ΒΙΑ ΚΑΙ ΝΟΘΕΙΑ ΣΤΗ ΣΕΡΒΙΑ – ΘΑ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΕΠΟΜΕΝΟ ΣΗΜΕΙΟ ΑΝΑΦΛΕΞΗΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ;

Πολλά από τα άτομα που μίλησαν στο NEWS 24/7, είτε από το έδαφος της Σερβίας είτε ως μέλη της σερβικής διασποράς, εξέφρασαν ανησυχία και αγωνία για την πιθανότητα να ξεσπάσει διάχυτη βία το βράδυ των εκλογών την ερχόμενη Κυριακή. Ο μέχρι πρότινος Πρόεδρος της χώρας Αλεξάντρ Βούτσιτς, του δεξιού Σερβικού Προοδευτικού Κόμματος (SNS), είναι υποψήφιος για Πρωθυπουργός απέναντι στο ψηφοδέλτιο του φοιτητικού κινήματος. Το κόμμα και ο μηχανισμός του ελέγχουν την εξουσία στη Σερβία από το 2012 και ο Βούτσιτς προσωπικά από το 2014, όταν πρωτοεξελέγη. Οι πρόωρες εκλογές της 25ης Οκτωβρίου αποτελούν το σημείο κορύφωσης μιας τροχιάς συνεχιζόμενης έντασης που διαρκεί δύο χρόνια, από την επαύριον του τραγικού δυστυχήματος στο Νόβι Σαντ.

Τα “Τέμπη της Σερβίας”

Την 1η Νοεμβρίου του 2024, η κατάρρευση του στεγάστρου του σιδηροδρομικού σταθμού στο Νόβι Σαντ, τη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της χώρας, προκάλεσε τον θάνατο 16 ανθρώπων και πυροδότησε ένα κύμα αντικυβερνητικών διαδηλώσεων που δεν έχει κοπάσει μέχρι σήμερα.

Το πένθος για την τραγωδία γρήγορα μετατράπηκε σε οργή, όχι μόνο για τις ανθρώπινες απώλειες, αλλά και για τα ερωτήματα γύρω από την ασφάλεια των έργων, τη διαφάνεια και την πολιτική ευθύνη. Ο σταθμός είχε πρόσφατα ανακαινιστεί και εγκαινιαστεί με τυμπανοκρουσίες μόλις τέσσερις μήνες πριν από την κατάρρευση.
Πρωταγωνιστικό ρόλο στις κινητοποιήσεις είχε από την πρώτη στιγμή το φοιτητικό κίνημα, έχοντας ωστόσο στο πλευρό του μεγάλο μέρος της κοινωνίας. Όπως εξιστόρησε στο NEWS 24/7 ο 23χρονος φοιτητής της Νομικής του Νόβι Σαντ, Βουκ Στόιτς: “Οι πρώτες αντιδράσεις ήταν συμβολικοί αποκλεισμοί δρόμων διάρκειας 16 λεπτών στη μνήμη των θυμάτων. Τότε, στη Σχολή Δραματικών Τεχνών, οι φοιτητές που είχαν μπλοκάρει τον δρόμο δέχτηκαν επίθεση από φερόμενους υποστηρικτές του κυβερνώντος κόμματος. Αυτό έδωσε το έναυσμα για την κατάληψη της σχολής τους και κατόπιν για τις καταλήψεις σε όλη τη χώρα”.

Οι φοιτητές απαίτησαν τη δημοσιοποίηση των συμβάσεων ανακαίνισης, τη λογοδοσία των υπευθύνων και την αντιμετώπιση της διαφθοράς. “Η εναντίωση στη διαφθορά υπήρξε στον πυρήνα του κινήματος από την αρχή”, συνέχισε ο Στόιτς.

