Πώς η ιταλική μαφία έμαθε να αρπάζει ευρωπαϊκά κονδύλια

Για δεκαετίες, το οργανωμένο έγκλημα στον ιταλικό Νότο ήταν συνώνυμο με κραυγαλέα σκάνδαλα διαφθοράς γύρω από ευρωπαϊκά κονδύλια.

Τώρα, μια νέα έρευνα για τη διανομή των κοινοτικών πόρων που δημοσιεύει το Euractiv, δείχνει ότι η μαφία έχει πλέον “προσαρμοστεί” στους ελέγχους της ΕΕ, με το να γίνεται πιο “μαζεμένη”, πιο φειδωλή. Η μελέτη, την οποία συνέταξαν οι ερευνητές Marco Di Cataldo, Elena Renzullo και Andrés Rodríguez-Pose, ανέλυσε 1,5 εκατομμύριο έργα που χρηματοδοτήθηκαν από την ΕΕ στην Ιταλία, μεταξύ 2007 και 2020. Στη συνέχεια, τα διασταύρωσε με δικαστικά αρχεία που αναφέρονταν σε δημοτικές αρχές που είχαν πέσει στα “δίχτυα” του οργανωμένου εγκλήματος.

Οι ερευνητές του London School of Economics εστίασαν σε πέντε περιφέρειες του ιταλικού Νότου, οι οποίες αφενός απορροφούν τεράστια ευρωπαϊκά κονδύλια και αφετέρου παλεύουν χρόνια με τη μαφία: την Καλαβρία, την Καμπανία, τη Σικελία, την Απουλία και την Μπαζιλικάτα.

Το συμπέρασμά προκαλεί αίσθηση: οι δήμοι όπου οι τοπικές αρχές είχαν πάρε – δώσε με εγκληματικές οργανώσεις έλαβαν έως και 93% λιγότερη, απευθείας χρηματοδότηση από την ΕΕ, σε σύγκριση με τους δήμους που δεν είχαν “λερωμένο” μητρώο.

Με μια πρώτη ματιά, αυτό φαντάζει σαν success story για το σύστημα ελέγχων της ΕΕ και τους νόμους της Ιταλίας κατά της μαφίας. Στην πραγματικότητα όμως, “οι διεφθαρμένες διοικήσεις αποφεύγουν στρατηγικά τα μεγαλύτερα έργα που θα ενεργοποιούσαν τους ελέγχους κατά της μαφίας”, δήλωσε στο Euractiv ο Marco Di Cataldo, ένας από τους ερευνητές της έκθεσης. “Αυτό έρχεται σε αντίθεση με την κοινή πεποίθηση ότι η εντονότερη παρουσία της μαφίας σημαίνει αυτόματα και μεγαλύτερη αρπαγή ευρωπαϊκών κονδυλίων”, πρόσθεσε ο ίδιος.

Βάσει της ιταλικής νομοθεσίας, έργα που ξεπερνούν τα 150.000 ευρώ χρηματοδότησης υπόκεινται σε αυστηρές προϋποθέσεις πιστοποίησης και επίβλεψης υλοποίησης. Η μελέτη διαπίστωσε ότι στους δήμους που είχαν πέσει στα “νύχια” του οργανωμένου εγκλήματος, τα έργα που ξεπερνούσαν αυτό το όριο είχαν μειωθεί κατά 22% έως 30%.

Η μελέτη φέρνει την ΕΕ σε εξαιρετικά δύσκολη θέση, καθώς αποδεικνύει ότι η επιτυχία των ευρωπαϊκών κονδυλίων δεν κρίνεται από το πόσο χρήμα ρέει από τις Βρυξέλλες, αλλά από την εντιμότητα των τοπικών αρχών που το διαχειρίζονται.

Το ζήτημα είναι ακόμα πιο φλέγον σήμερα, καθώς η ΕΕ διαπραγματεύεται τον επόμενο μακροπρόθεσμο προϋπολογισμό – μαμούθ των δύο τρισεκατομμυρίων ευρώ και τον τρόπο με τον οποίο θα μοιραστούν αυτοί οι πόροι. Η πολιτική συνοχής αποτελεί διαχρονικά το πιο “βαρύ” κομμάτι των δαπανών, αγγίζοντας τα 392 δισεκατομμύρια ευρώ μόνο για την τρέχουσα περίοδο 2021-2027.

Στόχος της είναι να γεφυρώσει το αναπτυξιακό χάσμα ανάμεσα στις πλούσιες και τις φτωχότερες περιφέρειες, διοχετεύοντας τεράστια ποσά στον ιταλικό Νότο – στην Καλαβρία, την Καμπανία, τη Σικελία, την Απουλία και την Μπαζιλικάτα – εκεί δηλαδή όπου, όπως επιβεβαιώνει η έρευνα, η μαφία έχει ισχυρή και διαχρονική παρουσία.

