Γιατί το καθεστώς στην Τεχεράνη δεν έχει καταρρεύσει;

Η διπλωματική κινητικότητα της Τεχεράνης για να εκτονώσει την εμπόλεμη σύγκρουση έπεσε στο κενό την Τετάρτη 29 Απριλίου, όταν ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ απέρριψε κατηγορηματικά την ιρανική πρόταση ειρήνης. Η πρόταση προέβλεπε την ταυτόχρονη άρση των εκατέρωθεν αποκλεισμών στα Στενά του Ορμούζ και τη μετάθεση των πυρηνικών συνομιλιών για αργότερα -μια κίνηση που η Τεχεράνη ήλπιζε ότι θα έδινε «ανάσα» στην οικονομία της.

Ωστόσο, η Ουάσινγκτον φαίνεται να επιλέγει τη στρατηγική της πλήρους εξάντλησης. Σύμφωνα με αμερικανικά μέσα ενημέρωσης, ο Λευκός Οίκος εξετάζει την παράταση του ναυτικού αποκλεισμού του Ιράν για μήνες, ενώ ο Τραμπ φέρεται να ενημέρωσε ήδη κορυφαία στελέχη της αμερικανικής πετρελαιοβιομηχανίας για το σχέδιο αυτό σε κεκλεισμένων των θυρών συνάντηση.

Εν μέσω αυτών των εξελίξεων, συνομιλήσαμε με τον Μεχράν Καμραβά, καθηγητή Διακυβέρνησης στο Georgetown University στην Ντόχα του Κατάρ. Ο Καμραβά είναι βαθύς γνώστης του ιρανικού πολιτικού συστήματος και της πολιτικής και κοινωνικής ιστορίας της χώρας, με το τελευταίο του βιβλίο με τίτλο Τrumph and Despair: In Search of Iran’s Islamic Republic να έχει αποσπάσει εγκωμιαστικά σχόλια από τη διεθνή ακαδημαϊκή κοινότητα και τους αναλυτές εξωτερικής πολιτικής.

Το σενάριο του «αποκεφαλισμού»: Μαθήματα από τη Βαγδάτη

Μιλώντας στο NEWS 24/7, ο Μεχράν Καμραβά υποστηρίζει ότι η ανθεκτικότητα του καθεστώτος δεν είναι τυχαία. Είναι το αποτέλεσμα μιας συνεχούς «διαχείρισης κρίσεων» που τελειοποιήθηκε μετά την εισβολή των ΗΠΑ στο Ιράκ το 2003.

«Το ιρανικό κράτος αριστεύει στη διαχείριση κρίσεων, ακόμα κι αν είναι ανίκανο στην τακτική διακυβέρνηση», εξηγεί ο Καμραβά. Επισημαίνει ότι η δουλειά στο αρχηγείο Khatam Al-Anbiya -μια κεντρική στρατιωτικο-πολιτική δομή του καθεστώτος που πέρασε δύο δεκαετίες «τρέχοντας» σενάρια για το πώς θα διατηρηθεί η πολιτική συνέχεια σε περίπτωση που η κορυφαία ηγεσία εξοντωθεί- έχει αποδώσει καρπούς και επαληθεύει γιατί ο μηχανισμός διακυβέρνησης της ισλαμικής εξουσίας διατηρείται αλώβητος όλες αυτές τις δεκαετίες, παρά τις διεθνείς και εσωτερικές πιέσεις.

«Οι Ιρανοί είδαν πώς η ιρακινή Δημοκρατική Φρουρά διαλύθηκε όταν στοχοποιήθηκε ο Σαντάμ Χουσεΐν. Για είκοσι χρόνια, αυτό δεν ήταν μια απλή υπόθεση για την Τεχεράνη· ήταν ένα προσχέδιο, το έδαφος για την προετοιμασία της δικής της άμυνας. Το 2026, βλέπουμε αυτόν τον σχεδιασμό στην πράξη. Το κράτος συνεχίζει να λειτουργεί επειδή σχεδιάστηκε να είναι ‘ακέφαλο’, αν χρειαζόταν» προσθέτει ο καθηγητής Καμραβά.

Μια κατακερματισμένη ταυτότητα: Εθνικισμός, Πίστη και Νεωτερικότητα

Η επιβίωση του κράτους στηρίζεται επίσης σε μια περίπλοκη εθνική ταυτότητα, την οποία ο συνομιλητής μας περιγράφει ως μια «διακρατική διαδικασία». Είναι ένα κράμα τριών ανταγωνιστικών νημάτων: ενός βαθιά ριζωμένου εθνικισμού, μιας μοναδικής ιρανικής ερμηνείας του δόγματος του σιιτικού Ισλάμ και μιας «φευγαλέας αναζήτησης της νεωτερικότητας», όπως σημειώνει χαρακτηριστικά.

«Υπάρχει ένας σχεδόν καθημερινός αγώνας στην ψυχοσύνθεση των ανθρώπων», σημειώνει ο Καμραβά. «Ενώ το πολιτικό σύστημα παραμένει άκαμπτο, το πνευματικό τοπίο του Ιράν συζητά συνεχώς αν η νεωτερικότητα σημαίνει κοσμικότητα ή μια θρησκευτική πίστη συμβατή με την επιστήμη. Αυτή η εσωτερική τριβή, παραδόξως, παρέχει ένα επίπεδο κοινωνικής ‘πλαστικότητας’ που επιτρέπει στο κράτος να αντέχει εξωτερικούς κραδασμούς που θα διέλυαν πιο μονοδιάστατες κοινωνίες» προσθέτει ο καθηγητής.

