ΕΙΔΑΜΕ ΤΟΝ “ΓΙΓΑΝΤΑ”: Ο ΑΡΗΣ ΛΕΜΠΕΣΟΠΟΥΛΟΣ ΔΕΝ ΖΗΤΑ ΣΥΓΓΝΩΜΗ ΑΠΟ ΚΑΝΕΝΑΝ

Ο Γιώργος Σκεύας συστήνει στο ελληνικό κοινό τον «Γίγαντα» του Μαρκ Ρόζενμπλατ, ένα αιχμηρό πολιτικό έργο που ανατρέχει στο 1983, όταν ο διάσημος Βρετανός συγγραφέας Ρόαλντ Νταλ προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων με ένα άρθρο του για την ισραηλινή εισβολή στον Λίβανο.

Σαράντα και πλέον χρόνια μετά, η Ιστορία μοιάζει να επαναλαμβάνεται με ανατριχιαστική συνέπεια. Η ισραηλινή στρατιωτική βία, η καταστροφή, η ηθική συνενοχή και η υποκρισία του δημόσιου λόγου διαπερνούν ένα κείμενο τόσο οδυνηρά επίκαιρο, ώστε οι διάλογοί του θα μπορούσαν να έχουν αποσπαστεί αυτούσιοι από τα σημερινά δελτία ειδήσεων.

Στο Θέατρο της Οδού Κυκλάδων – Λευτέρης Βογιατζής, η απόσταση ανάμεσα στο 1983 και στο σήμερα εκμηδενίζεται. Ο «Γίγαντας» δεν μοιάζει να μιλά για μια παλιά ιστορία, αλλά για μια θηριωδία που εξακολουθεί να εκτυλίσσεται μπροστά στα μάτια μας, υπενθυμίζοντας με τον πιο αμείλικτο τρόπο ότι η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται επειδή την ξεχάσαμε, αλλά επειδή επιμένουμε να μην τη μαθαίνουμε.

Ένα έργο που δεν χαρίζεται σε κανέναν

Καλοκαίρι του 1983, στην αγγλική εξοχή. Ο Ρόαλντ Νταλ, ο άνθρωπος που χάρισε σε εκατομμύρια παιδιά τον «Τσάρλι και το εργοστάσιο σοκολάτας», τη «Ματίλντα» και τον «Μεγάλο Φιλικό Γίγαντα», βρίσκεται στο σπίτι του, απασχολημένος με τις τελευταίες διορθώσεις στις «Μάγισσες», όταν μια δημόσια τοποθέτησή του απειλεί να μετατρέψει τη λογοτεχνική του δόξα σε πεδίο σφοδρής αντιπαράθεσης.

Μια κριτική του για την ισραηλινή εισβολή στον Λίβανο διολισθαίνει σε ακραίες αντισημιτικές γενικεύσεις και προκαλεί θύελλα αντιδράσεων. Ο εκδότης και η σύντροφός του προσπαθούν να τον πείσουν να ανασκευάσει, να ζητήσει συγγνώμη, να προστατεύσει το έργο και τη φήμη του. Εκείνος, όμως, αρνείται πεισματικά.

Πάνω σε αυτή τη φαινομενικά απλή δραματουργική συνθήκη, ο Ρόζενμπλατ οικοδομεί μια διαρκώς κλιμακούμενη σύγκρουση, όπου το προσωπικό διαπλέκεται με το πολιτικό και η ιδιοφυΐα ενός δημιουργού συγκρούεται με τις σκοτεινότερες πλευρές της προσωπικότητάς του. Ο Νταλ δεν παρουσιάζεται ως ένα εύκολο “αντικείμενο” θαυμασμού ή αποστροφής, αλλά ως ένας άνθρωπος γεμάτος αντιφάσεις,  που διεκδικεί με πάθος το δικαίωμά του να καταγγέλλει την αδικία, χωρίς να αναγνωρίζει πάντοτε την αδικία που μπορεί να παράγουν οι ίδιες του οι λέξεις.

