Τι βλέπει ο Platon όταν κοιτάζει τον Τραμπ, τον Πούτιν και τους πρόσφυγες που έχασαν τα πάντα;

Το πρωί της Τετάρτης 4 Νοεμβρίου, λίγες ώρες μετά τις ενδιάμεσες εκλογές στις Ηνωμένες Πολιτείες και τη μεγάλη νίκη των Δημοκρατικών, βρεθήκαμε στο Μουσείο Μπενάκη της οδού Πειραιώς για τη συνέντευξη Τύπου και την ξενάγηση στην έκθεση «PEOPLE POWER PLATON». Η συγκυρία είχε ιδιαίτερο πολιτικό ενδιαφέρον. Στους τοίχους του μουσείου είχαν πάρει τις θέσεις τους ο Ντόναλντ Τραμπ, ο Βλαντίμιρ Πούτιν, ο Μπένζαμιν Νετανιάχου, ο Μπαράκ Ομπάμα και πολλά ακόμα πρόσωπα που έχουν ασκήσει πολιτική εξουσία. Ανάμεσά τους και το πορτρέτο του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη, ο οποίος εγκαινίασε το ίδιο βράδυ την έκθεση, συμμετέχοντας σε δημόσια συζήτηση με τον διεθνούς φήμης φωτογράφο.

Ο Platon (Πλάτων Αντωνίου) έχει περάσει τέσσερις δεκαετίες φωτογραφίζοντας μερικά από τα πιο αναγνωρίσιμα πρόσωπα του πλανήτη. Οι φωτογραφίες του έχουν δημοσιευθεί στα σημαντικότερα διεθνή περιοδικά και περισσότερες από 30 φορές στο εξώφυλλο του TIME. Έχει φωτογραφίσει αρχηγούς κρατών, ηθοποιούς, μουσικούς, ανθρώπους της μόδας και της τεχνολογίας. Έχει όμως αφιερώσει ένα μεγάλο μέρος της δουλειάς του σε πρόσφυγες και ανθρώπους που υπερασπίζονται τα ανθρώπινα δικαιώματα, συχνά με μεγάλο προσωπικό κόστος.

Στην πρώτη αναδρομική παρουσίαση της δουλειάς του στην Ελλάδα, την οποία έχει επιμεληθεί ο ίδιος, οι φωτογραφίες έχουν τοποθετηθεί με τρόπο που δημιουργεί ενδιαφέρουσες αντιπαραθέσεις. Οι ηγέτες βρίσκονται απέναντι από τους ανθρώπους που αγωνίζονται για αξιοπρέπεια και ελευθερία. Οι διασημότητες μοιράζονται τον ίδιο εκθεσιακό χώρο με πρόσφυγες από όλο τον κόσμο. Και ανάμεσά τους, σε έναν ξεχωριστό εσωτερικό χώρο, σαν αγκαλιά, βρίσκονται οι άνθρωποι της Πάρου, του νησιού στο οποίο ο φωτογράφος πέρασε μέρος της παιδικής του ηλικίας.

«Αυτή είναι δουλειά 40 χρόνων. Αυτό που θα δείτε σήμερα είναι ένα ταξίδι στον σύγχρονο πολιτισμό», μας είπε ο Platon ξεκινώντας την ομιλία του.

Ο Platon ξεκίνησε μιλώντας για τη “διχασμένη” εποχή μας και τον ασταμάτητο θόρυβο της πληροφορίας. «Παλιά βλέπαμε όλοι τηλεόραση και αλλάζαμε συνεχώς κανάλια. Τώρα σκρολάρουμε. Περνάμε διαρκώς από τη μία εμπειρία στην άλλη, από πράγματα που βλέπουμε, αισθανόμαστε και ακούμε. Είναι σαν να έχουμε έναν ασταμάτητο θόρυβο μέσα στο κεφάλι μας.

Ζούμε σε μια εποχή μεγάλης αβεβαιότητας. Δεχόμαστε υπερβολικά πολλές πληροφορίες, η προσοχή μας διασπάται και η κοινωνία είναι βαθιά διχασμένη. Η πολιτική και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με τους αλγορίθμους τους, μας χωρίζουν σε ομάδες και μας απομακρύνουν τον έναν από τον άλλον. Και τώρα, με την εμφάνιση της τεχνητής νοημοσύνης, εξετάζουμε σοβαρά το ενδεχόμενο να ανταλλάξουμε την αυθεντική συναισθηματική μας νοημοσύνη με κάτι τεχνητό. Ζούμε σε συναρπαστικούς, ασταθείς και επικίνδυνους καιρούς».