Τι συμβαίνει με το πυρηνικό πρόγραμμα;

Ίσως το πιο πιεστικό ερώτημα για την αναζήτηση μιας ειρηνικής διεξόδου στον πόλεμο αφορά το αδιέξοδο του επιχειρήματος για «μηδενικό εμπλουτισμό ουρανίου» του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν. Είναι τελικά η άρνηση της Τεχεράνης να σταματήσει τον εμπλουτισμό ουρανίου ένας τακτικός ελιγμός ή είναι ζήτημα επιβίωσης του καθεστώτος;

Ο Καμραβά υπογραμμίζει ότι είναι ένας συνδυασμός και των δύο, με το καθεστώς να αναζητά το «διπλωματικό γόητρο». Παρομοιάζει την ιρανική στάση για το πυρηνικό πρόγραμμα με την αμερικανική προσελήνωση. «Οι Ιρανοί θέλουν να εμπλουτίζουν με ουράνιο για τον ίδιο λόγο που οι Αμερικανοί πήγαν στο φεγγάρι. Δεν υπάρχει πρακτική εφαρμογή, αλλά είναι ζήτημα επιστημονικού επιτεύγματος και τιμής» δηλώνει ο καθηγητής.

Ωστόσο, στην ψυχρή πραγματικότητα της σύγκρουσης που μαίνεται, ο εμπλουτισμός ουρανίου εξυπηρετεί έναν πιο κυνικό σκοπό: Την αποτροπή. Μέχρι την πολεμική σύγκρουση Ισραήλ και Ιράν τον Ιούνιο του 2025, τα επίπεδα εμπλουτισμού χρησιμοποιούνταν ως «σημεία διαπραγμάτευσης έναντι των κυρώσεων» σημειώνει ο Καμραβά. Τώρα, καθώς οι ΗΠΑ απαιτούν άνευ όρων παράδοση, αυτό το πλεονέκτημα είναι το μοναδικό «χαρτί» που έχει απομείνει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.

Το οικονομικό παράδοξο: Εκατομμυριούχοι σε μια στάσιμη οικονομία

Η πιο εντυπωσιακή αποκάλυψη στην ανάλυση του καθηγητή είναι η κατάσταση της ιρανικής οικονομίας υπό το καθεστώς του εμπάργκο. Παρά την εικόνα ενός «υπό διάλυση έθνους» που βγαίνει από μέσα ενημέρωσης στις ΗΠΑ και σε ευρωπαϊκά κράτη, η Τεχεράνη διαθέτει έναν ιδιωτικό τομέα ικανό να χτίσει μια εξαιρετικά εύρωστη και δυναμική οικονομία. Όπως τονίζει χαρακτηριστικά ο συνομιλητής μας, «το μεγαλύτερο εμπορικό κέντρο στον κόσμο βρίσκεται στην Τεχεράνη, όχι στο Ντουμπάι ή στη Ντόχα όπως θα περίμενε κανείς».

«Το Forbes αποκάλυψε ότι το Ιράν έχει τους ισχυρότερους εκατομμυριούχους στη Μέση Ανατολή», λέει ο Καμραβά. «Αλλά αυτοί οι ‘τιτάνες’ λειτουργούν σε ένα κλίμα ανησυχίας. Αν γίνουν πολύ ισχυροί, το κράτος τους καταστέλλει».

«Το αποτέλεσμα είναι μια στάσιμη οικονομία. Ενώ οι προοπτικές ανάπτυξης είναι τεράστιες, ο ιδιωτικός τομέας παραμένει αναιμικός, ‘παρκάροντας’ τον πλούτο του σε θυρίδες ή στο εξωτερικό, αντί να τον επενδύει σε ένα κράτος που βλέπει την οικονομική επιτυχία με καχυποψία» σημειώνει ο Καμραβά και προσθέτει ότι το Ιράν είναι μια χώρα με τους πόρους να γίνει το οικονομικό κέντρο Μέσης Ανατολής, παγιδευμένη σε έναν κύκλο ιδεολογικής επιβίωσης.

Το σημείο καμπής

Καθώς η συζήτησή μας ολοκληρωνόταν, η εικόνα που έμεινε στο τέλος δεν ήταν εκείνη ενός καθεστώτος στα πρόθυρα μιας «λαϊκής επανάστασης», αλλά ενός κράτους που έχει κατακτήσει την τέχνη του αδιεξόδου. Είτε μέσω του στρατιωτικού σχεδιασμού σεναρίων, είτε μέσω του πυρηνικού γοήτρου ή μιας διστακτικής οικονομικής ελίτ, η Ισλαμική Δημοκρατία το 2026 παραμένει ένα αίνιγμα που πολλοί αναλυτές διεθνών σχέσεων στο δικό μας γεωγραφικό ημισφαίριο συνεχίζουν να υποτιμούν.

Όπως το θέτει ο Καμραβά, το ιρανικό κράτος βρίσκεται ακόμη «σε αναζήτηση του εαυτού του», αλλά προχωρά σε αυτή τη διαδικασία μέσα από μια θέση «σκληραγωγημένης ανθεκτικότητας» που λίγοι περίμεναν να δουν μετά τις επιθέσεις του περασμένου Φεβρουαρίου από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ.

*Ο Δημήτρης Ραπίδης είναι πολιτικός αναλυτής, project coordinator και υπεύθυνος χρηματοδοτικών προγραμμάτων στο ETERON – Ινστιτούτο για την Έρευνα και την Κοινωνική Αλλαγή.