Φάρμακα για το αδυνάτισμα: Οι επικίνδυνες παρενέργειες που χρειάζονται προσοχή

Τα φάρμακα της κατηγορίας GLP-1 είναι δεδομένο ότι αλλάζουν τη θεραπεία της παχυσαρκίας, όμως η αυξανόμενη χρήση τους αναδεικνύει σπάνιες αλλά σοβαρές παρενέργειες που απαιτούν στενή ιατρική παρακολούθηση και ενημέρωση.

Η ναυτία, η δυσκοιλιότητα, ο έμετος και άλλες γαστρεντερικές ενοχλήσεις συγκαταλέγονται στις γνωστές ανεπιθύμητες ενέργειες των φαρμάκων για την απώλεια βάρους. Καθώς, όμως, οι αγωνιστές του υποδοχέα GLP-1 χρησιμοποιούνται πλέον από ολοένα περισσότερους ανθρώπους, οι επιστήμονες στρέφουν την προσοχή τους και σε σπανιότερες αλλά δυνητικά σοβαρές επιπλοκές, μεταξύ των οποίων η παγκρεατίτιδα, η αφυδάτωση και η νεφρική βλάβη.

Στοιχεία που υποβλήθηκαν στη βρετανική ρυθμιστική αρχή φαρμάκων και δημοσιεύθηκαν στο BMJ έδειξαν ότι έως τις 31 Ιανουαρίου 2025 είχαν καταγραφεί 22 θάνατοι στο πλαίσιο αναφορών ανεπιθύμητων ενεργειών που συνδέθηκαν χρονικά με τη χρήση αγωνιστών GLP-1 για απώλεια βάρους. Οι αναφορές αυτές, ωστόσο, δεν αποδεικνύουν από μόνες τους ότι τα φάρμακα αποτέλεσαν την αιτία των θανάτων.

Η Vicky Price, εκλεγμένη πρόεδρος της Society for Acute Medicine, επισημαίνει ότι η σωστή ενημέρωση και η ιατρική επίβλεψη είναι καθοριστικής σημασίας: «Οι ασθενείς λαμβάνουν αυτά τα φάρμακα χωρίς πάντοτε να κατανοούν επαρκώς τους πιθανούς κινδύνους ή τη σημασία της χρήσης τους στο πλαίσιο ενός οργανωμένου και υποστηριζόμενου προγράμματος απώλειας βάρους».

Στην ίδια κατεύθυνση, ο Duane Mellor, διαιτολόγος και επίτιμος αναπληρωτής καθηγητής Διατροφής στο Πανεπιστήμιο του Leicester, υπογραμμίζει ότι δεν έχει ακόμη αποσαφηνιστεί πλήρως κατά πόσο όλες οι σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες οφείλονται άμεσα στα ίδια τα φάρμακα. «Οποιαδήποτε σημαντική μεταβολή του βάρους, είτε επιτυγχάνεται μέσω διατροφής είτε μέσω φαρμακευτικής αγωγής, μπορεί να συνοδεύεται από ανεπιθύμητες ενέργειες. Γι’ αυτό όσοι χρησιμοποιούν αυτά τα φάρμακα πρέπει να βρίσκονται υπό παρακολούθηση και να έχουν την κατάλληλη υποστήριξη».

Γιατί η δόση πρέπει να αυξάνεται σταδιακά

Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία για την ασφαλή χρήση των συγκεκριμένων θεραπειών είναι η σταδιακή αύξηση της δόσης. Τα ενέσιμα φάρμακα GLP-1 ξεκινούν κατά κανόνα από χαμηλότερη δόση, η οποία αυξάνεται προοδευτικά μέσα σε διάστημα εβδομάδων ή μηνών, ανάλογα με το φάρμακο, την ανοχή του ασθενούς και την ανταπόκριση στη θεραπεία.

Η διαδικασία αυτή, γνωστή ως τιτλοποίηση, δεν αποτελεί απλώς τυπικό μέρος του θεραπευτικού σχήματος. Δίνει στον γιατρό τη δυνατότητα να παρακολουθεί την εμφάνιση ανεπιθύμητων ενεργειών και να προσαρμόζει τη θεραπεία προτού αυτές γίνουν εντονότερες.

Όπως εξηγεί ο Duane Mellor, «η σταδιακή αύξηση επιτρέπει στους γιατρούς να ελέγχουν και να αντιμετωπίζουν τα συμπτώματα σε κάθε στάδιο. Παράλληλα, η δόση μπορεί να προσαρμόζεται ώστε να επιτυγχάνεται επαρκής απώλεια βάρους για τον κάθε ασθενή, καθώς δεν ανταποκρίνονται όλοι με τον ίδιο τρόπο».

