Μία έκθεση αποδεικνύει πως η ανάγνωση της αρχαιότητας δεν είναι ποτέ ουδέτερη

Η ομαδική έκθεση «Θραύσματα και ορίζοντες: Σύγχρονες συναντήσεις με την Κλασική Αρχαιολογία», σε επιμέλεια της Κατερίνας Γρέγου και της Ιόλης Τζανετάκη, παρουσιάζεται στο Art Space Pythagorion της Σάμου και προτείνει μια διαφορετική συνάντηση της σύγχρονης τέχνης με την αρχαιότητα. Αντί να αντιμετωπίζει το κλασικό παρελθόν ως έναν παγιωμένο κανόνα κάλλους, αρμονίας και πολιτισμικής συνέχειας, το προσεγγίζει ως ένα ανοιχτό πεδίο έρευνας, αμφισβήτησης και επανερμηνείας.

 Τι σημαίνει σήμερα να «ανασκάπτεις» το παρελθόν; Και πόσο σταθερή μπορεί να θεωρηθεί η εικόνα που έχουμε για την κλασική αρχαιότητα, όταν η γνώση μας συγκροτείται μέσα από θραύσματα, απουσίες, ερμηνείες και αφηγήσεις που μεταβάλλονται διαρκώς;

Καλλιτέχνες από την Ελλάδα και το εξωτερικό επιστρέφουν στα υλικά κατάλοιπα, στα μυθολογικά αρχέτυπα, στα αρχαιολογικά αρχεία και στις εικόνες του αρχαίου σώματος, χρησιμοποιώντας ζωγραφική, γλυπτική, εγκαταστάσεις, κινούμενη εικόνα και ψηφιακά μέσα. Το ενδιαφέρον τους δεν περιορίζεται σε όσα έχουν διασωθεί, αλλά στρέφεται εξίσου σε όσα λείπουν: στα κενά, στις σιωπές και στις ιστορίες που έμειναν έξω από τις κυρίαρχες αφηγήσεις.

Οι δύο επιμελήτριες, Κατερίνα Γρέγου και της Ιόλη Τζανετάκη, αναφέρουν στο NEWS 24/7 ποια ήταν η αρχική ιδέα πίσω από το Fragments and Futures και πώς αυτό διαμορφώθηκε στην πορεία της έρευνας: “Η αφετηρία της έκθεσης ήταν ο ίδιος ο αρχαιολογικός χώρος της Σάμου και η μακρά ιστορία του, αλλά και η έκθεση που παρουσιάστηκε πέρσι στο Art Space Pythagorion, με αφορμή τη συμπλήρωση εκατό χρόνων από την έναρξη των ανασκαφών του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου στο νησί. Εκείνη η έκθεση εστίαζε στην ιστορία της αρχαιολογικής έρευνας και στα ευρήματά της. Εμείς θελήσαμε να συνεχίσουμε αυτή τη συζήτηση από μια διαφορετική σκοπιά, διερευνώντας πώς η σύγχρονη τέχνη μπορεί να ανοίξει νέους τρόπους προσέγγισης της αρχαιότητας και της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Καθώς προχωρούσε η έρευνα και ο διάλογος με τους καλλιτέχνες, η έννοια του «θραύσματος» αναδείχθηκε ως ο φυσικός άξονας της έκθεσης. Το θραύσμα δεν αφορά μόνο τα αρχαιολογικά κατάλοιπα, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουμε το παρελθόν: μέσα από ίχνη, αρχεία, μνήμες και αφηγήσεις που είναι πάντοτε αποσπασματικές και ανοιχτές σε νέες ερμηνείες. 

Από αυτή τη σκέψη προέκυψε και ο δεύτερος όρος του τίτλου, Futures. Για εμάς, τα θραύσματα δεν μιλούν μόνο για όσα χάθηκαν· εμπεριέχουν και τη δυνατότητα να διαμορφώσουμε νέες αναγνώσεις του παρελθόντος και, μέσα από αυτές, να φανταστούμε διαφορετικά μέλλοντα. Αυτός είναι, άλλωστε, και ο βασικός στόχος της έκθεσης: να διερευνήσει διαφορετικούς τρόπους προσέγγισης της αρχαιότητας και της πολιτιστικής κληρονομιάς”.

