ΕΣΥ ΠΟΣΟ ΚΑΙΡΟ ΕΧΕΙΣ ΝΑ ΠΑΣ ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΠΕΝΑΚΗ;

Το Μουσείο Μπενάκη είναι αυτό που λέμε “κρυμμένο διαμαντάκι”. Όσο κρυμμένο, βέβαια, μπορεί να είναι ένα μουσείο επί της Βασιλίσσης Σοφίας, λίγα μόλις μέτρα από τη Βουλή και τον Εθνικό Κήπο.

Παρ’ όλα αυτά, έχω την αίσθηση ότι πολλοί το γνωρίζουμε, περνάμε συχνά απ’ έξω, ίσως έχουμε επισκεφτεί κάποια περιοδική του έκθεση, αλλά σπάνια αποφασίζουμε να αφιερώσουμε χρόνο στη μόνιμη συλλογή του.

Και είναι κρίμα.

Γιατί το Μουσείο Μπενάκη είναι ιδιαίτερα προσεγμένο, με εντυπωσιακά και διαφορετικά μεταξύ τους εκθέματα, που κρατούν το ενδιαφέρον του επισκέπτη και απέχουν αρκετά από όσα πιθανότατα φαντάζεται κανείς διαβάζοντας τον κάπως βαρύ τίτλο “Μουσείο Ελληνικού Πολιτισμού”.

Στην πραγματικότητα, προσφέρει ένα σύντομο recap χιλιάδων χρόνων ελληνικής ιστορίας, από την προϊστορία μέχρι τον 20ό αιώνα, χωρίς η περιήγηση να κουράζει.

Οι αίθουσες, προσεγμένες και διαφορετικές μεταξύ τους, ακολουθούν χρωματικά και υφολογικά τη θεματική των εκθεμάτων που φιλοξενούν, ενώ ο φωτισμός και η διαμόρφωση του χώρου δημιουργούν μια ολοκληρωμένη και ιδιαίτερα ευχάριστη εμπειρία.

Παράλληλα, καθεμία από τις αίθουσες του Μουσείου έχει να σου προσφέρει μία άγνωστη ιστορία ή μια απρόσμενη λεπτομέρεια, κάτι που σε συνδυασμό με τα παραπάνω, σε κάνει να θέλεις να συνεχίσεις την περιήγηση και να ανακαλύψεις τι κρύβεται στην επόμενη.

Προσωπικά, το Μπενάκη μπήκε στη λίστα μου με τα must-see μουσεία της Αθήνας. Είναι, επίσης, εξαιρετική επιλογή για φίλους, φίλες ή συγγενείς που έρχονται για λίγες ημέρες από το εξωτερικό και θέλουν να πάρουν μια πρώτη, αλλά αρκετά ολοκληρωμένη, γεύση από τον ελληνικό πολιτισμό.

Μπαίνοντας στο αρχοντικό

Περνώντας το κατώφλι του Μουσείου, έχεις την αίσθηση ότι μπαίνεις σε ένα μεγάλο αρχοντικό. Η διαρρύθμιση, τα έπιπλα, τα πορτρέτα στους τοίχους, τα διαδοχικά δωμάτια δημιουργούν μια ζεστασιά και μια οικιακή θαλπωρή που δεν συναντάς συχνά σε μουσεία.

Η αίσθηση αυτή δεν είναι τυχαία, όπως μας εξήγησε ο Επιστημονικός Διευθυντής του Μουσείου, Γιώργης Μαγγίνης.

Το κτίριο υπήρξε πράγματι κατοικία της οικογένειας Μπενάκη. Αγοράστηκε το 1910 από τον Εμμανουήλ Μπενάκη, πατέρα του Αντώνη, όταν η οικογένεια αποφάσισε να εγκατασταθεί οριστικά στην Αθήνα μετά την επιστροφή της από την Αλεξάνδρεια.

Έναν χρόνο αργότερα επεκτάθηκε, αποκτώντας μεταξύ άλλων την εξωτερική μαρμάρινη σκάλα και το χαρακτηριστικό δωρικό πρόπυλο που βλέπουμε μέχρι σήμερα.

Αργότερα ο Αντώνης Μπενάκης και οι τρεις αδελφές του, Αλεξάνδρα, Πηνελόπη (Δέλτα) και Αργίνη, προσέφεραν το κτίριο στο ελληνικό κράτος, προκειμένου να μετατραπεί σε μουσείο και να στεγάσει τις συλλογές το.

Η μετατροπή και η νέα επέκτασή του πραγματοποιήθηκαν το 1930.