Τα δοσολογικά σχήματα δεν είναι ίδια για όλα τα φάρμακα GLP-1 και οι δόσεις διαφορετικών δραστικών ουσιών δεν πρέπει να συγκρίνονται ή να εναλλάσσονται αυθαίρετα.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στην περίπτωση όσων προμηθεύονται τα φάρμακα ιδιωτικά ή μέσω διαδικτύου, καθώς ενδέχεται να μην έχουν την ίδια συστηματική ιατρική παρακολούθηση. Η αγορά τους θα πρέπει να γίνεται μόνο από νόμιμα και εγκεκριμένα φαρμακεία, ενώ κάθε αλλαγή στη δόση πρέπει να αποφασίζεται από επαγγελματία υγείας.

Πόσο μεγάλος είναι ο κίνδυνος παγκρεατίτιδας;

Μεταξύ των σοβαρότερων επιπλοκών που έχουν συνδεθεί με ορισμένους αγωνιστές GLP-1 βρίσκεται η οξεία παγκρεατίτιδα, δηλαδή η ξαφνική και έντονη φλεγμονή του παγκρέατος. Πρόκειται για σπάνια επιπλοκή, η οποία όμως απαιτεί άμεση ιατρική αντιμετώπιση.

Η σχέση δεν είναι πάντοτε απλή. Η ίδια η γρήγορη απώλεια βάρους, ανεξάρτητα από το αν επιτυγχάνεται με αυστηρή δίαιτα ή με φαρμακευτική αγωγή, μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο δημιουργίας χολόλιθων και, κατ’ επέκταση, παγκρεατίτιδας.

«Η γρήγορη απώλεια βάρους με οποιονδήποτε τρόπο, είτε μέσω ακραίας δίαιτας είτε μέσω φαρμάκων, αυξάνει τον κίνδυνο παγκρεατίτιδας και χολόλιθων», επισημαίνει ο Duane Mellor. «Δεν πρόκειται πάντοτε για άμεση επίδραση του ίδιου του φαρμάκου, όμως οι ασθενείς πρέπει να γνωρίζουν τα συμπτώματα».

Κατά την ταχεία απώλεια βάρους, το ήπαρ μπορεί να απελευθερώνει μεγαλύτερες ποσότητες χοληστερόλης στη χολή, γεγονός που ευνοεί τον σχηματισμό χολόλιθων. Αν κάποιος από αυτούς αποφράξει τους χοληφόρους ή τους παγκρεατικούς πόρους, είναι δυνατόν να προκληθεί φλεγμονή του παγκρέατος.

Σύμφωνα με τη βρετανική Medicines and Healthcare products Regulatory Agency (MHRA), έντονος και επίμονος πόνος στην κοιλιά, ο οποίος μπορεί να αντανακλά προς την πλάτη, αποτελεί ένα από τα βασικά προειδοποιητικά σημάδια.

Ο Duane Mellor εξηγεί τη διαφορά που μπορεί να παρατηρείται στα συμπτώματα: «Οι χολόλιθοι τείνουν να προκαλούν πόνο περισσότερο στα πλάγια, ενώ ο πόνος της παγκρεατίτιδας μπορεί να αντανακλά προς την πλάτη και να συνοδεύεται από έμετο».

Σε περίπτωση τέτοιων συμπτωμάτων χρειάζεται άμεση επικοινωνία με επαγγελματία υγείας. Οι περισσότερες ήπιες περιπτώσεις οξείας παγκρεατίτιδας αντιμετωπίζονται επιτυχώς, όμως οι σοβαρές μορφές της μπορεί να οδηγήσουν σε νέκρωση του παγκρεατικού ιστού ή ακόμη και σε ανεπάρκεια οργάνων.

Έμετος, αφυδάτωση και κίνδυνος για τους νεφρούς

Οι σοβαρές επιπλοκές δεν περιορίζονται στην παγκρεατίτιδα. Ο έμετος και η διάρροια είναι σχετικά συχνές ανεπιθύμητες ενέργειες των συγκεκριμένων φαρμάκων και, όταν επιμένουν, μπορεί να προκαλέσουν σημαντική απώλεια υγρών και αφυδάτωση.

Η σοβαρή αφυδάτωση επιβαρύνει τη λειτουργία των νεφρών και μπορεί να οδηγήσει σε οξεία νεφρική βλάβη, η οποία σε ορισμένες περιπτώσεις απαιτεί νοσηλεία.

Παράλληλα, μπορεί να παρουσιαστεί υπογλυκαιμία, δηλαδή υπερβολική πτώση του σακχάρου στο αίμα. Ο κίνδυνος είναι ιδιαίτερα σημαντικός όταν οι αγωνιστές GLP-1 συνδυάζονται με άλλες θεραπείες που μειώνουν τη γλυκόζη, όπως η ινσουλίνη ή ορισμένα αντιδιαβητικά φάρμακα.