Με ποιον τρόπο συνομιλεί η έκθεση με την περσινή επετειακή παρουσίαση του Ιδρύματος Schwarz για τα 100 χρόνια αρχαιολογικής έρευνας στη Σάμο;

Η σχέση ανάμεσα στις δύο εκθέσεις είναι οργανική. Η περσινή έκθεση, που πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο, δεν παρουσίαζε μόνο έναν αιώνα αρχαιολογικής έρευνας στη Σάμο, αλλά ανέδειξε και τον ρόλο του νησιού ως τόπου πολιτισμικών ανταλλαγών στην αρχαία Μεσόγειο. Μέσα από τα αρχαιολογικά ευρήματα και το αρχειακό υλικό, έδειχνε ότι η ιστορία της Σάμου είναι μια ιστορία διαρκών συναντήσεων, μετακινήσεων και αλληλεπιδράσεων.

Το Fragments and Futures ξεκινά από την ίδια αφετηρία, αλλά μετατοπίζει το ενδιαφέρον του από τα ευρήματα της αρχαιολογικής έρευνας στον τρόπο με τον οποίο αυτά μπορούν να ενεργοποιηθούν εκ νέου μέσα από τη σύγχρονη καλλιτεχνική πρακτική. Αντί να εστιάζει αποκλειστικά στα αποτελέσματα της αρχαιολογίας, διερευνά πώς η σύγχρονη τέχνη μπορεί να συνομιλήσει με αυτά, να θέσει νέα ερωτήματα και να ανοίξει διαφορετικούς τρόπους προσέγγισης της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Αυτό αποτυπώνεται ιδιαίτερα στις δύο νέες αναθέσεις της έκθεσης. Η Ναταλία Μαντά πραγματοποίησε εκτεταμένη επιτόπια έρευνα στη Σάμο, ενώ ο Αλέξης Φιδετζής εργάστηκε με το αρχειακό υλικό του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου. Και οι δύο συνεργάστηκαν στενά με τους αρχαιολόγους του Ινστιτούτου, αναπτύσσοντας έναν ουσιαστικό διάλογο ανάμεσα στην αρχαιολογική έρευνα και τη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία. Τα έργα τους προκύπτουν από έναν ουσιαστικό διάλογο με την αρχαιολογική έρευνα, δείχνοντας πώς η σύγχρονη τέχνη μπορεί όχι μόνο να αντλήσει από αυτήν, αλλά και να ανοίξει νέους τρόπους ανάγνωσης των ίδιων των αρχαιολογικών τεκμηρίων.

Με αυτή την έννοια, η φετινή έκθεση δεν αποτελεί απλώς συνέχεια της προηγούμενης, αλλά μια διαφορετική ανάγνωση του ίδιου τόπου και της αρχαιολογίας γενικότερα. Αν η περσινή έκθεση ανέδειξε όσα μας αποκαλύπτει η αρχαιολογία για το παρελθόν, το Fragments and Futures διερευνά πώς αυτή η γνώση μπορεί να επανεξεταστεί μέσα από τη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία, ανοίγοντας νέους τρόπους κατανόησης της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Τι σημαίνει σήμερα «ανασκαφή» σε ένα καλλιτεχνικό και εννοιολογικό επίπεδο;

Συχνά αντιλαμβανόμαστε την ανασκαφή ως μια διαδικασία μέσα από την οποία αποκαλύπτεται το παρελθόν. Στην πραγματικότητα, όμως, η ανασκαφή είναι πρωτίστως μια διαδικασία έρευνας και ερμηνείας. Τα ευρήματα δεν μιλούν από μόνα τους. Αποκτούν νόημα μέσα από τις ερωτήσεις που τους θέτουμε, τις συνδέσεις που κάνουμε και το ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο τα εντάσσουμε. Η ανασκαφή δεν φέρνει ποτέ στο φως μια ολοκληρωμένη ιστορία· φέρνει στο φως θραύσματα, τα οποία καλούμαστε κάθε φορά να συνδέσουμε με διαφορετικούς τρόπους.

Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και στη σύγχρονη τέχνη. Πολλοί καλλιτέχνες προσεγγίζουν την έρευνα ως μια μορφή ανασκαφής: αναζητούν ίχνη, αρχεία, υλικά και αφηγήσεις που έχουν παραμείνει στο περιθώριο, όχι για να ανασυνθέσουν το παρελθόν όπως ακριβώς ήταν, αλλά για να κατανοήσουν πώς αυτό εξακολουθεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το παρόν.