Η γενικότερη δραστηριότητα του κατασκευαστικού τομέα στην πόλη αντανακλούσε αυτή τη γενικευμένη συνθήκη διαφθοράς, σύμφωνα με τη Μάγκντα, 71 ετών, συνταξιούχο από το Νόβι Σαντ, που μίλησε στο NEWS 24/7: “Βλέπω παντού να έχουν καταστρέψει την πόλη μου, με έργα που δεν τελειώνουν ποτέ. Η πόλη είναι χάλια και δεν μπορούμε ούτε να περάσουμε τον δρόμο, γιατί έχουν σκάψει τα πάντα. Και ξέρουμε ότι όλα αυτά γίνονται για να τρώνε λεφτά· οι φοιτητές έχουν κάνει σοβαρές έρευνες που το έχουν αναδείξει”.
Σύντομα, οι κινητοποιήσεις ξεπέρασαν το ζήτημα του σταθμού και μετατράπηκαν σε ευρύτερη αμφισβήτηση της κυβέρνησης. Μέσα σε λίγες εβδομάδες, η μεγάλη πλειοψηφία των πανεπιστημίων είχε καταληφθεί και μετατραπεί σε κέντρα συνελεύσεων και αγώνα. Στις 22 Δεκεμβρίου 2024 έγινε στο κέντρο του Βελιγραδίου η μεγαλύτερη συγκέντρωση διαμαρτυρίας μέχρι εκείνη τη στιγμή, με πάνω από 100.000 άτομα, για να ακολουθήσουν κι άλλες, ακόμα μεγαλύτερες. Το κίνημα δεν ξεφούσκωσε μετά την πρώτη έκρηξη οργής, αλλά συν τω χρόνω απέκτησε πανεθνική παρουσία κι εξελίχθηκε σε υπολογίσιμο πολιτικό παράγοντα.

“Φοιτητική Λίστα”, ένα ασυνήθιστο ψηφοδέλτιο

Η «Φοιτητική Λίστα – Οι Φοιτητές Νικούν» αποτελεί μια ασυνήθιστη εκλογική πρόταση. Δεν δημιουργήθηκε ως παραδοσιακό κόμμα με έναν αρχηγό, αλλά ως απότοκο των οριζόντιων διαδικασιών του κινήματος και, εν τέλει, ως εκλογικός σχηματισμός μιας ενιαίας κοινωνικής αντιπολίτευσης χωρίς επίσημους ηγέτες. “Οι θεσμοί δεν λειτουργούσαν, δεν απέδιδαν δικαιοσύνη κι έτσι έπρεπε να μπούμε στον πολιτικό αγώνα.

Το Μάιο του 2025 απαιτήσαμε πρόωρες εκλογές κι αρχίσαμε τις προετοιμασίες φτιάχνοντας λίστα υποψηφίων”, ανέφερε ο Στόιτς σχετικά με το πώς προέκυψε το ψηφοδέλτιο. Μια περαιτέρω ιδιαιτερότητα είναι ότι η Λίστα αποτελείται από υποψηφίους που προέρχονται από όλο το πολιτικό φάσμα, όπως άλλωστε και το ίδιο το κίνημα είναι ένα αμάλγαμα πολύ διαφορετικών πολιτικών αφετηριών. Αυτό δημιουργεί επιφυλάξεις σε μια μερίδα του κόσμου, όπως στον 40χρονο παραγωγό ήχου Σ., που είπε στο NEWS 24/7: “Είναι ο ορισμός της ‘μεγάλης σκηνής’ όπως λέμε, κι έτσι αρκετά μεσοβέζικο. Τίποτα ιδιαίτερα ρηξικέλευθο ή ριζοσπαστικό. Κάποιες από τις πολύ δεξιές φωνές περιθωριοποιήθηκαν, αλλά υπάρχουν ακόμα δεξιόστροφοι υποψήφιοι, οπότε πολιτικά είναι αρκετά ανάμεικτο”.

Άλλες προσεγγίσεις ωστόσο επισημαίνουν ότι η ουσία και η ριζοσπαστικότητα έγκεινται στις ίδιες τις διαδικασίες. “Στο πολιτικό επίπεδο είναι μια ‘Συμμαχία για να ξεφορτωθούμε τον Βούτσιτς’. Αλλά το θέμα είναι ότι αυτή η λίστα ελέγχεται από τις φοιτητικές συνελεύσεις”, αντέτεινε στο NEWS 24/7 ο 43χρονος εκδότης βιβλίων Ράτιμπορ, συνεχίζοντας: “Το κυριότερο είναι ότι η βάση του κινήματος είναι πολύ δημοκρατικές συνελεύσεις· αυτές είναι το θεμέλιο όλων και η Λίστα είναι προέκταση αυτών”.