Από την αρχή δηλώνει αισιόδοξος, κυρίως χάρη στους ανθρώπους που έχει γνωρίσει μέσα από τη δουλειά του. «Πιστεύω στον άνθρωπο. Έχω αφιερώσει ολόκληρη τη ζωή μου στο να μελετώ την ανθρώπινη φύση. Έχω δει υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, στις πιο ευάλωτες στιγμές της ζωής τους, να δείχνουν θάρρος, ελπίδα και καλοσύνη, ενώ έχουν χάσει τα πάντα. Αυτό μου δίνει τεράστια πίστη στον άνθρωπο. Πιστεύω ότι βρισκόμαστε σε μια καθοριστική στιγμή, στην οποία μπορούμε να διορθώσουμε την πορεία μας».

Platon: «Δεν προσπαθώ να σας πουλήσω κανέναν»

Ο Platon θέλει η έκθεσή του να προκαλέσει συζητήσεις, ακόμη και για πρόσωπα που έχουν αφήσει πίσω τους μια σκοτεινή κληρονομιά.

«Δεν πρέπει ποτέ να συγχέουμε την τέχνη με την προώθηση της δημόσιας εικόνας. Σε αυτή την έκθεση θα δείτε πολλούς ανθρώπους που αγαπάτε. Μπορεί να συναντήσετε κάποιους από τους ήρωές σας. Σπουδαίες προσωπικότητες του πολιτισμού, ηθοποιούς που θεωρείτε καταπληκτικούς. Θα δείτε όμως και ανθρώπους που δεν συμπαθείτε. Ανθρώπους που έχουν αφήσει πίσω τους μια πολύ προβληματική κληρονομιά. Ανθρώπους που προκάλεσαν αναστάτωση στην κοινωνία και πλήγωσαν άλλους ανθρώπους.

Υπάρχουν ακόμη και δικτάτορες στην έκθεση. Δεν προσπαθώ να σας πουλήσω κανέναν. Δεν είμαι αρκετά έξυπνος ώστε να γνωρίζω αν αυτά που έκαναν ήταν σωστά ή λανθασμένα. Αυτό είναι δική σας απόφαση. Εγώ κρατάω έναν καθρέφτη μπροστά σας και σας λέω: κοιτάξτε το είδωλό σας και συζητήστε με σεβασμό για την εποχή στην οποία ζούμε».

Στο σημείο αυτό έκανε και ένα αστείο με το όνομά του. «Το όνομά μου είναι Πλάτων. Δεν πρόκειται ποτέ να ανταποκριθώ στις προσδοκίες που δημιουργεί αυτό το όνομα. Από αυτή την άποψη θα είμαι αποτυχημένος σε όλη μου τη ζωή. Ξέρω όμως ότι ο αυθεντικός Πλάτων συνήθιζε να θέτει συνεχώς δύσκολα, άβολα ερωτήματα μέσα από το έργο του. Και αυτό είναι κάτι που έχω προσπαθήσει να κάνω στη δική μου ζωή. Δεν έχω απαντήσεις. Δεν είναι δική μου δουλειά να έχω απαντήσεις. Δική μου δουλειά είναι να θέτω ερωτήματα».

Η ίδια λογική καθορίζει και τον τρόπο με τον οποίο έχει τοποθετήσει τις φωτογραφίες στον χώρο, δημιουργώντας συχνά απροσδόκητες συναντήσεις ανάμεσα στα πρόσωπα.

Οι celebrities και οι ιστορίες πίσω από τις φωτογραφίες τους

Η περιήγηση αρχίζει από τον «διάδρομο των διασημοτήτων», όπως τον αποκαλεί ο Platon. Εδώ η εξουσία προέρχεται από τη φήμη και την επιρροή στον πολιτισμό. Ο Χάρι Στάιλς, ο Τζέικομπ Ελόρντι, ο Ντέιβιντ Μπέκαμ, ο Όζι Όσμπορν, ο Πρινς, η Γιόκο Όνο, η Μισέλ Ομπάμα, ο Αλεξάντερ ΜακΚουίν και ο Μάικ Τάισον είναι μερικά από τα πρόσωπα που συναντάμε. Κάθε φωτογραφία συνοδεύεται από μια ιστορία και ο Platon έχει πολλές να αφηγηθεί.