Για εμάς, η ανασκαφή λειτουργεί κυρίως ως ένας τρόπος σκέψης. Μας υπενθυμίζει ότι η γνώση δεν είναι ποτέ πλήρης ή οριστική, αλλά διαμορφώνεται συνεχώς μέσα από νέα ευρήματα, νέες ερωτήσεις και νέες ερμηνείες. Ίσως αυτό να είναι και ένα από τα βασικά θέματα της έκθεσης: ότι τόσο η αρχαιολογία όσο και η σύγχρονη τέχνη δεν εξαντλούνται στην αναζήτηση απαντήσεων, αλλά μας βοηθούν να διατυπώνουμε νέα ερωτήματα για το παρελθόν — και μέσα από αυτά να κατανοούμε διαφορετικά το παρόν.

Με ποιους τρόπους η αρχαιολογία λειτουργεί ως ενεργό εργαλείο παραγωγής νοήματος και όχι ως στατικό πεδίο γνώσης;

Η αρχαιολογία δεν είναι μια επιστήμη που αφορά αποκλειστικά το παρελθόν. Αντίθετα, αποτελεί ένα πεδίο που εξελίσσεται διαρκώς, καθώς κάθε νέα ανακάλυψη, οι εξελίξεις στις μεθόδους έρευνας και οι διαφορετικές θεωρητικές προσεγγίσεις μπορούν να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε έναν πολιτισμό ή μια ιστορική περίοδο. Με αυτή την έννοια, η αρχαιολογία δεν αφορά μόνο όσα έχουν προηγηθεί, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο συγκροτούμε τη γνώση γι’ αυτά.

Αυτό γίνεται ιδιαίτερα εμφανές στο έργο The City (2018) της Rossella Biscotti, το οποίο εξετάζει την ιστορία των ανασκαφών στο Çatalhöyük, σημαντικός νεολιθικός οικισμός της Μικράς Ασίας. Το έργο δείχνει ότι ακόμη και ένας από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους του κόσμου παραμένει ανοιχτός σε νέες αναγνώσεις. Κάθε γενιά αρχαιολόγων επιστρέφει στα ίδια ευρήματα με διαφορετικά ερωτήματα, νέες μεθόδους και διαφορετικές θεωρητικές αφετηρίες. Δεν αλλάζουν τα ευρήματα· αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο τα ερμηνεύουμε και, μαζί του, η κατανόησή μας για το παρελθόν.  Αυτό ακριβώς επιχειρεί να αναδείξει και η φετινή έκθεση. Η αρχαιολογία παρουσιάζεται όχι ως ένα κλειστό σώμα γνώσης, αλλά ως μια διαρκής διαδικασία ερμηνείας και αναθεώρησης, η οποία συνομιλεί δημιουργικά με τη σύγχρονη καλλιτεχνική πρακτική.

Πόσο πολιτική μπορεί να είναι η ανάγνωση της αρχαιότητας μέσα από τη σύγχρονη τέχνη;

Η ανάγνωση της αρχαιότητας δεν είναι ποτέ ουδέτερη. Το παρελθόν δεν μας δίνεται ποτέ αυτούσιο· το προσεγγίζουμε πάντοτε μέσα από τις αξίες, τις ιδεολογίες και τα ερωτήματα του παρόντος. Η αρχαιότητα έχει χρησιμοποιηθεί διαχρονικά για να θεμελιώσει εθνικές ταυτότητες, να νομιμοποιήσει πολιτικές εξουσίες, αλλά και για να υποστηρίξει ιδέες περί πολιτισμικής ανωτερότητας ή αποκλεισμού.

Η σύγχρονη τέχνη έχει τη δυνατότητα να αποκαλύψει αυτούς τους μηχανισμούς και να προτείνει διαφορετικές αναγνώσεις. Δεν αντιμετωπίζει το παρελθόν ως ένα αδιαμφισβήτητο σύνολο αξιών, αλλά ως ένα πεδίο μέσα από το οποίο μπορούν να επανεξεταστούν ζητήματα όπως οι αποικιακές ιστορίες, η σχέση ανθρώπου και φύσης, οι μετακινήσεις πληθυσμών, οι έμφυλες ταυτότητες ή η ίδια η συγκρότηση της πολιτιστικής μνήμης. Έτσι, η αρχαιότητα παύει να αποτελεί ένα απομακρυσμένο ιστορικό κεφάλαιο και μετατρέπεται σε εργαλείο κατανόησης των προκλήσεων του παρόντος.

Υπό αυτή την έννοια, η πολιτική δυναμική της σύγχρονης τέχνης δεν βρίσκεται μόνο στο ότι αναθεωρεί το παρελθόν, αλλά στο ότι μετατοπίζει τον τρόπο με τον οποίο το προσεγγίζουμε και διευρύνει τα ερωτήματα που του θέτουμε.