Ο 23χρονος Στόιτς, που συμμετέχει ενεργά στο κίνημα από την πρώτη στιγμή, το εξήγησε πιο λεπτομερώς: “Το πλένουμ είναι ένα σώμα σαν γενική συνέλευση, όπου κάθε φοιτητής/τρια μιας σχολής μπορεί να συμμετέχει στη λήψη αποφάσεων. Έχουμε 90 σχολές στη χώρα και κάθε μία έχει το δικό της πλένουμ, όπου παίρνονται αποφάσεις για το ίδιο το κίνημα. Έτσι επιλέξαμε και τους υποψηφίους μας. Κάθε σχολή μπορούσε να επιλέξει δύο ή τρεις υποψηφίους από τους 250 της Λίστας”.

Οι φοιτητές επέλεξαν ως επί το πλείστον ακαδημαϊκούς, γιατρούς, μηχανικούς και εν γένει πρόσωπα εγνωσμένου κύρους και ευρείας αποδοχής. Επικεφαλής του ψηφοδελτίου τέθηκε ο Ίλια Σρντάνοβιτς, γνωστός καρδιολόγος και καθηγητής του Πανεπιστημίου του Νόβι Σαντ.

Ο Αλεξάντρ Βούτσιτς και το SNS έχουν επιχειρήσει να αποδομήσουν τη Λίστα ως μία πολιτικά ανώριμη δύναμη, η οποία στερείται σχεδίου και ολοκληρωμένου προγράμματος και θα θέσει σε κίνδυνο τη γεωπολιτική ισορροπία και τις παραδοσιακές συμμαχίες της χώρας, ενώ παρουσιάζουν την προοπτική της δικής τους διακυβέρνησης ως εγγύηση σταθερότητας. Υποστηρίζουν ότι η νεοσύστατη αντιπολίτευση δεν έχει συγκροτημένη στρατηγική ως προς την εξωτερική πολιτική, επισημαίνοντας μεταξύ άλλων ότι δεν έχει ξεκάθαρη θέση για τις σχέσεις με τη Ρωσία. Ο πρώην Πρόεδρος έχει αναπτύξει ευέλικτη εξωτερική πολιτική, διατηρώντας καλές σχέσεις τόσο με τη Ρωσία (παρά τις ενδείξεις για πώληση όπλων στην Ουκρανία μέσω τρίτων χωρών) και την Κίνα, όσο και με την Ευρωπαϊκή Ένωση και το Ισραήλ.

Εξάλλου, ο Βούτσιτς είχε ερμηνεύσει το ίδιο το φοιτητικό κίνημα ως αποτέλεσμα επιρροής ξένων παραγόντων, χαρακτηρίζοντάς το ως “έγχρωμη επανάσταση” που οργανώθηκε από ξένα κέντρα τα οποία απεργάζονται την αποσταθεροποίηση της Σερβίας.

Κλίμα τρομοκρατίας και ενδείξεις διαβλητότητας των εκλογών

Από την πλευρά του κινήματος υπάρχει πλήθος καταγγελιών και αποδείξεων για πάσης φύσεως ατασθαλίες σχετικά με την εκλογική διαδικασία: ασφυκτικό έλεγχο στο πεδίο της ενημέρωσης, παράνομες παρακολουθήσεις αντιφρονούντων, παράτυπη προεκλογική χρήση δημόσιων πόρων, αλλά και λειτουργία οργανωμένων ομάδων μπράβων και τραμπούκων που εκφοβίζουν πολίτες και δημοσιογράφους.

Όπως αναφέρει ο Στόιτς, οι εκλογικοί κατάλογοι περιλαμβάνουν 6,4 εκατομμύρια ψηφοφόρους σε συνολικό πληθυσμό 6,5 εκατομμυρίων στη Σερβία. Ο 40χρονος Σ. μοιράστηκε μία προσωπική εμπειρία: “Την περασμένη εβδομάδα λάβαμε ταχυδρομικά τα ειδοποιητήρια για τις εκλογές και στη διεύθυνσή μου υπήρχε ένα ειδοποιητήριο που δεν αντιστοιχεί σε κανέναν που ζει ή έχει ζήσει εκεί. Ένα περίεργο όνομα, σαν φτιαγμένο από AI, όπως αγγλικό μικρό όνομα με σερβικό επώνυμο. Το έψαξα και φαίνεται ότι αυτό συμβαίνει τώρα σε όλη τη χώρα”.

