ΜΠΗΚΑΜΕ ΣΤΟ ΑΤΕΛΙΕ ΤΟΥ WILLIAM KENTRIDGE ΣΤΙΣ ΒΡΥΞΕΛΛΕΣ ΚΑΙ ΧΑΣΑΜΕ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΣΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ

Με περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες καλλιτεχνικής δημιουργίας, ο Νοτιοαφρικανός William Kentridge συγκαταλέγεται στις πλέον επιδραστικές μορφές της σύγχρονης τέχνης. Το έργο του έχει ξεπεράσει προ πολλού τα όρια της μουσειακής αίθουσας, κατακτώντας τη θεατρική και οπερατική σκηνή και δημιουργώντας έναν μοναδικό διάλογο ανάμεσα στην εικόνα, τη μουσική, το σώμα και την πολιτική.

Ο William Kentridge άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τα όρια της σύγχρονης τέχνης. Σχέδιο, animation, θέατρο, όπερα και κινηματογράφος συνυπάρχουν στο έργο του, όχι ως διαφορετικές καλλιτεχνικές δραστηριότητες, αλλά ως μέρη ενός ενιαίου, ανήσυχου σύμπαντος.

Γεννημένος το 1955 στο Γιοχάνεσμπουργκ της Νότιας Αφρικής, ο William Kentridge διαμόρφωσε τη ματιά του μέσα στη βία του απαρτχάιντ. Η καταπίεση, η ενοχή, η συλλογική μνήμη και οι μηχανισμοί της εξουσίας διαπερνούν το έργο του. Η τέχνη του δεν καταγγέλλει απλώς την Ιστορία, θα λέγαμε πως την ανακρίνει.

Αποδομεί τις βεβαιότητές της, ξεσκεπάζει τους παραλογισμούς της και επιστρατεύει το χιούμορ εκεί όπου η πραγματικότητα μοιάζει να έχει ξεπεράσει κάθε φαντασία.

Το κάρβουνο, το χαρτί, οι σκιές και η κίνηση γίνονται στα χέρια του εργαλεία πολιτικής σκέψης. Ένα σχέδιο μετατρέπεται σε κινούμενη εικόνα, μια φιγούρα αποσυντίθεται, ένα καθημερινό αντικείμενο αποκτά απειλητικές διαστάσεις. Ο σπουδαίος καλλιτέχνης σχεδιάζει, σβήνει και ξανασχεδιάζει, αφήνοντας πάνω στο χαρτί τα ίχνη όσων προηγήθηκαν.

Τίποτα δεν διαγράφεται εντελώς από το χαρτί και από την Ιστορία.

Εδώ βρίσκεται και μία από τις πιο ενδιαφέρουσες πλευρές της καλλιτεχνικής του σκέψης. Ο Kentridge δεν αντιμετωπίζει τη δημιουργία ως μια ευθύγραμμη πορεία προς το τέλειο, ολοκληρωμένο έργο. Το λάθος, η αμφιβολία, η διαγραφή και η επανάληψη αποτελούν οργανικά στοιχεία της.

Ίσως μάλιστα το πιο ριζοσπαστικό χαρακτηριστικό της τέχνης του να είναι ακριβώς αυτή η αποδοχή της αβεβαιότητας. Σε έναν κόσμο που απαιτεί διαρκώς σαφείς απαντήσεις, οριστικές τοποθετήσεις και αδιαμφισβήτητες αλήθειες, εκείνος υπερασπίζεται το δικαίωμα να μην ξέρεις. Να δοκιμάζεις, να κάνεις λάθος, να επιστρέφεις στην αρχή και να αλλάζεις γνώμη.

Η δημιουργία δεν είναι για εκείνον η επιβεβαίωση μιας ήδη διαμορφωμένης ιδέας, αλλά ένας τρόπος να ανακαλύπτεις αυτό που ακόμη δεν έχεις καταλάβει. Και αυτή η στάση αποκτά αναπόφευκτα πολιτική σημασία: απέναντι σε κάθε εξουσία που επιδιώκει να επιβάλει μία και μοναδική εκδοχή της πραγματικότητας, ο Kentridge επιμένει στην πολυπλοκότητα, στην αντίφαση και στην αμφιβολία.