Τα εκθέματα που ξεχωρίσαμε

Η μόνιμη συλλογή του Μουσείου είναι μεγάλη (χρειάζεται περίπου ένα 3ωρο για να τη δει κανείς) και θα ήταν αδύνατον να αναφερθούμε σε όλα τα εκθέματα.

Παρακάτω συγκεντρώσαμε όσα μας κέντρισαν περισσότερο το ενδιαφέρον είτε για την ομορφιά και τη δεξιοτεχνία τους είτε για τις άγνωστες ιστορίες που κρύβουν, και είχαμε την χαρά και την τιμή να μάθουμε κατά την ξενάγησή μας με τον κ. Μαγγίνη.

Στην κηδεία ενός πολεμιστή

Η περιήγηση ξεκινά από την αρχαιότητα, με εκθέματα από τον ελλαδικό και τον κυπριακό χώρο.

Το ενδιαφέρον είναι ότι τα κυπριακά αντικείμενα δεν παρουσιάζονται ως μια απομονωμένη συλλογή, αλλά εντάσσονται στη συνολική αφήγηση για την πορεία του ελληνικού πολιτισμού.

Από τα πρώτα εκθέματα που μας έκαναν να σταματήσουμε είναι ένας αττικός αμφορέας της ύστερης γεωμετρικής περιόδου, ο οποίος χρονολογείται μεταξύ 720 και 700 π.Χ.

Πάνω του απεικονίζεται η κηδεία ενός άνδρα πολεμιστή. Στο κέντρο βρίσκεται η σορός του ενώ γύρω του οι σύντροφοί του θρηνούν, σηκώνοντας τα χέρια προς το κεφάλι τους. Ακόμη και τα άλογα, με τα κεφάλια τους σκυμμένα, μοιάζουν να συμμετέχουν στο πένθος.

Στην παράσταση εμφανίζονται και φίδια, τα οποία συνδέονταν με τον κάτω κόσμο. Καθώς κινούνται μέσα στη γη, θεωρούνταν ένας συμβολικός συνδετικός κρίκος ανάμεσα στον κόσμο των ζωντανών και εκείνον των νεκρών.

Ο δημιουργός του αγγείου παραμένει άγνωστος. Το χαρακτηριστικό του ύφος, ωστόσο, επέτρεψε στους μελετητές να αναγνωρίσουν το έργο του και να του δώσουν ένα συμβατικό όνομα, “Ζωγράφος του Μουσείου Μπενάκη”.

Κοσμήματα ελληνιστικής εποχής

Ιδιαίτερη στάση αξίζει στη συλλογή κοσμημάτων της ελληνιστικής περιόδου, τα οποία δεν αποτελούσαν απλώς αντικείμενα καλλωπισμού, αλλά και ενδείξεις πλούτου και κοινωνικής θέσης.

Η ανάπτυξη των εμπορικών δικτύων και η επικοινωνία ανάμεσα στις διαφορετικές περιοχές του ελληνιστικού κόσμου έφεραν νέα υλικά και τεχνικές στην κοσμηματοποιία.

Ο χρυσός συνδυάστηκε με πολύχρωμους λίθους, σμάλτο και μαργαριτάρια, δημιουργώντας εντυπωσιακά κοσμήματα.

Ανάμεσά τους, ξεχωρίσαμε ένα χρυσό περιδέραιο από τη Θεσσαλία, το οποίο χρονολογείται στον 2ο αιώνα π.Χ. Η κεντρική του “ταινία” μοιάζει εκ πρώτης όψεως σαν να είναι φτιαγμένη από χρυσό ύφασμα.

Στην πραγματικότητα, όμως, αποτελείται από εξαιρετικά λεπτά κρικάκια, πλεγμένα μεταξύ τους με τέτοια ακρίβεια, ώστε να σχηματίζουν ένα εύκαμπτο χρυσό πλέγμα. Μιλάμε για εκατοντάδες μικροσκοπικούς κρίκους, τους οποίους ο δημιουργός του κοσμήματος έπλεξε έναν έναν πριν από περισσότερα από 2.000 χρόνια.

Υπομονή και δεξιοτεχνία στο πικ τους.

Το ίδιο εντυπωσιακή είναι μία χρυσή περόνη με την Αφροδίτη και τέσσερις φτερωτούς Έρωτες. Οι μορφές είναι τόσο μικρές, ώστε ορισμένες λεπτομέρειές τους διακρίνονται μόνο με μικροσκόπιο.

