Ένας Μεσσίας από καπνό για πρώτη φορά στην ελληνική σκηνή

Για πρώτη φορά στην ελληνική σκηνή παρουσιάζεται το έργο «Η αυτού ελαφρότης, ο Περελά» του Άλντο Παλατσέσκι, ένα από τα πιο ιδιόμορφα και ανατρεπτικά κείμενα της ιταλικής πρωτοπορίας του 20ού αιώνα, σε σκηνοθεσία Λευτέρη Παπακώστα, στο Θέατρο 104.

Στο επίκεντρο βρίσκεται ο Περελά, ένας άνθρωπος φτιαγμένος από καπνό. Δεν έχει βάρος, δεν έχει σάρκα, είναι ο ξένος που εμφανίζεται ξαφνικά σε ένα βασίλειο βυθισμένο στην παρακμή, την υποκρισία και τις προκαταλήψεις.

Ακριβώς επειδή είναι διαφορετικός, η κοινωνία σπεύδει να προβάλει επάνω του όλα όσα η ίδια αδυνατεί να γίνει. Αρχικά τον υποδέχεται ως σωτήρα. Ο Περελά μετατρέπεται σχεδόν αμέσως σε είδωλο, φιλόσοφο και νομοθέτη, στον άνθρωπο που καλείται να ξαναγράψει τον «ηθικό» Κώδικα του βασιλείου. Χωρίς ο ίδιος να έχει ζητήσει τίποτα από όλα αυτά, γίνεται ο Μεσσίας πάνω στον οποίο μια ολόκληρη κοινωνία επενδύει την προσδοκία της για λύτρωση.

Μόνο που η ίδια μάζα που τον αποθεώνει δεν αργεί να στραφεί εναντίον του.

Η φωνή του πλήθους

Στη σκηνική ανάγνωση της παράστασης, ο Περελά βρίσκεται στο κέντρο και ταυτόχρονα μοιάζει σχεδόν απλώς παρών.

Τη «φωνή» του αναλαμβάνουν ουσιαστικά οι υπήκοοι του βασιλείου: ένας όχλος που στην αρχή ενθουσιάζεται και στο τέλος εξαγριώνεται. Μονολεκτικές φράσεις, αποσπασματικές σκέψεις και ένας διαρκής μονόλογος που γίνεται διάλογος συνθέτουν την εικόνα μιας κοινωνίας που καταλήγει να σκέφτεται ως μάζα, συχνά με ένα μυαλό και ακόμη συχνότερα με μισές σκέψεις.

Μια κοινωνία που προτιμά να εξιστορεί στον Περελά τον υποτιθέμενα θαυμάσιο εαυτό της, αντί να κοιτάξει κατάματα το πραγματικό της πρόσωπο.

Λευτέρης Παπακώστας: «Ο Περελά είναι ο ξένος, ο περίεργος»

Στο σημείωμά του στο NEWS 24/7, ο σκηνοθέτης Λευτέρης Παπακώστας περιγράφει τον Περελά ως «έναν άνθρωπο από καπνό», χωρίς βάρος και χωρίς σάρκα, «τον ξένο, τον περίεργο», που αντιπροσωπεύει την ελευθερία, την αγνότητα και τη φαντασία απέναντι σε μια κοινωνία σήψης και προκαταλήψεων.

Όπως σημειώνει, το έργο λειτουργεί ως μια μεγάλη αλληγορία με τη μορφή παραβολής. Η ιδιαιτερότητα του Περελά είναι εκείνη που τον μετατρέπει αρχικά σε είδωλο, φιλόσοφο, νομοθέτη και τελικά σε έναν Μεσσία που όλοι περιμένουν να τους σώσει, χωρίς ο ίδιος να έχει διεκδικήσει ποτέ αυτόν τον ρόλο.

«Η ίδια μάζα που τον αποθέωσε θα τον καταδικάσει και θα τον οδηγήσει στη φυλακή», αναφέρει ο Παπακώστας, εντοπίζοντας εκεί έναν από τους βασικούς μηχανισμούς του έργου: την ευκολία με την οποία μια κοινωνία κατασκευάζει έναν σωτήρα και στη συνέχεια τον αποκαθηλώνει.

Ένας Χριστός από καπνό

Ο Λευτέρης Παπακώστας στέκεται ιδιαίτερα και στις θρησκευτικές αλληγορίες του έργου. Ο Περελά είναι 33 ετών όταν κατεβαίνει στον κόσμο από μια καμινάδα και καλείται να φέρει έναν νέο «Κώδικα». Λατρεύεται, προδίδεται, καταδικάζεται άδικα και φυλακίζεται, μέχρι που η ίδια η φύση του, η φύση του καπνού, γίνεται τελικά το μέσο της διαφυγής και της λύτρωσής του.