Στέκεται μπροστά στη φωτογραφία του Όζι Όσμπορν. «Όταν τον φωτογράφισα, ήταν μαζί μας η γυναίκα του. Του είπα: “Όζι, φαίνεται ότι αγαπάς πραγματικά τη γυναίκα σου”. Εκείνος άρχισε να αστειεύεται, όπως έκανε πάντα. Νόμιζα ότι έκανε πλάκα, αλλά τότε ένα δάκρυ κύλησε στο πρόσωπό του. Τράβηξα ένα καρέ και συνειδητοποίησα ότι είχε ξεσπάσει σε κλάματα επειδή σκεφτόταν τη γυναίκα του. Τον θεωρούμε Πρίγκιπα του Σκότους, τη σκοτεινή πλευρά του ροκ εν ρολ. Όμως λάτρευε τη γυναίκα του. Και μόνο που την ανέφερα με ειλικρίνεια ήταν αρκετό για να προκαλέσει αυτό το δάκρυ».

Δίπλα σε άλλες εμβληματικές φωτογραφίες βρίσκεται το πορτρέτο του Αλεξάντερ ΜακΚουίν, τον οποίο ο Platon γνώριζε από τα φοιτητικά τους χρόνια στο Λονδίνο. Ο σχεδιαστής του δάνειζε ρούχα για να τα φωτογραφίσει και εκείνος του έδινε φωτογραφίες για το χαρτοφυλάκιό του. Το συγκεκριμένο πορτρέτο τραβήχτηκε, όπως διηγήθηκε, την παραμονή της πρώτης επίδειξης μόδας του ΜακΚουίν, τον οποίο χαρακτήρισε ιδιοφυΐα.

«Ετοιμαζόμουν να τον φωτογραφίσω και ξαφνικά μου είπε: “Σταμάτα! Περίμενε”. Έτρεξε πίσω από μια κουρτίνα, πήρε ένα κοφτερό μαχαίρι και ξύρισε ένα κομμάτι από το φρύδι του. Επέστρεψε και μου είπε: “Τώρα είμαι έτοιμος. Θέλω να ξέρει ο κόσμος ότι αύριο, στην πρώτη μας επίδειξη, θα είμαστε τόσο επικίνδυνοι και προκλητικοί, που θα του δώσουμε κάτι που δεν θα ξεχάσει ποτέ”».

Στη φωτογραφία του Πρινς η ιστορία είναι διαφορετική. Ο μουσικός ετοιμαζόταν να ανέβει στη σκηνή, όπου τον περίμεναν 25.000 άνθρωποι. Στα παρασκήνια επικρατούσε απόλυτη ηρεμία. «Ήταν ένας πολύ πνευματικός άνθρωπος. Είχε μια απίστευτα ήρεμη παρουσία. Συνήθως πριν βγουν στη σκηνή, οι καλλιτέχνες προσπαθούν να ανεβάσουν την έντασή τους. Εκείνος έκανε το αντίθετο. Ήταν ήρεμος, ευγενικός, σχεδόν σε κατάσταση ζεν. Μπορούσες να ακούσεις μια καρφίτσα να πέφτει στο καμαρίνι του, την ώρα που έξω ούρλιαζαν χιλιάδες άνθρωποι».

Μπροστά στο πορτρέτο του Ντέιβιντ Μπέκαμ θυμάται μια φωτογράφιση στην οποία βρέθηκαν η Βικτόρια και τα παιδιά τους. Κάποια στιγμή η οικογένεια αγκαλιάστηκε και ο Platon θέλησε να απαθανατίσει τη σκηνή. Δεν το έκανε, επειδή δεν είχε ζητήσει την άδεια να φωτογραφίσει τα παιδιά. Όταν αργότερα το είπε στη Βικτόρια, εκείνη τον ευχαρίστησε που σεβάστηκε την ιδιωτική στιγμή της οικογένειας. Μόλις του ανέφερε ότι είχε εντυπωσιαστεί από την εικόνα των αγκαλιασμένων σωμάτων, με τις πλάτες γυρισμένες στον φακό, εκείνη ζήτησε από τον Ντέιβιντ να γυρίσει. Ο Μπέκαμ έβγαλε την μπλούζα του και ο Platon απαθανάτισε την πλάτη του, όπου είχε τατουάζ τα ονόματα των παιδιών του. «Στην πραγματικότητα, είναι μια οικογενειακή φωτογραφία», σχολίασε ο φωτογράφος.