Η έννοια του θραύσματος βρίσκεται στον πυρήνα της έκθεσης. Πώς επηρεάζει τη συγκρότηση της αφήγησης;

Το θραύσμα αποτελεί την αφετηρία της έκθεσης γιατί εκφράζει τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουμε το παρελθόν. Η γνώση που έχουμε για τους αρχαίους πολιτισμούς δεν είναι ποτέ πλήρης· βασίζεται σε αποσπασματικά ευρήματα, ίχνη και τεκμήρια, τα οποία καλούμαστε κάθε φορά να κατανοήσουμε. Με αυτή την έννοια, το θραύσμα δεν εκφράζει μόνο την απώλεια ή την ατέλεια, αλλά και τη δυνατότητα νέων αναγνώσεων.

Αυτό επιχειρεί να αναδείξει και η έκθεση. Αντί να προτείνει μια ενιαία και γραμμική αφήγηση για την αρχαιότητα, φέρνει σε διάλογο διαφορετικά έργα, χρονικότητες και οπτικές, αφήνοντας χώρο για πολλαπλές συνδέσεις και ερμηνείες. Τα έργα δεν αντιμετωπίζουν τα αρχαία αντικείμενα ως αδιαμφισβήτητα σύμβολα ενός ένδοξου παρελθόντος, αλλά ως αφετηρίες για να σκεφτούμε πώς συγκροτείται η ιστορική γνώση, πώς μεταβάλλονται οι αναγνώσεις της και πώς κάθε εποχή προβάλλει τα δικά της ερωτήματα πάνω στα ίχνη που κληρονομεί.

Έτσι, το θραύσμα δεν αφορά μόνο τα αντικείμενα της αρχαιότητας. Περιγράφει και τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουμε την ιστορία: πάντοτε μέσα από αποσπασματικές μαρτυρίες, τις οποίες καλούμαστε να συνδέσουμε, να ερμηνεύσουμε και να επανεξετάσουμε μέσα από τα ερωτήματα του παρόντος.

Πώς επαναπροσδιορίζονται οι αρχαίοι μύθοι μέσα από φεμινιστικές, κουίρ ή μετααποικιοκρατικές προσεγγίσεις στην έκθεση

Η έκθεση προσεγγίζει τους αρχαίους μύθους όχι ως σταθερές αφηγήσεις, αλλά ως μέρος του ευρύτερου τρόπου με τον οποίο έχουμε κληρονομήσει και ερμηνεύσει την αρχαιότητα. Οι φεμινιστικές, κουίρ και μετααποικιοκρατικές προσεγγίσεις μάς βοηθούν να αναγνωρίσουμε ότι οι κυρίαρχες αφηγήσεις δεν είναι ουδέτερες, αλλά διαμορφώθηκαν μέσα από συγκεκριμένες ιστορικές, κοινωνικές και ιδεολογικές συνθήκες.

Αρκετοί καλλιτέχνες της έκθεσης, για παράδειγμα, στρέφουν το ενδιαφέρον τους σε πρόσωπα, σώματα, εμπειρίες και ιστορίες που συχνά απουσιάζουν από τις κυρίαρχες αφηγήσεις της αρχαιότητας ή βρίσκονται στο περιθώριό τους. Επιδιώκουν να διευρύνουν το πεδίο μέσα από το οποίο προσεγγίζουμε το παρελθόν, αναδεικνύοντας φωνές και οπτικές που για μεγάλο διάστημα παρέμεναν αόρατες. Έτσι, η αρχαιότητα δεν εμφανίζεται ως ένα ενιαίο και αδιαμφισβήτητο πολιτισμικό κληροδότημα, αλλά ως ένα πεδίο ανοιχτό σε διαφορετικές αναγνώσεις. Αυτή η πολυφωνία είναι που της επιτρέπει να παραμένει διαρκώς επίκαιρη και να συνομιλεί με τα ερωτήματα κάθε εποχής.

Υπάρχει κάποια μορφή ή μύθος που λειτουργεί ως κεντρικός άξονας στη συνομιλία των έργων;

Δεν θα λέγαμε ότι υπάρχει ένας κεντρικός μύθος ή μια ενιαία μορφή που λειτουργεί ως κεντρικός άξονας στη συνομιλία των έργων. Αυτό που συνδέει τα έργα δεν είναι ένα συγκεκριμένο μυθολογικό πρόσωπο ή γεγονός, αλλά ο τρόπος με τον οποίο διαφορετικοί καλλιτέχνες ενεργοποιούν την αρχαιότητα μέσα από διαφορετικές αφετηρίες.