Ωστόσο, το συγκεκριμένο ευρωπαϊκό πρόγραμμα παρουσιάζει σταθερά υψηλά ποσοστά παρατυπιών, σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο. Μπορεί το ισχύον πλαίσιο να βάζει φρένο στις πιο κραυγαλέες μορφές υπεξαίρεσης, ταυτόχρονα όμως – έστω και ακουσίως – αναγκάζει τις διεφθαρμένες διοικήσεις να αναπροσαρμόσουν τη στρατηγική και τις επενδυτικές τους επιλογές.

Όπου “ευδοκιμεί” η διαφθορά, τα κονδύλια της ΕΕ δεν εξαφανίζονται εντελώς, αλλά διοχετεύονται με διαφορετικό τρόπο: λιγότερα σε υποδομές, περισσότερα σε μικρότερα, πιο αδιαφανή έργα.

Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η αποχή αυτών των τοπικών διοικήσεων από τα μεγάλα έργα δεν περιορίζεται στους κλάδους που παραδοσιακά συνδέονται με το οργανωμένο έγκλημα, όπως οι κατασκευές και η διαχείριση απορριμμάτων. Το ίδιο ακριβώς μοτίβο παρατηρείται στην κοινωνική πρόνοια, τις συγκοινωνίες και τις δημόσιες υπηρεσίες – δηλαδή σε υποδομές ζωτικής σημασίας για τη μακροπρόθεσμη περιφερειακή ανάπτυξη.

Αυτό επιφέρει σοβαρές οικονομικές συνέπειες. Οι δήμοι υπό διεφθαρμένες διοικήσεις στερούνται φιλόδοξων έργων και τελικά παρουσιάζουν ασθενέστερες προοπτικές ανάπτυξης – δηλαδή ακριβώς το πρόβλημα που καλείται να αντιμετωπίσει το Ταμείο Συνοχής της ΕΕ.

Παλαιότερη έρευνα που επικαλείται η μελέτη δείχνει ότι οι αδιάφθορες διακυβερνήσεις μπορούν να ενισχύσουν τον αντίκτυπο των επενδύσεων πολιτικής συνοχής έως και κατά 7%.

Με άλλα λόγια, το κόστος της διαφθοράς δεν υπολογίζεται μόνο βάσει των κλεμμένων χρημάτων. Στο κόστος συνυπολογίζονται οι υποδομές που δεν ολοκληρώνονται ποτέ, τα δίκτυα μεταφορών που μένουν στάσιμα και οι δημόσιες υπηρεσίες που υποβαθμίζονται σκόπιμα για να αποφευχθεί ο έλεγχος.

Ημίμετρα κατά της μαφίας

Πλέον, οι επικαιροποιημένες μελέτες της ΕΕ προτείνουν αυστηρότερα ρυθμιστικά όρια, χρήση αλγορίθμων τεχνητής νοημοσύνης για τον εντοπισμό τεχνητής κατάτμησης συμβάσεων (bunching) και κεντρική διαχείριση πόρων για την αντιμετώπιση της διείσδυσης της μαφίας στα ευρωπαϊκά κονδύλια στην Ιταλία.

Επιπλέον, κρίνεται απαραίτητη η ενίσχυση της διασυνοριακής συνεργασίας μεταξύ των εθνικών αρχών και της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας για τον εντοπισμό παράτυπων θυγατρικών εταιρειών. Ένα μέτρο που εξετάζεται επίσης είναι η μείωση του ορίου του πλαφόν ελέγχου κάτω από τα 150.000 ευρώ με επιβολή ελέγχων anti-mafia σε όλα τα έργα καθώς και αποκλεισμός εργολάβων που παίρνουν επαναλαμβανόμενα μικρά συμβόλαια.

Επίσης η κεντρική κυβέρνηση εξετάζει την αφαίρεση αρμοδιοτήτων διαχείρισης από “ύποπτους” δήμους σε κεντρικούς φορείς με παράλληλο διορισμό ανεξάρτητων επιτρόπων για την εκτέλεση των έργων. Ωστόσο, η διείσδυση της μαφίας σε τοπικές κοινωνίες μέσω παροχής θέσεων εργασίας και προστασίας δυσκολεύει την εφαρμογή των παραπάνω εξεταζόμενων μέτρων.

Ελεγχόμενοι από τα μαφιόζικα δίχτυα πολλοί δήμαρχοι και τοπικές κοινωνίες κατηγορούν την κυβέρνηση για “συγκεντρωτισμό” που στερεί πόρους από την περιφέρεια, κάτι που μεταφράζεται σε βαρύ πολιτικό και εκλογικό κόστος για όποιο κόμμα το επιχειρήσει.