Όπως μας εξήγησε ο Γιώργης Μαγγίνης, ο δημιουργός είχε φιλοτεχνήσει ακόμη και ανεπαίσθητες ανατομικές λεπτομέρειες, όπως τα μικροσκοπικά λακκάκια στις πλάτες των αγγέλων ενώ αν πλησιάσεις αρκετά θα διακρίνεις ότι οι δύο από τους Έρωτες κρατούν κάτοπτρα, ένας μία πεταλούδα και ο τέταρτος ένα μυροδοχείο.

Φαγιούμ και κοπτικά υφάσματα

Από τα εκθέματα που ξεχωρίσαμε είναι τα πορτρέτα Φαγιούμ, ρεαλιστικές προσωπογραφίες ανθρώπων της ρωμαϊκής Αιγύπτου, οι οποίες χρονολογούνται κυρίως μεταξύ του 1ου και του 3ου αιώνα μ.Χ.

Ζωγραφίζονταν πάνω σε ξύλο ή λινό ύφασμα και τοποθετούνταν στις μούμιες, στο σημείο του προσώπου. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι λειτουργούσαν περίπου, όπως οι φωτογραφίες που βάζουμε σήμερα στους τάφους, μόνο που εδώ κάθε πρόσωπο είχε αποδοθεί με το χέρι.

Θεωρούνται μερικά από τα αρχαιότερα σωζόμενα ρεαλιστικά πορτρέτα και συνδυάζουν την ελληνική ζωγραφική παράδοση με τα αιγυπτιακά ταφικά έθιμα.

Δίπλα στα πορτρέτα του Φαγιούμ εκτίθενται κοπτικά υφάσματα από την Αίγυπτο, ανάμεσά τους και ένα ύφασμα ηλικίας περίπου 1.500 ετών.

Το γεγονός ότι μπορούμε ακόμη να διακρίνουμε τα χρώματα, τα σχέδια και την ύφανσή τους οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στο ξηρό κλίμα της Αιγύπτου, το οποίο βοήθησε να διατηρηθούν οργανικά υλικά που, σε διαφορετικές συνθήκες, θα είχαν προ πολλού καταστραφεί.

Μπορεί εκ πρώτης όψεως να μην τραβούν το βλέμμα όσο τα χρυσά κοσμήματα, αποτελούν όμως “μία πραγματικά ασυνήθιστη συλλογή”, όπως χαρακτηριστικά ανέφερε ο κ. Μαγγίνης.

Άλλωστε, πόσο συχνά έχουμε την ευκαιρία να παρατηρήσουμε από κοντά ένα κομμάτι υφάσματος που επέζησε για δεκαπέντε αιώνες;

Όταν ένα βιβλίο κόστιζε μια περιουσία

Στις αίθουσες με τα εκκλησιαστικά αντικείμενα αξίζει να σταθείτε στα περίτεχνα χριστιανικά χειρόγραφα από περγαμηνή.

Οι περίτεχνες εικόνες, τα χρώματα και η καλλιγραφία τους τα μετέτρεπαν σε αντικείμενα συγκλονιστικής ομορφιάς.

Οι σελίδες τους δεν ήταν χάρτινες, αλλά κατασκευάζονταν από περγαμηνή, δηλαδή ειδικά επεξεργασμένο δέρμα ζώου. Όπως μας εξήγησε ο Γιώργης Μαγγίνης, ένα μικρό κατσίκι μπορούσε να δώσει υλικό για μόλις μία ή δύο σελίδες.

Αρκεί, λοιπόν, να σκεφτεί κανείς πόσες ώρες εργασίας, πόσοι εξειδικευμένοι τεχνίτες και πόσα ζώα χρειάζονταν για να δημιουργηθεί ένα ολόκληρο εικονογραφημένο χειρόγραφο.

Προτού καν προστεθούν η καλλιγραφία, τα χρώματα και οι μικρογραφίες, το ίδιο το υλικό κόστιζε ήδη μία μικρή περιουσία.

Δύο έργα του Ελ Γκρέκο πριν γίνει… El Greco

Στο κέντρο της Αίθουσας 12 βρίσκονται δύο έργα που δύσκολα περιμένεις ότι θα συναντήσεις στη συγκεκριμένη διαδρομή.

Πρόκειται για τον “Ευαγγελιστή Λουκά που ζωγραφίζει την Παναγία” και την “Προσκύνηση των Μάγων”, δύο ενυπόγραφες δημιουργίες του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου από την πρώιμη, κρητική περίοδό του.

