ΝΙΚΙΤΑ ΜΙΛΙΒΟΓΕΒΙΤΣ: “ΟΤΑΝ ΟΛΟΚΛΗΡΟΣ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΚΑΤΑΡΡΕΕΙ, ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΑΠΟΜΕΝΕΙ ΕΙΝΑΙ Η ΜΝΗΜΗ”

Τι συμβαίνει στη Μήδεια τη στιγμή αμέσως μετά τον φόνο των παιδιών της; Πώς μοιάζει ο κόσμος όταν έχει πλέον χαθεί κάθε δυνατότητα επιστροφής;

Από αυτό ακριβώς το σημείο επιλέγει να ξεκινήσει τη νέα του σκηνοθετική ανάγνωση ο Nikita Milivojević, ένας από τους σημαντικότερους Ευρωπαίους σκηνοθέτες της γενιάς του και δημιουργός με βαθιά σχέση με την αρχαία ελληνική τραγωδία.

Με αφορμή τη μεγάλη καλοκαιρινή παραγωγή της «Μήδειας» του Ευριπίδη, που πρωταγωνιστούν η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη, ο Λάζαρος Γεωργακόπουλος, ο Άρης Λεμπεσόπουλος και η Ρένη Πιττακή, ο Σέρβος σκηνοθέτης μιλά στο NEWS24/7 για τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζει ένα από τα πιο αινιγματικά έργα της παγκόσμιας δραματουργίας.

Ο Milivojević δεν αντιμετωπίζει τη Μήδεια ως ένα έργο για την εκδίκηση, αλλά ως ένα ταξίδι μέσα στη συντριβή της ανθρώπινης ψυχής. Η παράστασή του εκτυλίσσεται σαν μια παραισθητική διαδρομή στη μνήμη της ηρωίδας, όπου ο χρόνος καταργείται, οι εικόνες επιστρέφουν αποσπασματικά και ο Χορός μεταμορφώνεται στους ίδιους της τους δαίμονες. «Όταν ολόκληρος ο κόσμος καταρρέει, αυτό που απομένει είναι η μνήμη», λέει χαρακτηριστικά.

Με περισσότερες από τρεις δεκαετίες διεθνούς πορείας και σκηνοθεσίες σε σημαντικά ευρωπαϊκά θέατρα και φεστιβάλ, ο Milivojević ανήκει στους δημιουργούς που επιστρέφουν διαρκώς στα μεγάλα κλασικά κείμενα, όχι για να τα εκσυγχρονίσουν επιφανειακά, αλλά για να αναζητήσουν μέσα τους όσα εξακολουθούν να αφορούν τον σύγχρονο άνθρωπο. Όπως εξηγεί στη συνέντευξη που ακολουθεί, η τραγωδία δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις· μας αναγκάζει, όμως, να κοιτάξουμε βαθύτερα τον εαυτό μας.

Τι σας έκανε να επιστρέψετε σήμερα στη “Μήδεια” και τι έχει αλλάξει στη δική σας ανάγνωση του έργου;

Νομίζω πως θα επιστρέφουμε πάντα στη Μήδεια, όπως θα επιστρέφουμε πάντα στον Σαίξπηρ, τον Μολιέρο, τον Τσέχωφ ή τον Ντοστογιέφσκι. Πρόκειται για έργα που θέτουν θεμελιώδη ερωτήματα γύρω από τις αξίες της ζωής μας. Το ποιες ακριβώς είναι αυτές οι αξίες και ποια είναι τα ερωτήματα που γεννούν αποτελεί ένα εξαιρετικά σύνθετο θέμα. Ας πούμε όμως ότι πρόκειται για ζητήματα που μας αφορούν όλους. Κάθε εποχή και κάθε γενιά αναγνωρίζει μέσα σε αυτά κάτι καινούργιο, κάτι που αντανακλά τη δική της εμπειρία. Αυτός είναι και ο λόγος που παραμένουν διαχρονικά.

Γιατί χρειαζόμαστε ακόμη μία “Μήδεια” σήμερα και όχι ένα νέο έργο για την προδοσία και τη βία;

Χρειαζόμαστε και τα δύο. Κάθε έργο που μας βοηθά να εμβαθύνουμε στον εαυτό μας έχει σημασία. Όταν μιλάμε για τη Μήδεια —και γενικότερα για τα μεγάλα κλασικά έργα— πιστεύω πως είναι σημαντικό να στρέφουμε, πού και πού, το βλέμμα μας στο παρελθόν. Έχω την αίσθηση ότι κοιτάζοντας προς τα πίσω μπορούμε συχνά να κατανοήσουμε καλύτερα το παρόν και ίσως ακόμη και να προαισθανθούμε το μέλλον.