Παράλληλα αποκαλύφθηκε ότι τουλάχιστον 14 άτομα από το φοιτητικό κίνημα και άλλοι αντικυβερνητικοί έπεσαν θύματα υποκλοπών με προηγμένα λογισμικά όπως το Pegasus, το οποίο —όπως και το γνωστό μας Predator— χορηγείται μόνο σε κρατικούς φορείς.

Οι καταγγελίες δεν έρχονται μόνο από το κίνημα, αλλά επιβεβαιώνονται εν μέρει από διεθνείς παρατηρητές, ξένα μέσα και οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Το πιο συστηματικό πρόβλημα αφορά τον δημόσιο τομέα. Έρευνα του Balkan Insight με πάνω από 150 μαρτυρίες περιγράφει εργαζόμενους κρατικών φορέων που πιέζονται να δεσμευτούν ότι θα ψηφίσουν το κυβερνών κόμμα. Παράλληλα υπάρχουν και καταγγελίες για χρηματισμό ψηφοφόρων από τον μηχανισμό του SNS. “Έχουμε ένα κράτος υποταγμένο σε ένα κόμμα”, είπε στο NEWS 24/7 η 48χρονη υπάλληλος Ολιβέιρα Ρόζι, μέλος της σερβικής διασποράς στην Ελλάδα. “Έχουμε γνώση πλέον και με αποδείξεις, με βίντεο, με όλα, ότι υπάρχει εξαγορά ψήφων. Πρέπει να καταγράψουν την ψήφο τους, να στείλουν φωτογραφία και πληρώνονται 40-50-100 ευρώ, ανάλογα. Μετά, αντίστοιχα και οι άλλοι που τους έχουν οργανώσει πληρώνονται κι αυτοί. Επίσης, έχουμε δει κατά τη διάρκεια των προηγούμενων εκλογών ότι στήνονται ομάδες μαυροφορεμένων τραμπούκων και εκφοβίζουν πολίτες πέριξ των εκλογικών τμημάτων. Η διαφορά σε αυτές τις εκλογές σε σχέση με προηγούμενες είναι ότι αυτή τη φορά το φοιτητικό κίνημα είναι πολύ μαζικό και πολύ καλά οργανωμένο για την περιφρούρηση της διαδικασίας”.

Ο Βουκ Στόιτς διευκρίνισε την τακτική τους: “Υπάρχουν 8.000 εκλογικά τμήματα. Αυτή τη φορά τα έχουμε ασφαλίσει με τουλάχιστον δύο δικούς μας ελεγκτές παντού. Χωρίς τους ελεγκτές μας, ένας Θεός ξέρει τι θα έκαναν. Σε προηγούμενες εκλογές, σε μέρη χωρίς ελεγκτές της αντιπολίτευσης, έβγαζαν 90%”.

Σερβία ή Μαφία

Πέρα από τις μεθόδους αντιμετώπισης των αντιφρονούντων, οι οποίες χαρακτηρίζονται “μαφιόζικες” από μέλη του κινήματος, υπάρχει και μία πιο κυριολεκτική διάσταση. Παλαιότερες αλλά και πολύ πρόσφατες αποκαλύψεις της ερευνητικής δημοσιογραφίας εμφανίζουν την κρατική εξουσία γενικά, και ειδικότερα τον ίδιο τον πρώην Πρόεδρο και μέλη της οικογένειάς του, να διατηρούν διασυνδέσεις με δίκτυα του οργανωμένου εγκλήματος και συμμορίες χούλιγκαν.