Το λευκό κουτί όπου κάθισαν οι πιο φτωχοί και οι πιο ισχυροί του κόσμου

Κατά τη συνέντευξη Τύπου, μια ερώτηση για το αν υπάρχουν άνθρωποι που δεν θα φωτογράφιζε ποτέ έδωσε στον Platon την ευκαιρία να εξηγήσει τη στάση του απέναντι στην εξουσία. Έχει φωτογραφίσει τον Πούτιν, τον Καντάφι, τον Μουγκάμπε, τον Αχμαντινετζάντ και δύο φορές τον Νετανιάχου. Έχει όμως φωτογραφίσει και ανθρώπους που η ιστορία αντιμετώπισε πολύ διαφορετικά από ό,τι την περίοδο της μεγάλης δημοσιότητάς τους. Αναφέρθηκε στον Χάρβεϊ Γουάινστιν και τον P. Diddy, που όταν στάθηκαν μπροστά στον φακό του ήταν ισχυρές προσωπικότητες της βιομηχανίας του θεάματος. Σήμερα, μετά τις καταδίκες τους, τα ίδια πορτρέτα προκαλούν εντελώς διαφορετικούς συνειρμούς.

«Δεν αποσύρω τις φωτογραφίες μου όταν αλλάζει η ιστορία. Οι φωτογραφίες παραμένουν. Απλώς τις διαβάζουμε διαφορετικά», εξήγησε. Η ελευθερία του λόγου έχει για εκείνον ουσιαστική σημασία, επειδή επιτρέπει στην κοινωνία να συζητά ακόμη και τις πιο οδυνηρές υποθέσεις. «Αν δεν συζητάμε τα ευαίσθητα ζητήματα της κοινωνίας, δεν πρόκειται να λύσουμε τα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε.

Για να εξηγήσει πώς αντιμετωπίζει τους ανθρώπους που φωτογραφίζει, ο Platon περιέγραψε ένα αντικείμενο που έχει αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία στο στούντιό του. Ένα παλιό, ταλαιπωρημένο λευκό κουτί, με ένα μικρό μαξιλάρι. Όποιος φωτογραφίζεται από εκείνον κάθεται πάνω σε αυτό.

«Περισσότεροι ηγέτες του κόσμου έχουν καθίσει σε αυτό το κουτί απ’ ό,τι σε οποιαδήποτε καρέκλα στην ιστορία! Αυτό που με κάνει περήφανο είναι ότι πάνω στο ίδιο κουτί έχουν καθίσει και όλοι εκείνοι οι υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που έχουν στερηθεί τη δύναμή τους, τους οποίους είχα το προνόμιο να φωτογραφίσω. Ο Έλον Μασκ, ο πλουσιότερος άνθρωπος του κόσμου, κάθεται σε ένα κουτί. Πέρυσι φωτογραφίσαμε έναν άστεγο. Κάθισε κι εκείνος πάνω στο ίδιο κουτί.

Έτσι δημιουργείται μια αίσθηση δημοκρατίας. Δίνουμε ανθρώπινη διάσταση σε όσους φορούν τη μάσκα της εξουσίας, ενώ παράλληλα δίνουμε δύναμη στους ανθρώπους που η κοινωνία αγνοεί. Αντιμετωπίζουμε τους πάντες με τον ίδιο τρόπο».

Οι πρόσφυγες έχουν πρόσωπα

Προχωρώντας στην έκθεση, συναντάμε μια μεγάλη σύνθεση με πορτρέτα προσφύγων από διάφορες χώρες. Άνθρωποι από τη Συρία, τη Νιγηρία, το Αφγανιστάν, την Ουκρανία και τη Ρωσία βρίσκονται ο ένας δίπλα στον άλλον. Ο Platon την παρομοιάζει με τη ζωφόρο του Παρθενώνα. «Ξέρω ότι είμαι μισός Άγγλος, γι’ αυτό ζητώ συγγνώμη για τα Μάρμαρα της Ακρόπολης. Ίσως θα μπορούσα να τα αντικαταστήσω με αυτούς τους ανθρώπους στη ζωφόρο». Και εξηγεί τι επιδίωξε με τη σύνθεση.