Αυτή η σύνδεση με την έννοια του Μεσσία βρίσκεται στον πυρήνα της παράστασης. «Η παράσταση θέτει ένα και μόνο ερώτημα, εάν ο άνθρωπος χρειάζεται ή όχι κάποιον για να τον σώσει», σημειώνει.

Αυτό, όπως εξηγεί, είναι το ερώτημα που θέλει να πάρει μαζί του ο θεατής φεύγοντας από το θέατρο. «Ο καθένας θα πρέπει να απαντήσει τι άνθρωπος είναι, αυτός που περιμένει τον Μεσσία, τον σωτήρα ή αυτός που θα σώσει ο ίδιος τον εαυτό του».

Ο Παπακώστας διαβάζει έτσι τον Περελά όχι μόνο ως σύμβολο, αλλά και ως έναν ήρωα που συμπυκνώνει τη δυνατότητα αλλαγής.

Όπως γράφει, «ο Περελά μέσα του έχει όλη την πύκνωση του ανθρώπου» και βρίσκεται εκεί «για να τροποποιηθεί και να τροποποιήσει», αρκεί ο ίδιος ο άνθρωπος να θελήσει να γίνει κινητήριος δύναμη της αλλαγής του εαυτού του.

Ένας κόσμος με χιούμορ και σκοτεινές πλευρές

Ο κόσμος του Περελά, σύμφωνα με τον Λευτέρη Παπακώστα, δεν απέχει πολύ από τον δικό μας.

Είναι ένας κόσμος με χιούμορ, ανατροπές και σκοτεινές πλευρές, στοιχεία που η παράσταση αντλεί συνειδητά από τη σημερινή πραγματικότητα.

«Από τον δικό μας κόσμο έχουμε δανειστεί στοιχεία για να φτιάξουμε τον κόσμο του ήρωά μας», αναφέρει ο Παπακώστας, σημειώνοντας πως η «πολύπλευρη κατάσταση της κοινωνίας μας» αποτελεί ιδανικό τοπίο για έναν καλλιτέχνη.

Όπως επισημαίνει, αυτή η ρευστότητα δεν είναι κάτι εξωτερικό προς το θέατρο, αλλά μια καθημερινή συνθήκη.

«Ως καλλιτέχνης που εργάζομαι σε αυτόν τον “κόσμο” και στο ελληνικό θέατρο, η πολύπλευρη και ρευστή κατάσταση είναι ένα δεδομένο».

Από την αποθέωση στην καταδίκη

Γραμμένο στις αρχές του 20ού αιώνα, το έργο του Παλατσέσκι παραμένει εντυπωσιακά σύγχρονο στον τρόπο με τον οποίο παρατηρεί τη συμπεριφορά του πλήθους: την ταχύτητα με την οποία κατασκευάζει είδωλα, την ευκολία με την οποία επενδύει σε «σωτήρες» και την ακόμη μεγαλύτερη ευκολία με την οποία τους αποκαθηλώνει όταν οι προσδοκίες του διαψεύδονται.

Πίσω από το πικρό χιούμορ και τον φουτουριστικό χαρακτήρα του έργου βρίσκεται τελικά μια παραβολή για τη γέννηση, τον έρωτα, την αγάπη, τον θάνατο και τη λύτρωση, αλλά και για τη διαρκή ανάγκη των κοινωνιών να αναζητούν έναν Μεσσία έξω από αυτές.

Συντελεστές

Σκηνοθεσία: Λευτέρης Παπακώστας
Ηθοποιοί: Τάσσος Αλατζάς, Μικαέλα Δανά, Άγγελος Αγγελακόπουλος
Μουσικός επί σκηνής: Γιώργος Θεοφάνους
Μετάφραση: Παναγιώτης Σκόνδρας
Διασκευή: Λευτέρης Παπακώστας, Κατερίνα Παρισσινού
Δραματουργική επεξεργασία: Μικαέλα Δανά
Πρωτότυπη μουσική: Ανθή Γουρουντή
Βοηθός σκηνοθέτη: Κατερίνα Παρισσινού
Σκηνική εγκατάσταση – Κοστούμια: Λευτέρης Παπακώστας, Κατερίνα Παρισσινού
Κατασκευή κοστουμιών: Βασιλική Καρκόγλου

Φωτιστικός σχεδιασμός και φωτογραφίες: Παύλος Μαυρίδης