Το «Σερβία ή Μαφία» έχει αναδειχθεί σε κεντρικό σύνθημα της Φοιτητικής Λίστας και στηρίζεται σε διάφορες υποθέσεις των τελευταίων ετών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η σκοτεινή υπόθεση του Βέλικο Μπέλιβουκ, ο οποίος, αν και προερχόταν από άλλη ομάδα, κατάφερε να κυριαρχήσει στην κερκίδα της Παρτιζάν μαζί με τον φίλο του Αλεξάντερ Στανκόβιτς —πιθανώς και με τη βοήθεια της αστυνομίας— και να επιδοθεί σε ένα όργιο πολυσχιδούς εγκληματικής δράσης. Αφότου συνελήφθη για πολλοστή και τελευταία φορά το 2021, το ρεπορτάζ του ερευνητικού περιοδικού KRIK από εκείνη τη δίκη ανέφερε ότι ο Μπέλιβουκ είπε στους εισαγγελείς πως είχε αποφασίσει “να τα πει όλα” για τη σχέση της συμμορίας του με τον Αλεξάντερ Βούτσιτς, τον αδερφό του Αντρέι Βούτσιτς και τον τότε Υπουργό Εσωτερικών Αλεξάντρ Βουλίν.

Πολύ πιο πρόσφατα ωστόσο, λίγες μέρες πριν από τις εκλογές, δύο απανωτά δημοσιεύματα του εβδομαδιαίου περιοδικού RADAR στις 15 και 22 Οκτωβρίου αποκάλυψαν αποσπάσματα μηνυμάτων από την κρυπτογραφημένη πλατφόρμα Sky ECC, στα οποία ο καταδικασμένος αρχηγός καρτέλ Ντάρκο Σάριτς και οι συνεργάτες του χρησιμοποιούν τα ψευδώνυμα «Όσκαρ» και «Τσβάρακ». Το περιοδικό τα ταυτίζει με τον Βούτσιτς και υποστηρίζει ότι ο αδελφός και ο γιος του ήρθαν σε επαφή με συνεργάτες του Σάριτς. Μάλιστα, το ρεπορτάζ συνεχίζει με τον ισχυρισμό ότι ο ίδιος μηχανισμός που συνδέεται με την κεντρική πολιτική εξουσία διατηρούσε σχέσεις και με την αντίπαλη οργάνωση της μαφίας, τη φατρία Σκαλιάρ.

Ο Βούτσιτς και το περιβάλλον του έχουν αρνηθεί όλες τις κατηγορίες.

Ελπίδες και φόβοι για την επόμενη μέρα

Για το φοιτητικό κίνημα και τους συνοδοιπόρους του, το σύνθημα «Σερβία ή Μαφία» φαίνεται να συμβολίζει ένα αίτημα κάθαρσης που εκκρεμεί χρόνια και αποτελεί προϋπόθεση για την απόδοση δικαιοσύνης σχετικά με την τραγωδία του Νόβι Σαντ. Οι δημοσκοπήσεις, των οποίων η αξιοπιστία είναι αμφισβητήσιμη, δείχνουν μια αμφίρροπη αναμέτρηση. Αν το αποτέλεσμα παρουσιάσει πολύ μικρή διαφορά, η πιθανότητα να ξεσπάσουν σοβαρές ταραχές και συγκρούσεις αυξάνεται, χωρίς ωστόσο αυτό να είναι αναπόφευκτο. Σε κάθε περίπτωση, αν η Φοιτητική Λίστα καταφέρει να κερδίσει καθαρά τις εκλογές, θα πάψει να είναι ένα κίνημα αντίστασης και θα πρέπει πλέον να αναμετρηθεί με την πραγματικότητα της διακυβέρνησης. Εκεί θα δοκιμαστεί περισσότερο από ποτέ η οριζοντιότητα που την ανέδειξε.

Για την ώρα, διατηρεί την ορμή και τον ρομαντισμό ενός γνήσιου λαϊκού και νεολαιΐστικου κινήματος, το οποίο επιχειρεί μια θεσμική έφοδο απέναντι σε —κατά τα φαινόμενα— βαθιά διεφθαρμένους θεσμούς.

Προς το τέλος της συνομιλίας μας, η 71χρονη Μάγκντα μου είπε: “Πραγματικά ζω πολύ όμορφες στιγμές, επειδή επιτέλους ήρθε αυτό… Να μπορώ να πιστεύω σε κάτι”.