Έχει επιλέξει οι πρόσφυγες να εμφανίζονται με την ίδια αξιοπρέπεια που αποδίδει στα πορτρέτα των διάσημων και των ηγετών. «Είναι μια στάση αντίστασης, ενδυνάμωσης και σεβασμού. Δεν θέλω να φωτογραφίζω ανθρώπους που έχουν πληγωθεί από τη ζωή με τρόπο που να τους παρουσιάζει ως θύματα. Είναι θύματα, αλλά εδώ παρουσιάζονται ως θαρραλέοι, περήφανοι και καλοί άνθρωποι. Πιστεύω ότι πρέπει να σταματήσουμε να τους αντιμετωπίζουμε σαν αριθμούς και να αρχίσουμε να τους βλέπουμε σαν ανθρώπους».

Η Πάρος, μια φωτογραφική ιστορία 40 χρόνων

Στη μέση της έκθεσης ο χώρος αλλάζει. Το γκρίζο φόντο δίνει τη θέση του στο λευκό. Ο επισκέπτης μπαίνει σε μια εσωτερική αίθουσα αφιερωμένη εξ ολοκλήρου στην Πάρο. Ο Platon τη χαρακτηρίζει «παρεκκλήσι ευγνωμοσύνης».

Η Πάρος κατέχει ιδιαίτερη θέση στη ζωή του. Ο Ελληνοβρετανός φωτογράφος γεννήθηκε στο Λονδίνο το 1968, αλλά πέρασε μέρος των παιδικών του χρόνων στις Λεύκες, το ορεινό χωριό του νησιού, όπου ανέπτυξε στενούς δεσμούς με τους κατοίκους.

«Είχα την πιο όμορφη, ευλογημένη ζωή. Στο χωριό μας δεν υπήρχε ηλεκτρικό ρεύμα. Όταν ήμουν παιδί, υπήρχε μόνο μία τηλεφωνική γραμμή σε ολόκληρο το χωριό. Βρισκόταν στο ταχυδρομείο. Και όλοι οι κουτσομπόληδες του χωριού δούλευαν εκεί. Όταν πήγαινες στο ταχυδρομείο για να κάνεις το σημαντικό σου τηλεφώνημα, μία φορά τον μήνα, όλοι άκουγαν τη συζήτησή σου. Μέχρι να τελειώσεις το τηλεφώνημα και να επιστρέψεις στο σπίτι, όλο το χωριό ήξερε τις δουλειές σου. Αυτό ήταν το πρώτο μέσο κοινωνικής δικτύωσης.»

Η ζωή αυτή μοιάζει σήμερα πολύ μακρινή για έναν άνθρωπο που ζει στη Νέα Υόρκη και έχει συνομιλήσει με τον Έλον Μασκ και τον Μαρκ Ζάκερμπεργκ. Το 1985, όπως θυμάται, όταν κράτησε για πρώτη φορά φωτογραφική μηχανή, επέστρεψε στην Πάρο για να εξασκηθεί. Διάλεξε τους ανθρώπους που γνώριζε από παιδί, επειδή τον εμπιστεύονταν. Επέστρεφε κάθε χρόνο και συνέχισε να τους φωτογραφίζει. Με τον καιρό συνειδητοποίησε ότι κατέγραφε έναν τρόπο ζωής που άλλαζε.

Ο ίδιος διευκρινίζει ότι δεν θέλει να εξιδανικεύσει το παρελθόν. Η ζωή εκείνων των ανθρώπων ήταν δύσκολη, οι περισσότεροι δεν είχαν χρήματα και εξαρτιόνταν από τη γη και τις εποχές. «Είχαν όμως κάτι που εμείς σήμερα δεν έχουμε. Κατανοούσαν τον κύκλο της ζωής. Ζούσαν σε αρμονία με το περιβάλλον τους. Είχαν βαθιά επίγνωση της νεότητας, του γήρατος, του θανάτου, των εποχών του χρόνου, των ωρών της ημέρας».

Οι φωτογραφίες στην αίθουσα της Πάρου παρουσιάζονται χωρίς λεζάντες, μια συνειδητή επιλογή του Platon.

«Δεν ήθελα αυτή η ενότητα να αφορά δεδομένα και πληροφορίες. Ήθελα να κοιτάζετε τις φωτογραφίες και να σκέφτεστε τη δική σας ζωή, τη δική σας ιστορία, τους συγγενείς σας. Αυτοί είναι άνθρωποι που μπορεί να υπάρχουν παντού. Δεν ήθελα να σας αποσπούν την προσοχή τα ονόματα και οι τίτλοι».