Στα έργα του Πάνου Προφήτη, προϊστορικές και αρχαίες μορφές επανεμφανίζονται για να διερευνηθεί πώς το σώμα και οι πολιτισμικές αξίες μετασχηματίζονται μέσα στον χρόνο. Ο Πέτρος Μώρης, μέσα από το Future Bestiary, ανασυνθέτει αρχαιολογικά ευρήματα και μυθολογικά πλάσματα, όπως η Σφίγγα, συνδέοντάς τα με σύγχρονους οικολογικούς και τεχνολογικούς προβληματισμούς. Η Navine G. Dossos, αντίστοιχα, αντλεί από νεολιθικά ειδώλια και αρχαιολογικά μοτίβα για να αναδείξει τη βαθιά διασύνδεση ανάμεσα στον άνθρωπο, το τοπίο και τα συστήματα που συντηρούν τη ζωή.

Οι διαφορετικές αυτές προσεγγίσεις δεν χρησιμοποιούν την αρχαιότητα ως ένα κλειστό σύστημα αναφορών, αλλά ως ένα ζωντανό πεδίο σκέψης, όπου οι μορφές, τα σύμβολα και τα υλικά κατάλοιπα του παρελθόντος αποκτούν νέες σημασίες μέσα από τα διαφορετικά ερωτήματα που τους θέτουμε.

Ποια ήταν τα βασικά κριτήρια επιλογής των καλλιτεχνών και πώς διαμορφώνεται ο διάλογος ανάμεσα σε Έλληνες και διεθνείς καλλιτέχνες;

Η επιλογή των καλλιτεχνών βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στον τρόπο με τον οποίο η πρακτική τους προσεγγίζει μεταξύ άλλων την ιστορία, την αρχαιολογία ιστορία, αρχαιολογία και τα υλικά κατάλοιπα του παρελθόντος – αλλά με κύριο συστατικό την έρευνα. Μας ενδιέφεραν καλλιτέχνες που αντιμετωπίζουν την αρχαιότητα όχι μόνο ως ιστορικό θέμα ή αισθητικό πρότυπο, αλλά ως αφετηρία για να θέσουν ερωτήματα γύρω από το σώμα, την οικολογία, την τεχνολογία, τη μνήμη και τις διαφορετικές μορφές με τις οποίες κατασκευάζεται η ιστορική γνώση. Πολλά από τα έργα της έκθεσης προέκυψαν μέσα από εκτεταμένη έρευνα, συνεργασίες με αρχαιολόγους και άλλους επιστήμονες, καθώς και ουσιαστική εμπλοκή με συγκεκριμένους τόπους, αρχεία και συλλογές.

Ο διάλογος ανάμεσα σε Έλληνες και διεθνείς καλλιτέχνες δεν οργανώνεται γύρω από την εθνική τους ταυτότητα, αλλά γύρω από τις διαφορετικές εμπειρίες και μεθοδολογίες που φέρνει ο καθένας στην προσέγγιση της αρχαιότητας. Παρότι προέρχονται από διαφορετικά πολιτισμικά και ιστορικά πλαίσια, μοιράζονται το ενδιαφέρον να διερευνήσουν πώς το παρελθόν εξακολουθεί να διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το σήμερα. Η συζήτηση αυτή αναδεικνύει ότι η αρχαιότητα δεν αποτελεί ένα κλειστό εθνικό αφήγημα. Είναι ένα πεδίο που εξακολουθεί να ενεργοποιεί διαφορετικές μορφές καλλιτεχνικής έρευνας και να αποκτά νέες διαστάσεις μέσα από διαφορετικές εμπειρίες, γεωγραφίες και τρόπους προσέγγισης.

Πρακτικές Πληροφορίες

Τοποθεσία: Art Space Pythagorion, Λιμάνι Πυθαγορείου, Σάμος
Έναρξη: Παρασκευή 3 Ιουλίου 2026
Εγκαίνια: Σάββατο 1 Αυγούστου 2026, 19:30
Διάρκεια: Παρασκευή 3 Ιουλίου – Παρασκευή 2 Οκτωβρίου 2026
Ώρες λειτουργίας: Καθημερινά 10:00–13:00 και 19:00–24:00
https://www.schwarzfoundation.com/initiative/asp-2026