Το πρώτο έργο “Ο Ευαγγελιστής Λουκάς ζωγραφίζει εικόνα της Θεοτόκου”, το οποίο χρονολογείται μεταξύ 1560 και 1567, παραμένει κοντά στη βυζαντινή παράδοση, αν και ήδη διακρίνονται οι πρώτες επιρροές της δυτικής τέχνης.

Στην “Προσκύνηση των Μάγων”, που φιλοτεχνήθηκε περίπου μεταξύ 1565 και 1567, οι δυτικές επιρροές γίνονται πλέον πολύ πιο έντονες.

Τοποθετημένα το ένα απέναντι από το άλλο, τα δύο έργα σε βοηθούν να παρακολουθήσεις τη μετάβαση του ζωγράφου από τη βυζαντινή εικονογραφία προς την αναγεννησιακή τέχνη.

Ουσιαστικά, βλέπεις τον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο λίγο πριν γίνει ο El Greco που γνωρίζει ολόκληρος ο κόσμος.

Ένα κέντημα που χρειάστηκε γενιές για να ολοκληρωθεί

Από τα εκθέματα που είναι αδύνατον να προσπεράσεις είναι το εντυπωσιακό σπερβέρι από τη Ρόδο, ένα είδος ολοκέντητης κουρτίνας που τοποθετούνταν γύρω από το νυφικό κρεβάτι.

Μοιάζει με μία τεράστια, περίτεχνη κουνουπιέρα, όμως η χρήση του δεν ήταν μόνο διακοσμητική.

Όπως μας εξήγησε ο κ. Μαγγίνης, τα σπίτια της εποχής ήταν συνήθως πολύ μικρά και συχνά αποτελούνταν από έναν βασικό χώρο. Το σπερβέρι τοποθετούνταν γύρω από το κρεβάτι, κρύβοντάς το από τα βλέμματα και δημιουργώντας έναν από τους ελάχιστους ιδιωτικούς χώρους για το ζευγάρι.

Για την ολοκλήρωση ενός τόσο μεγάλου και λεπτοδουλεμένου κεντήματος δεν αρκούσε, φυσικά, η εργασία ενός ανθρώπου.

Τα κορίτσια άρχιζαν να κεντούν από πολύ μικρή ηλικία και συνέχιζαν μέχρι να παντρευτούν. Όταν το έργο δεν ολοκληρωνόταν, περνούσε στην επόμενη γενιά, με αποτέλεσμα ένα σπερβέρι να συγκεντρώνει πάνω του τη δουλειά ακόμα και δεκάδων γυναικών.

Δύο κοζανίτικοι οντάδες στο Μουσείο

Η οικιακή αίσθηση του Μπενάκη γίνεται ακόμη πιο έντονη μπροστά στους δύο εντυπωσιακούς κοζανίτικους οντάδες.

Ο οντάς ήταν ουσιαστικά η αίθουσα υποδοχής ενός αρχοντικού, το “καλό” δωμάτιο στο οποίο η οικογένεια δεχόταν τους επισκέπτες της και, μέσα από την περίτεχνη διακόσμησή του, πρόβαλλε τον πλούτο και την κοινωνική της θέση.

 

Οι ξυλόγλυπτες επενδύσεις των δύο χώρων διασώθηκαν, μεταφέρθηκαν στην Αθήνα και ανασυστάθηκαν μέσα στο Μουσείο, διατηρώντας την αίσθηση των αρχικών δωματίων.

Ο ένας οντάς δωρίστηκε από τη συλλέκτρια Ελένη Σταθάτου και αποκαταστάθηκε σύμφωνα με τις οδηγίες της, ενώ ο δεύτερος έφτασε στο Μουσείο μέσω των Δημητρίου και Λέοντα Μελά, κληρονόμων της Αλεξάνδρας Χωρέμη, αδελφής του Αντώνη Μπενάκη.

Κοιτάζοντας τον οντά, πάντως, δύσκολα μένεις μόνο στην ιστορική πληροφορία. Τα ξυλόγλυπτα, τα χαλιά, οι καναπέδες, τα έντονα χρώματα και τα διαφορετικά μοτίβα δημιουργούν μια ζεστασιά. Είναι από εκείνα τα δωμάτια που σε κάνουν να θέλεις να καθίσεις στο χαλί ή να βρεις μια βολική θέση σε μία γωνιά και να παρατηρείς τις σκαλιστές λεπτομέρειες τριγύρω σου.