Αυτόν τον πολυσύνθετο κόσμο επιχειρεί να παρουσιάσει η μεγάλη έκθεση «I am not me, the horse is not mine», που φιλοξενείται έως τις 7 Μαρτίου 2027 στο Bozar, το εμβληματικό Κέντρο Καλών Τεχνών των Βρυξελλών, ένα από τα σημαντικότερα πολιτιστικά ιδρύματα του Βελγίου.

Στις Βρυξέλλες βρέθηκα καλεσμένη του Ευρωβουλευτή Νικόλα Φαραντούρη προκειμένου να παρακολουθήσω την παράσταση 18/9 με τη Δώρα Χρυσικού που παρουσιάστηκε ανήμερα της δολοφονίας του Παύλου Φύσσα στο Ευροκοινοβούλιο  και ευτυχώς κατάφερα και επισκέφθηκα την πρώτη της κιόλας ημέρα την έκθεση αυτή. Το αποτέλεσμα δεν ήταν απλώς εντυπωσιακό,  ήταν μια από εκείνες τις σπάνιες εκθεσιακές εμπειρίες που σε κάνουν να ξεχνάς την ώρα.

Μπαίνοντας στο εργαστήριο της δημιουργίας

Το πρώτο πράγμα που εντυπωσιάζει στο Bozar δεν είναι κάποιο μεμονωμένο έργο, αλλά  ο ίδιος ο τρόπος με τον οποίο είχε στηθεί ολόκληρη η έκθεση. Από τις πρώτες αίθουσες αισθάνεσαι πως μπαίνεις στο πραγματικό ατελιέ του Kentridge στο Γιοχάνεσμπουργκ.

Αυτή είναι και η μεγάλη επιτυχία της έκθεσης: δεν παρουσιάζει τη δημιουργία σαν κάτι που έχει τελειώσει, συσκευαστεί και τοποθετηθεί πίσω από μια μουσειακή απόσταση. Σε αφήνει να δεις τις διαδρομές της, τις δοκιμές της, τις διαρκείς μεταμορφώσεις της.

Ο επιμελητής Tarek Abou El Fetouh έχει οργανώσει τις δέκα αίθουσες σαν μια μουσική σύνθεση, με διαφορετικούς ρυθμούς, εντάσεις και μεταβάσεις. Η έκθεση ξεκινά και ολοκληρώνεται με χώρους που παραπέμπουν στο εργαστήριο του καλλιτέχνη, ενώ στο ενδιάμεσο ξεδιπλώνονται σχέδια, γλυπτά, προβολές, εγκαταστάσεις και έργα που συνδέονται με τις μεγάλες σκηνικές παραγωγές του.

Δεν υπάρχει η προβλέψιμη διαδρομή μιας συμβατικής αναδρομής, όπου περνάς από τη μία δεκαετία στην επόμενη διαβάζοντας την εξέλιξη ενός καλλιτέχνη σαν βιογραφικό σημείωμα. Εδώ ο χρόνος μπλέκεται. Οι εικόνες συνομιλούν μεταξύ τους, οι διαφορετικές μορφές τέχνης αλληλοτροφοδοτούνται.

Και η ίδια η επιμέλεια παύει να είναι το αόρατο πλαίσιο των έργων και γίνεται πρωταγωνίστρια.

Πρόκειται για μια έκθεση εξαιρετικά θεατρική, αλλά χωρίς περιττούς εντυπωσιασμούς. Η σκηνογραφία δεν επιχειρεί να καλύψει τα έργα με ένα εντυπωσιακό περιτύλιγμα. Αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο σκέφτεται και δημιουργεί ο Kentridge.

