για ψηφιακές υποδομές, υπηρεσίες και τεχνολογίες.

Στο Στρασβούργο αναμένεται, επομένως, να ακουστεί ξανά η λέξη «κυριαρχία», αυτή τη φορά όχι μόνο με γεωπολιτικούς όρους, αλλά και με όρους chips, cloud, data centres και AI.

Στέγαση και κοινωνική προστασία: η άλλη όψη της ανταγωνιστικότητας

Η στέγαση και η κοινωνική προστασία αναμένεται να έχουν πιο καθαρή θέση στην ομιλία της Φον ντερ Λάιεν, καθώς η πίεση από το κόστος ζωής μετατρέπεται σε ένα από τα πιο άμεσα πολιτικά προβλήματα για την Ευρώπη.

Στο Στρασβούργο συζητείται ήδη το πώς η ΕΕ μπορεί να περάσει από τις γενικές δεσμεύσεις σε πιο συγκεκριμένες παρεμβάσεις, με αιχμή την προσιτή κατοικία, τις ποιοτικές θέσεις εργασίας και την αντιμετώπιση των ανισοτήτων. Η Κομισιόν έχει ήδη παρουσιάσει ευρωπαϊκό σχέδιο για την προσιτή στέγαση και μόλις στις 9 Σεπτεμβρίου υιοθέτησε την Affordable Housing Act, μαζί με συστάσεις προς τις εθνικές και τοπικές αρχές για τις περιοχές όπου οι πιέσεις είναι μεγαλύτερες.

Το ζήτημα, όμως, δεν περιορίζεται στις βραχυχρόνιες μισθώσεις ή στο πώς θα αυξηθεί η προσφορά κατοικιών. Οι ευρωβουλευτές πιέζουν για ταχύτερες αδειοδοτήσεις και κατασκευές, καλύτερη πρόσβαση στη χρηματοδότηση και ισχυρότερη θέση της στέγασης στον επόμενο πολυετή προϋπολογισμό.

Το μεταναστευτικό

Στο μεταναστευτικό, η Φον ντερ Λάιεν αναμένεται, όπως όλα δείχνουν, να υιοθετήσει πιο σκληρή γραμμή, στον απόηχο της Θέουτα, με έμφαση στην ενίσχυση του ελέγχου των εξωτερικών συνόρων.

Συζητείται ήδη η ανάγκη για ισχυρότερη ευρωπαϊκή συνοριοφυλακή και αποτελεσματικότερες επιστροφές, ενώ το θέμα αποτελεί βασική απαίτηση της κεντροδεξιάς ενόψει του ομιλίας. Η δυσκολία για τη Φον Ντερ Λάιεν είναι ότι, την ίδια στιγμή, οι Σοσιαλδημοκράτες πιέζουν να μην υπάρξει περαιτέρω μετατόπιση της ευρωπαϊκής πολιτικής προς τα δεξιά και την ακροδεξιά.

Κλίμα μετά τις φωτιές του καλοκαιριού

Το κλίμα αναμένεται να έχει επίσης ισχυρή παρουσία, αλλά με μια σημαντική μετατόπιση.

Μετά τις ακραίες θερμοκρασίες και τις πυρκαγιές του φετινού καλοκαιριού, η συζήτηση στην Ευρώπη μετακινείται περισσότερο από την απλή μείωση των εκπομπών στην προσαρμογή: πόσο έτοιμες είναι οι πόλεις, οι υποδομές, η γεωργία και οι κοινωνίες για τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής που ήδη εκδηλώνονται;

Παράλληλα, όμως, η ενεργειακή μετάβαση εξακολουθεί να έχει μια πολύ σκληρή οικονομική διάσταση. Η Ευρώπη χρειάζεται φθηνότερη ενέργεια, μεγαλύτερη εγχώρια παραγωγή και μικρότερη εξάρτηση από εξωτερικούς προμηθευτές, την ώρα που η βιομηχανία πιέζεται από το κόστος και τον διεθνή ανταγωνισμό.