Τι γνωρίζουμε για οστά, μύες και τένοντες

Ένα ακόμη πεδίο που βρίσκεται υπό επιστημονική διερεύνηση αφορά τις πιθανές επιπτώσεις της μεγάλης απώλειας βάρους στο μυοσκελετικό σύστημα.

Μελέτη σε περίπου 150.000 άτομα, η οποία παρουσιάστηκε σε ετήσια συνάντηση της American Academy of Orthopaedic Surgeons, κατέγραψε υψηλότερη συχνότητα ορισμένων μυοσκελετικών προβλημάτων, μεταξύ των οποίων η οστεοπόρωση και οι ρήξεις τενόντων, σε άτομα που λάμβαναν φάρμακα για απώλεια βάρους σε σύγκριση με μη χρήστες.

Τα δεδομένα αυτά, πάντως, χρειάζονται περαιτέρω διερεύνηση. Δεν έχει αποδειχθεί ότι τα φάρμακα προκαλούν άμεσα αυτές τις παθήσεις, καθώς ενδέχεται να παίζουν ρόλο η ταχύτητα της απώλειας βάρους, η μείωση της μυϊκής μάζας και άλλοι παράγοντες.

Ο κίνδυνος διατροφικών ελλείψεων

Η δραστική μείωση της όρεξης αποτελεί έναν από τους βασικούς μηχανισμούς μέσω των οποίων τα φάρμακα GLP-1 βοηθούν στην απώλεια βάρους. Η πολύ μικρή πρόσληψη τροφής, όμως, μπορεί σε βάθος χρόνου να δημιουργήσει νέα προβλήματα.

Καθώς τα φάρμακα επηρεάζουν την όρεξη και επιβραδύνουν τη γαστρική κένωση, ορισμένοι ασθενείς μπορεί να μην προσλαμβάνουν επαρκείς ποσότητες βασικών θρεπτικών συστατικών.

Ο Duane Mellor προειδοποιεί: «Επειδή τα φάρμακα επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο το στομάχι διαχειρίζεται την τροφή, μπορεί να επηρεαστεί και η πρόσληψη ορισμένων θρεπτικών συστατικών. Υπάρχει κίνδυνος έλλειψης βιταμίνης Β12 και σιδήρου, με αποτέλεσμα κόπωση και ενδεχομένως αναιμία».

Για τον λόγο αυτό, η επαρκής πρόσληψη πρωτεΐνης, βιταμινών και μετάλλων είναι ιδιαίτερα σημαντική, όπως και η παρακολούθηση της μυϊκής μάζας σε ανθρώπους που χάνουν γρήγορα ή πολύ μεγάλο μέρος του σωματικού τους βάρους.

Παράλληλα, επιστημονικές δημοσιεύσεις έχουν θέσει το ερώτημα κατά πόσο η μακροχρόνια χρήση αυτών των φαρμάκων μπορεί, σε ορισμένα άτομα, να επηρεάσει προβληματικά τη σχέση τους με το φαγητό. Το ζήτημα βρίσκεται ακόμη υπό μελέτη.

Ποιοι χρειάζονται μεγαλύτερη προσοχή πριν ξεκινήσουν θεραπεία

Τα φάρμακα για την απώλεια βάρους δεν είναι κατάλληλα για όλους και το ιατρικό ιστορικό πρέπει να αξιολογείται πριν από την έναρξη της αγωγής.

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται σε άτομα με ιστορικό παγκρεατίτιδας, νόσο της χοληδόχου κύστης, προβλήματα στη λειτουργία των νεφρών ή του ήπατος και ορισμένες καρδιαγγειακές παθήσεις.

Επιπλέον, το ατομικό ή οικογενειακό ιστορικό συγκεκριμένων μορφών καρκίνου ή όγκων του θυρεοειδούς πρέπει να συζητείται με τον γιατρό πριν από τη χορήγηση ορισμένων φαρμάκων της κατηγορίας.

Αντίστοιχα, ιδιαίτερη αξιολόγηση απαιτείται για ανθρώπους με διαγνωσμένες διατροφικές διαταραχές.

Σημαντικό είναι επίσης να λαμβάνονται υπόψη τα υπόλοιπα φάρμακα που χρησιμοποιεί ο ασθενής. Θεραπείες όπως η ινσουλίνη και άλλα αντιδιαβητικά φάρμακα, τα αντιπηκτικά ή ορισμένες θεραπείες για τον θυρεοειδή μπορεί να απαιτούν στενότερη παρακολούθηση ή προσαρμογή.