Άλλωστε, όπως έχει εξηγήσει ο ίδιος σε συνομιλία του με τον επιμελητή της έκθεσης, το ατελιέ του έχει εξελιχθεί από έναν μοναχικό χώρο σχεδίου σε έναν ζωντανό τόπο συλλογικής δημιουργίας. Εκεί συνυπάρχουν ηθοποιοί, μουσικοί, μοντέρ, σκηνογράφοι και τεχνικοί. Ο ίδιος εξακολουθεί να σχεδιάζει μόνος του, όμως όσα γεννιούνται γύρω από το σχέδιο αποτελούν προϊόν διαρκούς συνεργασίας.

Αυτή η συνύπαρξη της μοναχικότητας με τη συλλογικότητα είναι παντού ορατή στο Bozar. Σαν να παρακολουθείς όχι μόνο το αποτέλεσμα μιας καλλιτεχνικής εργασίας, αλλά και τις αμέτρητες συναντήσεις που χρειάστηκαν για να υπάρξει.

Μια έκθεση που μπορείς να κάτσεις ώρες ολόκληρες

Υπάρχει κάτι που προσωπικά θεωρώ ενδεικτικό της δύναμης αυτής της έκθεσης. Πολλές εκθέσεις σύγχρονης τέχνης περιλαμβάνουν εκτεταμένες βιντεοεγκαταστάσεις, που εξαιρετικά δύσκολα μπορούν να αποτελέσουν πόλο έλξης των επισκεπτών και να τους κρατήσουν συγκεντρωμένους.

Στο Bozar, όμως, συνέβη ακριβώς το αντίθετο, καθιώς είναι μία από τις ελάχιστες εκθέσεις όπου κάθισα τόσο πολλή ώρα και παρακολούθησα όλα τα βίντεο.  Κάθε προβολή λειτουργούσε σαν μια μικρή θεατρική παράσταση. Κάθε εικόνα έκρυβε μια ανατροπή, κάθε κινούμενη μορφή σε οδηγούσε σε μια επόμενη, ακόμη πιο απρόβλεπτη μεταμόρφωση.

Κάποια στιγμή συνειδητοποίησα ότι είχα πάψει να αναζητώ το νόημα κάθε έργου. Δεν προσπαθούσα πια να αποκωδικοποιήσω τα σύμβολα ή να καταλάβω τι ακριβώς ήθελε να μου πει ο καλλιτέχνης. Είχα αφεθεί στον ρυθμό των εικόνων, στις αλλεπάλληλες μεταμορφώσεις, στις σκιές που εμφανίζονταν και χάνονταν.

Ιδιαίτερα καθηλωτική είναι η ομώνυμη εγκατάσταση «I am not me, the horse is not mine», με οκτώ ταυτόχρονες προβολές, η οποία αντλεί την έμπνευσή της από τη «Μύτη» του Νικολάι Γκόγκολ και την ομώνυμη όπερα του Ντμίτρι Σοστακόβιτς.

Στο έργο του Γκόγκολ, ένας άντρας ξυπνά ένα πρωί και ανακαλύπτει ότι η μύτη του έχει εξαφανιστεί. Ακόμη χειρότερα, η μύτη κυκλοφορεί πλέον μόνη της και έχει αποκτήσει υψηλότερη κοινωνική θέση από τον ιδιοκτήτη της. Αυτή η παράλογη ιστορία γίνεται στα χέρια του Kentridge αφετηρία για μια καυστική εξερεύνηση της γραφειοκρατίας, του ολοκληρωτισμού, της σοβιετικής πρωτοπορίας και της κατάρρευσης των επαναστατικών ουτοπιών.

Σκιές χορεύουν, ανθρώπινες μορφές διαλύονται, αρχειακές εικόνες συναντούν κινούμενα σχέδια και γιγαντιαίες μύτες αποκτούν σχεδόν ανθρώπινη συμπεριφορά. Η μουσική εντείνει άλλοτε το χιούμορ και άλλοτε την απειλή. Πίσω από το παράλογο κρύβεται μια εξαιρετικά εύστοχη παρατήρηση για την εξουσία: πόσο εύκολα μπορεί μια κοινωνία να συνηθίσει το παράλογο, αρκεί αυτό να επιβάλλεται από εκείνους που την κυβερνούν.