 

Και θα ρωτήσω, πότε και γιατί αποφασίσαμε ότι τα σπίτια μας πρέπει να είναι μονόχρωμα, και κυρίως λευκά;

Μία σχεδόν ψυχεδελική θρησκευτική εικόνα

Για να είμαι ειλικρινής, δεν περίμενα ότι κάποιο από τα θρησκευτικά εκθέματα του Μουσείου θα με εντυπωσίαζε ιδιαίτερα. Παρ’ όλα αυτά, μία εικόνα κατάφερε πραγματικά να ξεχωρίσει, το «Ἐπὶ Σοὶ Χαίρει» του Κρητικού ζωγράφου Θεόδωρου Πουλάκη.

Η σύνθεσή της είναι τόσο πυκνή, πολύχρωμη και γεμάτη μικροσκοπικές μορφές, ώστε μοιάζει σχεδόν ψυχεδελική.

Στο κέντρο βρίσκεται η Παναγία με τον Χριστό και γύρω τους ξεδιπλώνονται, σε κυκλική διάταξη, δεκάδες μικρογραφικές σκηνές με θέματα από την Παλαιά Διαθήκη, τον Ακάθιστο Ύμνο και το Δωδεκάορτο και στο κάτω μέρος απεικονίζεται η Δευτέρα Παρουσία.

Το 1821 και οι πίνακες για την εξαγορά Ελλήνων σκλάβων

Στις αίθουσες που είναι αφιερωμένες στην Επανάσταση, το 1821 δεν εμφανίζεται μόνο μέσα από όπλα, έγγραφα και πορτρέτα αγωνιστών. Οι μορφές και τα γεγονότα του Αγώνα πέρασαν ακόμη και σε πιάτα και κεραμικά, δείχνοντας πόσο γρήγορα έγιναν μέρος της συλλογικής μνήμης.

Οι εικόνες της Επανάστασης ταξίδεψαν, όμως, πολύ πέρα από την Ελλάδα. Το 1826, μόλις έναν μήνα μετά την πτώση του Μεσολογγίου, το γαλλικό Φιλελληνικό Κομιτάτο διοργάνωσε στο Παρίσι μεγάλη καλλιτεχνική έκθεση «προς όφελος των Ελλήνων».

Δεκαπέντε από τους πίνακες που παρουσιάστηκαν ήταν εμπνευσμένοι από γεγονότα του Αγώνα.

Την έκθεση επισκέφθηκαν σχεδόν 29.000 άνθρωποι και από τα εισιτήρια συγκεντρώθηκαν 45.193 φράγκα. Το μεγαλύτερο μέρος του ποσού διατέθηκε για την εξαγορά γυναικών και παιδιών που είχαν αιχμαλωτιστεί κατά την Έξοδο του Μεσολογγίου.

Μικρά έργα τέχνης παντού

Σε αρκετές αίθουσες θα δείτε αντικείμενα που κάποτε βρίσκονταν στα σπίτια και στις ντουλάπες των ανθρώπων.

Ζωγραφισμένες κασέλες, πολύχρωμα κεντήματα, αξιοθαύμαστα κεραμικά και παραδοσιακές φορεσιές από διαφορετικές περιοχές του ελληνικού χώρου. Είναι όλα ένα κι ένα. Μικρά έργα τέχνης.

 

Ιδιαίτερη θέση βέβαια έχουν οι παραδοσιακές φορεσιές.

Φορέματα, φούστες, ποδιές, γιλέκα, μαντήλια και κοσμήματα, όλα πολύχρωμα και εντυπωσιακά, δουλεμένα μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια.

Όπως μας εξήγησε ο κ. Μαγγίνης, οι φορεσιές της εποχής αποτελούσαν έναν ολόκληρο κώδικα, μέσα από τον οποίο μπορούσε κανείς να “διαβάσει” την καταγωγή, την κοινωνική και οικονομική θέση και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ακόμη και την οικογενειακή κατάσταση εκείνου που τις φορούσε.

Τα υλικά, τα χρώματα και τα σχέδιά τους μαρτυρούν τις επιρροές και τις εμπορικές διαδρομές που συνέδεαν κάθε τόπο με τον υπόλοιπο κόσμο.

Ήταν, κατά κάποιο τρόπο, η ταυτότητα μιας ολόκληρης κοινότητας, κεντημένη πάνω στο σώμα.

Και κάπου εδώ λέω να σταματήσω, γιατί ήδη μακρηγόρησα.

Τα υπόλοιπα “διαμαντάκια” του Μουσείου θα πρέπει να τα ανακαλύψετε μόνοι σας.