Ξέχασες γιατί μπήκες σε ένα δωμάτιο; Η επιστήμη έμαθε γιατί

Αποκλείεται να μην το έχεις βιώσει. Μπαίνεις σε ένα δωμάτιο και ξαφνικά το μυαλό σου αδειάζει, δεν θυμάσαι τι ήθελες να κάνεις. Και όμως αυτό το ενοχλητικό, μικρό κενό μνήμης είναι εντελώς ακίνδυνο και σύνηθες και έχει και όνομα: Το φαινόμενο της πόρτας (doorway effect), σύμφωνα με την επιστήμη.

Μια νέα μελέτη που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Brain and Environment μάς φέρνει ένα βήμα πιο κοντά στην εξήγηση: όταν μετακινούμαστε από το ένα δωμάτιο στο άλλο, παρατηρείται αύξηση της δραστηριότητας των κυμάτων θήτα στον εγκέφαλο.

Τα κύματα θήτα είναι ένας από τους πέντε τύπους εγκεφαλικών κυμάτων, τα οποία αποτελούν αποτέλεσμα της ηλεκτρικής δραστηριότητας του εγκεφάλου, η οποία μπορεί με τη σειρά της να μετρηθεί μέσω ηλεκτροδίων στο τριχωτό της κεφαλής.

“Πολλές διεργασίες στον εγκέφαλο συνδέονται με αυτή την απόκριση θήτα”, εξήγησε στον European Correspondent ο συνδημιουργός της μελέτης Zakaria Djebbara. Για παράδειγμα, η μνήμη, η αντιληπτική ικανότητα του χώρου και η αντίληψη του σώματος. Ο Djebbara είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Άαλμποργκ στη βόρεια Δανία και ερευνά πώς η αρχιτεκτονική επηρεάζει τον εγκέφαλο.

“Ο λόγος που ξεχνάμε μπορεί να είναι ότι ο εγκέφαλος “κάνει reset” στην αντίληψη του περιβάλλοντος τη στιγμή που περνάμε το κατώφλι μιας πόρτας”, ανέφερε.

Στη μελέτη, ηλεκτρόδια κατέγραψαν την εγκεφαλική δραστηριότητα 20 συμμετεχόντων καθώς περπατούσαν μέσα από εικονικά δωμάτια. Σε αντίθεση με άλλες έρευνες για το φαινόμενο της πόρτας, η ομάδα του Djebbara μέτρησε απευθείας την εγκεφαλική δραστηριότητα αντί να κάνει τεστ μνήμης.

Προηγούμενες μελέτες πάνω στη λειτουργία της μνήμης είχαν δείξει ότι οι πόρτες λειτουργούν ως όρια ανάμεσα σε δύο διαφορετικά περιβάλλοντα (contexts).

Ο Djebbara και η ομάδα του ερμηνεύουν την απότομη αύξηση των κυμάτων θήτα ως σημάδι ότι ο εγκέφαλος διασχίζει ένα τέτοιο όριο, το οποίο χρησιμοποιεί για να χωρίζει τις εμπειρίες σε ξεχωριστά επεισόδια. Φαίνεται λοιπόν πως ο εγκέφαλος όχι μόνο καταγράφει ότι περνάς μια πόρτα, αλλά βάζει και μια “τελεία”, σηματοδοτώντας την αρχή ενός νέου επεισοδίου και αφήνοντας πίσω τις πληροφορίες που συνδέονταν με το προηγούμενο.

Μια μελέτη Αυστραλών επιστημόνων το 2021 σχετικά με τη μνήμη κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο “ένοχος” μπορεί να μην είναι οι ίδιες οι πόρτες, καθώς δεν παρατηρήθηκε κάποια αλλαγή όταν τα δωμάτια ήταν οπτικά πανομοιότυπα – εκτός αν οι συμμετέχοντες έκαναν ταυτόχρονα δύσκολες υπολογιστικές ασκήσεις που τους αποσπούσαν την προσοχή.

Αντίθετα, υποστήριξαν ότι η αιτία που ξεχνάμε είναι η συνολική αλλαγή περιβάλλοντος.

Ο Djebbara αναφέρει ότι δεν μπορούν να αποκλείσουν το ενδεχόμενο η προσωρινή λήθη να οφείλεται στην αλλαγή περιβάλλοντος. Ωστόσο, τόνισε ότι τα δωμάτια στη δική τους μελέτη ήταν πανομοιότυπα. Το να περάσει κανείς απλώς μια πόρτα ήταν αρκετό για να πυροδοτήσει την αύξηση των κυμάτων θήτα.

Όπως είπαμε, τα κύματα θήτα σχετίζονται άμεσα με τη χωρική αντίληψη. Η αύξησή τους δείχνει λοιπόν ότι ο εγκέφαλος “επαναρρυθμίζει” τον εσωτερικό του χάρτη για να κατανοήσει τη νέα του θέση στον χώρο.

Ο Djebbara θεωρεί ότι τα ευρήματά τους είναι σημαντικά για τους αρχιτέκτονες.

Σχεδιάζοντας τη διαρρύθμιση ενός σπιτιού, σχεδιάζουν παράλληλα και τον τρόπο που το βιώνουμε. Μπορεί να βιώνεις το σπίτι σου διαφορετικά ανάλογα με το αν, για παράδειγμα, το σαλόνι και η κουζίνα είναι σε έναν ενιαίο χώρο ή σε δύο ξεχωριστά δωμάτια.

Αυτό πιθανότατα δεν θα σου λιγοστέψει τον εκνευρισμό την επόμενη φορά που θα στέκεσαι στη μέση ενός δωματίου σπάζοντας το κεφάλι σου για το τι ήθελες να κάνεις, αλλά τουλάχιστον θα ξέρεις γιατί σου συμβαίνει αυτό.