Πού τελειώνει η ανάγνωση του Ευριπίδη και πού αρχίζει η δική σας σκηνοθετική παρέμβαση;

Για μένα, το πιο ενδιαφέρον σημείο εκκίνησης βρίσκεται ακριβώς μετά τη δολοφονία των παιδιών. Τι συμβαίνει στη Μήδεια τη στιγμή που έχει ήδη διαπράξει το έγκλημα; Τι περνά από το μυαλό της εκείνη ακριβώς τη στιγμή;

Αναρωτήθηκα αν βιώνει μια μορφή «κλινικού θανάτου», όπου ολόκληρη η ζωή της περνά μπροστά από τα μάτια της μέσα από έναν καταιγισμό εικόνων, αναμνήσεων και στιγμών από το παρελθόν, το παρόν αλλά και το μέλλον. Οι εικόνες αυτές εμφανίζονται άναρχα, όπως στα όνειρα, χωρίς χρονική ή χωρική συνέχεια. Πραγματικά και φανταστικά γεγονότα, το πιθανό και το αδύνατο συνυπάρχουν. Μέσα στο μυαλό της, όλα μετατρέπονται σε μια φαντασμαγορία, σε μια παραληρηματική κατάσταση γεμάτη δαίμονες. Η Μήδεια είναι παγιδευμένη σε έναν φαύλο κύκλο αγάπης, μίσους, οργής, ζήλιας, φόβου και εκδίκησης — έναν εφιάλτη από τον οποίο δεν υπάρχει διαφυγή.

Υπάρχει ο κίνδυνος η σύγχρονη σκηνοθεσία να εξημερώνει την τραγωδία αντί να αναδεικνύει την οξύτητά της;

Όλα εξαρτώνται από την ερμηνεία. Από το τι βλέπεις και τι αναγνωρίζεις μέσα στο κείμενο. Μια τραγωδία μπορεί να γεννήσει μια απολύτως σύγχρονη και αιχμηρή παράσταση. Από την άλλη, ένα έργο που μοιάζει να μιλά για τη δική μας εποχή μπορεί τελικά να αποδειχθεί εντελώς κοινότοπο. Όλα εξαρτώνται από το κλειδί που θα βρει ο σκηνοθέτης για να κάνει το έργο σύγχρονο. Και αυτό το κλειδί, σίγουρα, δεν θα το βρει στις σημερινές εφημερίδες.

Πώς προσεγγίσατε τη σχέση της Μήδειας με τον Χορό των δώδεκα ερμηνευτών;

Στη δική μας παράσταση, ο Χορός είναι στην πραγματικότητα οι «δαίμονες» της Μήδειας, με τους οποίους βρίσκεται σε διαρκή σύγκρουση.

Τι ζητάτε από μια ηθοποιό όπως η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη σε έναν τόσο απαιτητικό ρόλο;

Όπως πάντα, αναζητώ το συναίσθημα. Αυτό που με ενδιαφέρει περισσότερο είναι ο τρόπος με τον οποίο φτάνει κανείς σε αυτό. Και ως θεατής, θέλω να φεύγω από μια παράσταση έχοντας συγκινηθεί βαθιά. Δεν με ενδιαφέρει να θαυμάσω απλώς την ευφυΐα μιας σκηνοθεσίας. Έχω δει πολλές εξαιρετικά «έξυπνες» παραστάσεις που, παρ’ όλα αυτά, ήταν αφόρητα βαρετές. Ίσως αυτό να σημαίνει ότι μεγαλώνω. Με την Καρυοφυλλιά, πάντως, σε αυτά τα ζητήματα επικοινωνήσαμε αμέσως. Καταλάβαμε πολύ γρήγορα ο ένας τον άλλον και είχαμε μια πραγματικά εξαιρετική συνεργασία.

Πώς λειτουργεί η Τροφός ως «φωνή της μνήμης» μέσα στην παράσταση;

Στη δική μας παράσταση, κατά κάποιον τρόπο, τα πάντα είναι μνήμη — και η Τροφός μαζί. Όταν ένας ολόκληρος κόσμος καταρρέει, όταν η πραγματικότητα διαλύεται και η ζωή κόβεται ξαφνικά στα δύο, το μόνο που απομένει είναι η μνήμη.

Η ζωντανή μουσική υπηρετεί τη δραματουργία ή λειτουργεί ως ένα αισθητικό φίλτρο που απαλύνει τη βία;

Ο ρόλος της μουσικής είναι να αποτελεί ένα ακόμη κομμάτι του παζλ που δημιουργεί τη συναισθηματική εμπειρία της παράστασης. Το αν εκτελείται ζωντανά ή όχι είναι περισσότερο ένα τεχνικό ζήτημα.

Τι σημαίνει για εσάς «τραγωδία» σήμερα;

Για μένα, η τραγωδία —όπως και όλα τα μεγάλα κλασικά έργα— είναι ένα εργαλείο που μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε λίγο καλύτερα τη ζωή. Στον κόσμο γύρω μας όλα αλλάζουν με ιλιγγιώδη ταχύτητα. Μέσα στον άνθρωπο, όμως, οι αλλαγές συντελούνται πολύ πιο αργά και με διαφορετικό τρόπο. Υπό αυτή την έννοια, η τραγωδία μάς επιστρέφει στον ίδιο μας τον εαυτό.

Μπορεί η “Μήδεια” να διαβαστεί ως πολιτικό έργο ή παραμένει πρωτίστως υπαρξιακή;

Η Μήδεια μπορεί να διαβαστεί με αμέτρητους τρόπους, ακόμη και ως ένα καθαρά πολιτικό έργο. Το ζητούμενο, όμως, είναι να βρεθεί ο σωστός τρόπος, ώστε η μορφή να μη σκοτώσει το περιεχόμενο. Νομίζω πως αυτή είναι πάντα μία από τις δυσκολότερες προκλήσεις που έχει να αντιμετωπίσει ένας σκηνοθέτης.