Εδώ ακριβώς έγκειται και η δύναμη του «Γίγαντα»: δεν εξισώνει την καταδίκη της ισραηλινής κρατικής βίας με τον αντισημιτισμό, ούτε όμως επιτρέπει στην πολιτική οργή να λειτουργήσει ως άλλοθι για την προκατάληψη. Αντίθετα, εκθέτει το επικίνδυνο σημείο όπου η καταγγελία της αδικίας διολισθαίνει στη συλλογική ενοχοποίηση, θέτοντας παράλληλα ένα εξίσου αμείλικτο ερώτημα: μπορούμε να θαυμάζουμε το έργο ενός δημιουργού αποστρέφοντας το βλέμμα από όσα ο ίδιος πρεσβεύει;

Η σκηνοθεσία και η δραματουργία του Γιώργου Σκεύα

Ο Γιώργος Σκεύας επιλέγει μια καθαρή σκηνοθετική γραμμή. Δεν επιχειρεί να υπερτονίσει την πολιτική επικαιρότητα του κειμένου μέσα από επιδεικτικές σκηνικές παρεμβάσεις και δεν αναζητά μια επιπλέον ερμηνευτική πολυπλοκότητα. Τουναντίον αφήνει την αφήγηση να αναπτυχθεί γραμμικά, τις συγκρούσεις να ωριμάσουν μέσα από τη φυσική τους διαδοχή και τους χαρακτήρες να αποκαλύψουν σταδιακά το πραγματικό τους πρόσωπο.

Πρόκειται για μια επιλογή που θα μπορούσε να παρεξηγηθεί ως συντηρητική, εάν δεν ήταν συνειδητή. Η παράσταση έχει έναν εσωτερικό ρυθμό που δεν εκβιάζει την ένταση, την αφήνει να συσσωρεύεται, μέχρις ότου μία φαινομενικά καθημερινή συνάντηση μετατραπεί σε μια ασφυκτική δοκιμασία συνειδήσεων.

Η δραματουργική αρχιτεκτονική του έργου παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς η δράση εκτυλίσσεται σε πραγματικό χρόνο, μέσα σε έναν ενιαίο χώρο που μετατρέπεται σταδιακά σε πεδίο ανελέητης σύγκρουσης. Ο Ρόζενμπλατ συμπυκνώνει μια ολόκληρη ιστορική και πολιτική αντιπαράθεση σε μια συνάντηση προσώπων με αντικρουόμενα συμφέροντα, απογυμνώνοντας σταδιακά έναν άνθρωπο που έχει μάθει να επιβάλλεται με το κύρος της ιδιοφυΐας του.

Ωστόσο, αυτή η δραματουργική δυναμική δεν βρίσκει το γλωσσικό της ισοδύναμο. Παρά τη σκηνοθετική καθαρότητα, η ελληνική μετάφραση σκοντάφτει συχνά σε αγγλισμούς και άκαμπτες συντακτικές διατυπώσεις, που προδίδουν τη γλώσσα προέλευσης και στερούν από τον διάλογο τη φυσικότητα και την αιχμή του.

Και αυτό δεν είναι μια ασήμαντη αδυναμία, ιδίως σε ένα έργο όπου οι λέξεις αποτελούν το κατεξοχήν του όπλο. Ευτυχώς, η δραματουργική πυκνότητα και η οξύτητα των ερωτημάτων υπερβαίνουν τις μεταφραστικές αστοχίες, επιτρέποντας στον λόγο να διατηρήσει ακέραιη την πολιτική και θεατρική του δύναμη.

Άρης Λεμπεσόπουλος: Μια ερμηνεία σπάνιας εσωτερικής δύναμης

Και φτάνουμε στον Άρη Λεμπεσόπουλο, ο οποίος αποτελεί το μεγάλο ατού αυτής της παράστασης, προσφέροντας μια ερμηνεία εξαιρετικής πυκνότητας, ακρίβειας και δραματικής ευφυΐας, από εκείνες που δεν εξαντλούνται στην αναπαράσταση ενός προσώπου, αλλά κατορθώνουν να φωτίσουν ολόκληρο το αντιφατικό ανθρώπινο σύμπαν που το συγκροτεί.