Η εμπειρία του απαρτχάιντ, η σοβιετική Ιστορία, η πολιτική βία και η διάψευση των μεγάλων υποσχέσεων συναντιούνται χωρίς να εξισώνονται ή να χωρούν σε κάποιο εύκολο συμπέρασμα.
Ο ίδιος ο Kentridge έχει υποστηρίξει ότι το παράλογο μπορεί να είναι μια μορφή ρεαλισμού. Και βλέποντας αυτά τα έργα καταλαβαίνεις ακριβώς τι εννοεί.

Η Ιστορία δεν σβήνεται με μια γόμα

Αυτό που βρίσκω ιδιαίτερα γοητευτικό σε αυτόν τον καλλιτέχνη είναι η άρνησή του να παραδώσει στον θεατή έτοιμα πολιτικά συμπεράσματα. Η τέχνη του είναι βαθιά πολιτική, αλλά δεν κουνά το δάχτυλο. Δεν εξηγεί με διδακτισμό ποιος έχει δίκιο και ποιος άδικο. Αντίθετα, αποκαλύπτει πόσο εύθραυστες είναι οι βεβαιότητες πάνω στις οποίες οικοδομούμε τις ιστορικές μας αφηγήσεις.

Η ίδια του η τεχνική λειτουργεί σαν πολιτική μεταφορά. Τα σχέδια από κάρβουνο σβήνονται και ξανασχεδιάζονται, όμως τα ίχνη τους παραμένουν.

Γιατί η Ιστορία δεν είναι μόνο όσα συνέβησαν, είναι και όσα επιχειρήσαμε να διαγράψουμε, όσα αποσιωπήσαμε και όσα επιστρέφουν διαρκώς για να μας στοιχειώσουν.

Ο Kentridge ξέρει καλύτερα από τον καθένα ότι η πολιτική βία δεν αφήνει πίσω της μόνο νεκρούς, κατεστραμμένες ζωές και τραυματισμένες κοινωνίες. Αφήνει και έναν αγώνα γύρω από τη μνήμη: ποιος έχει το δικαίωμα να αφηγείται το παρελθόν, ποιες ιστορίες γίνονται επίσημη Ιστορία και ποιες καταδικάζονται στη σιωπή.

Σε πρόσφατη συνέντευξή του, ο Kentridge θυμήθηκε ότι κατά τη διάρκεια του απαρτχάιντ το θέατρο των εργαστηρίων στη Νότια Αφρική υπήρξε ένας από τους ελάχιστους χώρους όπου άνθρωποι με διαφορετικές εμπειρίες και καταγωγές μπορούσαν να συναντηθούν και να δημιουργήσουν μαζί. Για λίγες ώρες, η θεατρική διαδικασία επέτρεπε μια προσωρινή ισότητα που ο έξω κόσμος αρνούνταν.

Δεν είναι δύσκολο να δει κανείς τη συνέχεια εκείνης της εμπειρίας στον τρόπο με τον οποίο εργάζεται σήμερα. Γι’ αυτό και η έκθεση στο Bozar μοιάζει συχνά περισσότερο με μια σειρά από ζωντανές παραστάσεις παρά με μια παραδοσιακή μουσειακή περιήγηση.

Φεύγοντας από το Bozar, συνειδητοποίησα ότι είχα περάσει εκεί πολύ περισσότερο χρόνο απ’ όσο είχα υπολογίσει. Και, τελικά, αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο κομπλιμέντο που μπορώ να κάνω σε μια έκθεση.

Το σημαντικό για το ελληνικό κοινό είναι ότι η έκθεση αποτελεί συμπαραγωγή του Bozar και του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ) και πρόκειται να παρουσιαστεί στην Αθήνα από τον Ιούνιο έως τον Δεκέμβριο του 2027.