Η έναρξη ενός GLP-1 δεν θα πρέπει, επομένως, να αντιμετωπίζεται ως μεμονωμένη απόφαση, αλλά ως μέρος της συνολικής ιατρικής διαχείρισης του ασθενούς.

Είναι ασφαλές το «microdosing»;

Μία πρακτική που έχει αποκτήσει δημοτικότητα, κυρίως μέσω ιδιωτικών κλινικών και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, είναι το λεγόμενο «microdosing»: η χρήση δηλαδή μικρότερων από τις εγκεκριμένες δόσεις των ενέσιμων φαρμάκων με στόχο τη διατήρηση της απώλειας βάρους ή τον περιορισμό των παρενεργειών.

Μέχρι σήμερα, όμως, δεν υπάρχουν επαρκή επιστημονικά δεδομένα που να αποδεικνύουν ότι η πρακτική αυτή είναι ασφαλής ή αποτελεσματική, ενώ δεν αποτελεί εγκεκριμένο δοσολογικό σχήμα.

Ο Duane Mellor είναι σαφής: «Ως επαγγελματίες υγείας δεν μπορούμε να συστήσουμε το microdosing, καθώς υπάρχουν κίνδυνοι από ανακριβείς δόσεις αλλά και από πρακτικές όπως η επαναχρησιμοποίηση μιας βελόνας μίας χρήσης».

Η αυθαίρετη τροποποίηση της δόσης μπορεί να οδηγήσει σε δοσολογικά λάθη, ενώ η επαναχρησιμοποίηση αναλώσιμων υλικών δημιουργεί επιπλέον κινδύνους.

Τα χάπια είναι ασφαλέστερα από τις ενέσεις;

Η από του στόματος χορήγηση μπορεί να ακούγεται πιο απλή ή πιο ελκυστική από μια ένεση, δεν σημαίνει όμως ότι συνοδεύεται από μικρότερο κίνδυνο ανεπιθύμητων ενεργειών.

Όταν ένα δισκίο περιέχει την ίδια δραστική ουσία με μια ενέσιμη θεραπεία, οι βασικές φαρμακολογικές επιδράσεις —και κατά συνέπεια πολλές από τις πιθανές παρενέργειες— παραμένουν αντίστοιχες.

Η από του στόματος σεμαγλουτίδη απαιτεί, επιπλέον, συγκεκριμένο τρόπο λήψης ώστε να απορροφηθεί σωστά. Ανάλογα με το σκεύασμα, μπορεί να χρειάζεται να λαμβάνεται με άδειο στομάχι και να μεσολαβεί συγκεκριμένο χρονικό διάστημα πριν από την κατανάλωση τροφής, ποτού ή άλλων φαρμάκων.

«Χρειάζεται πολύ προσεκτικός προγραμματισμός των γευμάτων και πρέπει να τηρούνται οι οδηγίες σχετικά με το πότε μπορεί κανείς να φάει ή να πιει μετά τη λήψη του δισκίου», εξηγεί ο Duane Mellor. «Απαιτεί περισσότερο προγραμματισμό απ’ όσο ίσως πιστεύουν αρκετοί».

Για τον λόγο αυτό, η μετάβαση από ενέσιμη σε από του στόματος θεραπεία, όπως και κάθε αλλαγή στη δόση, πρέπει να γίνεται μόνο με ιατρική καθοδήγηση.

Τι πρέπει τελικά να γνωρίζουν οι ασθενείς

Οι αγωνιστές GLP-1 αποτελούν σημαντική εξέλιξη στην αντιμετώπιση της παχυσαρκίας και μπορούν να προσφέρουν ουσιαστικό όφελος σε κατάλληλα επιλεγμένους ασθενείς. Η αποτελεσματικότητά τους, όμως, δεν σημαίνει ότι πρόκειται για φάρμακα χωρίς κινδύνους.

Η σταδιακή αύξηση της δόσης, η τακτική ιατρική παρακολούθηση, η επαρκής ενυδάτωση και διατροφή και η άμεση αναφορά έντονων ή ασυνήθιστων συμπτωμάτων αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για την ασφαλέστερη χρήση τους.

Εξίσου σημαντικό είναι να αποφεύγονται οι αυθαίρετες αλλαγές στη δοσολογία, πρακτικές χωρίς επαρκή επιστημονική τεκμηρίωση, όπως το microdosing, καθώς και η προμήθεια φαρμάκων από μη ελεγχόμενες πηγές.

Το βασικό μήνυμα των ειδικών είναι ότι τα φάρμακα για την απώλεια βάρους δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ένα απλό μέσο αδυνατίσματος, αλλά ως κανονική φαρμακευτική θεραπεία που απαιτεί ιατρική αξιολόγηση, παρακολούθηση και σωστή χρήση.