Ο πέτρινος τοίχος και η «Μόνα Λίζα» του Platon

Μία από τις φωτογραφίες από τις Λεύκες απεικονίζει έναν πέτρινο τοίχο. Ο Platon θυμάται ότι την τράβηξε το 1985. Καθώς τον φωτογράφιζε, τον πλησίασε ένας αγρότης και του είπε ότι τον είχε χτίσει ο ίδιος, όταν ήταν νέος.

«Μου είπε: “Τον έχτισα με τα γυμνά μου χέρια. Κάθε πέτρα την έβγαλα από το χώμα. Και καμία πέτρα στον τοίχο μου δεν είναι ίδια με κάποια άλλη. Κάθε πέτρα είναι εντελώς διαφορετική και μοναδική. Αλλά η μαγεία αυτού που κάνω είναι ότι μετακινώ τις πέτρες ώστε να ταιριάζουν μεταξύ τους αρμονικά. Και μετά τις τοποθετώ στον τοίχο. Όταν πολλές πέτρες συνεργάζονται αρμονικά, ο τοίχος γίνεται δυνατός. Μακάρι κι εμείς οι άνθρωποι να μπορούσαμε να ζούμε όπως οι πέτρες μου”».

Ο φωτογράφος στέκεται ιδιαίτερα στα λόγια του αγρότη. «Αυτό που μου είπε ήταν πραγματικά φιλοσοφικό. Επειδή εμείς δεν είμαστε τούβλα. Είμαστε πέτρες. Όλοι εσείς. Δεν υπάρχει ούτε ένας άνθρωπος εδώ που να είναι ίδιος με κάποιον άλλον. Είστε όλοι εντελώς μοναδικοί. Και αυτό που πρέπει να κάνουμε ως κοινωνία είναι να χαρούμε τις διαφορές μας και να προσπαθήσουμε να συνεργαστούμε αρμονικά. Επειδή όταν το κάνουμε αυτό, βοηθάμε ο ένας τον άλλον και γινόμαστε δυνατοί.»

Στην ίδια αίθουσα βρίσκεται μία από τις σημαντικότερες φωτογραφίες της ζωής του. Ένα νεαρό κορίτσι με λουλούδια, το πορτρέτο που επέλεξε και για το εξώφυλλο του νέου βιβλίου του, «Platon Paros». Όταν τη φωτογράφισε, ήταν περίπου 12 ή 13 ετών. Σήμερα, όπως μας είπε, είναι 33 ετών, παντρεμένη, και καλεσμένη στα εγκαίνια της έκθεσης. «Είναι η δική μου Μόνα Λίζα. Τράβηξα μόνο τρία καρέ. Το δεύτερο ήταν το τέλειο. Κατέγραψα αυτό το βλέμμα γεμάτο θαυμασμό, την αθωότητα ενός κοριτσιού που κοιτάζει τον κόσμο».

Πώς η Πάρος διαμόρφωσε τη φωτογραφία του

Στην ξενάγηση μαθαίνουμε και κάτι ιδιαίτερα ενδιαφέρον για τη φωτογραφική του τεχνική. Το λευκό φόντο, ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα χαρακτηριστικά των πορτρέτων του, προέρχεται από την Πάρο.

Στην αρχή, ο νεαρός Platon φωτογράφιζε τους κατοίκους στο φυσικό τους περιβάλλον, χρησιμοποιώντας το φως του ήλιου. Δεν γνώριζε ακόμη πώς να στήσει φωτισμό ή να χρησιμοποιήσει φωτογραφικό φόντο.

«Σιγά σιγά άρχισα να φωτογραφίζω τους ανθρώπους της Πάρου έξω από τα σπίτια τους. Όλα τα ελληνικά χωριά έχουν λευκά σπίτια. Έτσι συνειδητοποίησα ότι το λευκό φόντο απλοποιούσε τα πάντα. Όταν επέστρεψα στην Αμερική, άρχισα να τοποθετώ ένα λευκό φόντο πίσω από τους ανθρώπους που φωτογράφιζα. Τους απομόνωνε από το περιβάλλον και έκανε πιο εύκολο να προσέξει κανείς τις λεπτομέρειες της ανθρώπινης παρουσίας τους, επειδή δεν υπήρχαν περισπασμοί. Η αρχική ιδέα όμως ήρθε από την Πάρο. Επειδή όλα τα σπίτια είναι λευκά. Όλα τα λευκά φόντα μου είναι στην πραγματικότητα ένας φόρος τιμής στα ελληνικά νησιά».