Ο Ρόαλντ Νταλ δεν είναι ένας εύκολος χαρακτήρας, ούτε ένας ρόλος που επιτρέπει στον ηθοποιό να αναπαυθεί σε μια μονοσήμαντη προσέγγιση. Είναι ένας άνθρωπος ιδιοφυής και βαθιά εγωκεντρικός, σωματικά καταπονημένος αλλά πνευματικά ορμητικός, γοητευτικός και ταυτόχρονα απωθητικός, ένας δημιουργός που μπορεί να προκαλεί θαυμασμό για τη φαντασία του και την επόμενη στιγμή αποστροφή για τη σκληρότητα και τις προκαταλήψεις του. Η ερμηνεία του απαιτεί επομένως μια λεπτή, σχεδόν επικίνδυνη ισορροπία, καθώς οποιαδήποτε απόπειρα εξωραϊσμού θα αποδυνάμωνε την πολιτική αιχμή του έργου, ενώ μια καταγγελτική καρικατούρα θα εξαφάνιζε την πολυπλοκότητα του ανθρώπου.

Εξίσου αξιόλογος ο Χάρης Χαραλάμπους – Καζέπης στον ρόλο του Τομ Μάσλερ, με μια ερμηνεία στιβαρή, εσωτερική και υποδειγματικά μετρημένη, που αποφεύγει τις εύκολες εξάρσεις και διατηρεί αλώβητη τη ρεαλιστική υπόσταση του χαρακτήρα, αναδεικνύοντας με ακρίβεια τις αντιφάσεις ενός ανθρώπου που καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα στην προσωπική του σχέση με τον Νταλ, την επαγγελματική του ευθύνη και την ηθική του συνείδηση.

Οι γυναικείες ερμηνείες υπολείπονται της έντασης και του ερμηνευτικού βάθους των δύο ανδρών, χωρίς, ευτυχώς, η ανισορροπία αυτή να αποβαίνει καθοριστική για το συνολικό αποτέλεσμα, χάρη κυρίως στην καθηλωτική σκηνική παρουσία του Λεμπεσόπουλου. Η Αμαλία Αρσένη, ως Τζέσι Στόουν, η Ελένη Ρουσσινού, ως σύντροφός του Φελίσιτι Κρόσλαντ και η Γιώτα Καραχάλιου ως Χάλι υπηρετούν τις δραματουργικές λειτουργίες των προσώπων τους, χωρίς ωστόσο να κατορθώνουν να τους προσδώσουν την απαιτούμενη εσωτερική πολυπλοκότητα.

Συμπέρασμα

Ο «Γίγαντας» μάς μεταφέρει στο 1983 μόνο και μόνο για να μας προσγειώσει με οδυνηρή ακρίβεια στο σήμερα. Οι πόλεμοι συνεχίζονται, οι άμαχοι σφαγιάζονται, η Ιστορία εργαλειοποιείται και η διεθνής κοινότητα εξακολουθεί να αναζητά λέξεις για να καταδικάσει όσα δεν τολμά να σταματήσει.

Ο Ρόζενμπλατ δεν αθωώνει τον Νταλ, ούτε όμως επιτρέπει στον αντισημιτισμό του να λειτουργήσει ως άλλοθι για την αποσιώπηση της ισραηλινής βίας. Καταγγέλλει τις επικίνδυνες γενικεύσεις και την υποκρισία των εύκολων βεβαιοτήτων, χωρίς να χαρίζεται σε κανέναν.

Με την καθαρή και ευθύβολη σκηνοθεσία του Γιώργου Σκεύα και μια χειμαρρώδη και ερμηνευτικά πολυεπίπεδη παρουσία του Άρη Λεμπεσόπουλου, ο «Γίγαντας» γίνεται μια παράσταση που δεν σε αφήνει να βολευτείς στις βεβαιότητές σου. Γιατί το τρομακτικό δεν είναι ότι η Ιστορία επαναλαμβάνεται, είναι ότι γνωρίζουμε πια πολύ καλά τι συμβαίνει και εξακολουθούμε να το επιτρέπουμε.