Και τα social media για τους ανήλικους

Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν επιβεβαίωσε, πάντως, ότι στην ομιλία της θα παρουσιάσει τα σχέδια της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την επιβολή ηλικιακών περιορισμών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Ωστόσο, η πρόεδρος της Κομισιόν θα κληθεί να απαντήσει σε αρκετά δύσκολα ερωτήματα. Μεταξύ άλλων, θα πρέπει να διευκρινίσει ποιο θα είναι το ελάχιστο επιτρεπόμενο όριο ηλικίας, καθώς και αν θα δοθεί στα κράτη-μέλη η δυνατότητα να καθορίζουν τα δικά τους ηλικιακά όρια.

Η «κοινωνική Ευρώπη» ζητά απαντήσεις

Η Φον ντερ Λάιεν επιχειρεί να παρουσιάσει μια Ευρώπη που πρέπει να γίνει πιο ανεξάρτητη και πιο ανθεκτική. Όμως η έννοια της «ανεξαρτησίας» έχει διαφορετικές αναγνώσεις.

Στον αντίποδα των αυξημένων δαπανών για ασφάλεια και άμυνα βρίσκεται η καθημερινότητα των πολιτών.

Το κόστος ζωής, η στεγαστική κρίση, οι μισθοί, η φτώχεια και η ποιότητα των θέσεων εργασίας παραμένουν βασικές ανησυχίες και, σύμφωνα με τις συζητήσεις στο Κοινοβούλιο, αναμένεται να διεκδικήσουν χώρο και στη φετινή ομιλία.

Η Κομισιόν έχει ήδη παρουσιάσει ευρωπαϊκή στρατηγική κατά της φτώχειας, σχέδιο για ποιοτικές θέσεις εργασίας και το Affordable Housing Act. Όμως οι πιέσεις είναι μεγάλες και οι αρμοδιότητες της ΕΕ στην κοινωνική πολιτική περιορισμένες.

Γι’ αυτό και η συζήτηση για τον επόμενο προϋπολογισμό αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία: πόσα χρήματα θα κατευθυνθούν στην κοινωνική προστασία και πόσα θα δεσμευθούν για τις νέες προτεραιότητες της ασφάλειας και της ανταγωνιστικότητας;

Και στο φόντο, ο Καναδάς

Μέσα σε αυτή τη νέα γεωπολιτική πραγματικότητα, η παρουσία του Καναδού πρωθυπουργού Μαρκ Κάρνεϊ στο Στρασβούργο αποκτά ξεχωριστό συμβολισμό.

Ο Κάρνεϊ θα παρακολουθήσει την ομιλία της Φον ντερ Λάιεν στις 16 Σεπτεμβρίου και την επόμενη ημέρα θα απευθυνθεί ο ίδιος στους ευρωβουλευτές. Παράλληλα, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ανοίγει γραφείο-«κεραία» στην Οτάβα, ενισχύοντας την κοινοβουλευτική του παρουσία στον Καναδά και τη συνεργασία σε θέματα που εκτείνονται από την ασφάλεια και το εμπόριο έως την Αρκτική.

Το μήνυμα είναι σαφές: καθώς οι παραδοσιακές ισορροπίες δοκιμάζονται, η Ευρώπη ψάχνει εταίρους που μπορούν να λειτουργήσουν ως αντίβαρα και να διευρύνουν τα περιθώρια των δικών της επιλογών.

Και για την Ελλάδα;

Για την Ελλάδα, αρκετά από αυτά τα ζητήματα είναι άμεσα.

Η συζήτηση για τον νέο ευρωπαϊκό προϋπολογισμό αφορά τη χρηματοδότηση της πολιτικής συνοχής και της γεωργίας. Η ενεργειακή πολιτική αφορά άμεσα το κόστος για νοικοκυριά και επιχειρήσεις.

Η νέα ευρωπαϊκή πολιτική άμυνας αφορά την ασφάλεια της Ανατολικής Μεσογείου, ενώ η μετανάστευση και η προστασία των εξωτερικών συνόρων παραμένουν κρίσιμα ζητήματα για τη χώρα.

Και φυσικά υπάρχει η Μεσόγειος, την οποία η ΕΕ επιχειρεί να εντάξει σε μια πιο συνολική στρατηγική που δεν θα περιορίζεται μόνο στο μεταναστευτικό, αλλά θα περιλαμβάνει ενέργεια, εμπόριο, επενδύσεις και ασφάλεια.