«Αυτό που κατέγραψα εδώ είναι ένας τρόπος ζωής που σχεδόν έχει εξαφανιστεί», εξηγεί. «Σήμερα πολλά από αυτά τα σπίτια μπορεί να έχουν γίνει πολυτελή ξενοδοχεία ή Airbnb. Μοιάζουν με κινηματογραφικό σκηνικό. Δεν είναι πια η ίδια ζωή».

Για τον Platon αυτή η ενότητα αποτελεί τον λόγο για τον οποίο επέλεξε να φέρει τη μεγάλη αναδρομική έκθεση στην Ελλάδα. «Είναι η μεγαλύτερη έκθεση που έχω κάνει ποτέ, ιδιαίτερα σε μουσείο. Και επέλεξα την Ελλάδα επειδή ήθελα να τη φέρω στο σπίτι μου. Γίνεται πολύς λόγος στο Χόλιγουντ αυτή την περίοδο για την “Οδύσσεια”. Αλλά αυτή είναι η πραγματική Οδύσσεια. Είναι 40 χρόνια δουλειάς και τα φέρνω πίσω στο σπίτι, στον τόπο που αγαπώ, στους ανθρώπους που αγαπώ».

Μία προς μία οι βεντούζες ενός χταποδιού

Παράλληλα, ο Platon μίλησε με ιδιαίτερη αγάπη και θαυμασμό για τον Bob Serpe (Μπομπ Σέρπι), επικεφαλής του φωτογραφικού ρετούς στο Studio Platon και στενό συνεργάτη του εδώ και 25 χρόνια, ο οποίος είχε ταξιδέψει από τη Νέα Υόρκη για να βρεθεί στην παρουσίαση της έκθεσης. Ο Platon τον σύστησε ως έναν από τους κορυφαίους ειδικούς στο φωτογραφικό ρετούς και εξήγησε ότι έχουν επεξεργαστεί μαζί κάθε φωτογραφία που παρουσιάζεται στο Μουσείο Μπενάκη. «Έχουμε αναπτύξει τη δική μας κρυφή γλώσσα για τους τόνους, τη σύνθεση, το χρώμα και τις αντιθέσεις. Μας ενδιαφέρει πάρα πολύ η ακεραιότητα της εικόνας. Η δουλειά μου βασίζεται στην καταγραφή αληθινών στιγμών». Η επεξεργασία ορισμένων φωτογραφιών από την Πάρο χρειάστηκε μήνες, ενώ για κάποιες, όπως ανέφερε, η δουλειά έφτασε ακόμη και τους έξι μήνες.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η φωτογραφία του χταποδιού, για την οποία ο Bob Serpe εργάστηκε επί μήνες, απομονώνοντας με το χέρι μία προς μία τις βεντούζες του. «Δημιούργησε μια μάσκα γύρω από κάθε βεντούζα και στη συνέχεια αντέστρεψε την αντίθεση σε αρνητικό, ώστε να δώσει στην εικόνα μια τρισδιάστατη ποιότητα», εξήγησε ο φωτογράφος. Ανάλογη φροντίδα αφιέρωσαν και στο πορτρέτο του κοριτσιού με τα λουλούδια που κοσμεί το εξώφυλλο του βιβλίου «Platon Paros». Ο Serpe επεξεργάστηκε ξεχωριστά την ίριδα του ματιού, το αυτί, τις τούφες των μαλλιών και τις λεπτομέρειες της δαντέλας. «Χρειάστηκε ένα πεντακοσιοστό του δευτερολέπτου για να τραβήξω τη φωτογραφία. Χρειάστηκαν όμως μήνες για να αναδείξουμε όλες αυτές τις λεπτομέρειες με τον σεβασμό που τους αξίζει».

Ο διάδρομος της εξουσίας – Ηγέτες “κοιτούν” τους ανθρώπους που αγωνίζονται

«Τώρα επιστρέφουμε στον θόρυβο», μας λέει ο Platon καθώς βγαίνουμε από τη λευκή αίθουσα της Πάρου. Μπαίνουμε στον «διάδρομο της εξουσίας», όπως τον αποκαλεί. Στον έναν τοίχο βρίσκονται τα πορτρέτα των πολιτικών ηγετών. Απέναντί τους, οι υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Μεταξύ άλλων, η ιστορία του πορτρέτου του Πούτιν δείχνει πόσο διαφορετικά μπορεί να ερμηνευτεί η ίδια φωτογραφία. Ο Platon μάς εξήγησε ότι ο Ρώσος πρόεδρος, κατά την εκτίμησή του, αγαπά το πορτρέτο επειδή τον παρουσιάζει ως έναν σκληρό ηγέτη, αποφασισμένο να επαναφέρει τη χώρα του στη θέση μιας μεγάλης δύναμης. Η ίδια φωτογραφία χρησιμοποιήθηκε όμως και από τους αντιπάλους του στις διαδηλώσεις. Για τον ίδιο περίπου λόγο.

Για τον Platon, έχει σημασία ότι η ίδια εικόνα μπορεί να εκφράζει εντελώς αντίθετες πολιτικές θέσεις. «Και όταν την πετυχαίνω, ο καθένας μπορεί να δει μια ιστορία μέσα της».

Στον ίδιο διάδρομο βρίσκονται φωτογραφίες από τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, ένα από τα δυσκολότερα εγχειρήματα της καριέρας του. Ο Platon έχει φωτογραφίσει γυναίκες που επέζησαν από σεξουαλική βία και τον γιατρό Ντενί Μουκουέγκε, ο οποίος τιμήθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης το 2018 για τη δράση του εναντίον της χρήσης της σεξουαλικής βίας ως όπλου πολέμου.

Στεκόμαστε μπροστά σε μια σύνθεση με γυναίκες διαφορετικών ηλικιών που τραγουδούν και χορεύουν. Είναι οι Singing Women of Congo. Μια κοινότητα γυναικών από διαφορετικές γενιές που συναντιούνται για να ενθαρρύνουν άλλες γυναίκες και παιδιά που έχουν επιζήσει από σεξουαλική βία.

Τις φωτογράφισε να τραγουδούν, να χορεύουν και να εκφράζουν τη χαρά της ζωής, ενώ ακριβώς από κάτω εμφανίζονται άνδρες πίσω από έναν τοίχο φυλακής, που κατηγορούνταν για σοβαρές πράξεις σεξουαλικής βίας. Στο Κονγκό, αν είσαι θύμα σεξουαλικής βίας, ντρέπεσαι. Κρύβεσαι. Μερικές φορές ακόμη και οι γονείς σου σε απορρίπτουν, επειδή θεωρούν ότι έφερες ντροπή στην οικογένεια. «Αυτό που έκανα ήταν να αντιστρέψω την αφήγηση. Οι άνδρες βρίσκονται στο σκοτάδι, μέσα στη ντροπή. Οι γυναίκες στέκονται περήφανες».

Οι φωτογραφίες αυτές αποτελούν μέρος της ευρύτερης δράσης του για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Το 2013 ίδρυσε τον μη κερδοσκοπικό οργανισμό The People’s Portfolio, με στόχο να αναδεικνύει ανθρώπους που αγωνίζονται για τα πολιτικά και ανθρώπινα δικαιώματα σε ολόκληρο τον κόσμο.

Λίγο παρακάτω το πορτρέτο του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη έχει τοποθετηθεί δίπλα σε εκείνο του Ντόναλντ Τραμπ, το οποίο ο φωτογράφος τράβηξε την επομένη της νίκης του στις προεδρικές εκλογές του 2024. «Αυτοί οι άνθρωποι διαμορφώνουν τη ζωή μας. Εσείς αποφασίζετε» μας λέει.

Η ζωή μου βασίστηκε στην περιέργεια

Τέλος ο Platon μάς έδειξε στον επίλογο της έκθεσης μια φωτογραφία του ίδιου δίπλα στον Τζορτζ Λόις, τον θρυλικό δημιουργικό διευθυντή που θεωρεί δάσκαλό του. «Εκείνος μου έμαθε να είμαι ένας άνθρωπος που προκαλεί τον πολιτισμό. Να χρησιμοποιώ τη φωτογραφία για να αλλάζω τα πράγματα, αντί να τα διατηρώ όπως είναι».

Αυτός είναι και ο τρόπος με τον οποίο θέλει να διαβαστεί η έκθεση. Ως μια ευκαιρία να κοιτάξουμε ξανά ανθρώπους που νομίζουμε ότι γνωρίζουμε και να προσέξουμε εκείνους που συνήθως μένουν έξω από το οπτικό μας πεδίο.

»Πρέπει να έχουμε περισσότερη περιέργεια ο ένας για τον άλλον. Επειδή αν είμαστε πιο περίεργοι, ανακαλύπτουμε περισσότερα και γνωρίζουμε περισσότερα. Η ζωή μου βασίστηκε στην περιέργεια και όχι στην επίκριση. Και υπήρξε μια ευλογημένη ζωή».