Tarana Burke: Η ιδρύτρια του MeToo στο NEWS 24/7 – “Ήταν η δική μου ιστορία”

Αν υπήρχε μια άτυπη χάρτα με τα ονόματα των γυναικών που έφεραν στον δημόσιο λόγο όσα για χρόνια έμεναν πίσω από κλειστές πόρτες, το όνομα της Tarana Burke θα στεκόταν δίπλα σε εκείνα της Angela Davis, της Audre Lorde, της Gloria Steinem, της Bell Hooks και της Maya Angelou.

Ως ιδρύτρια του κινήματος Me Too, έδωσε λόγο και ορατότητα σε εκατομμύρια γυναίκες που είχαν βιώσει σεξουαλική βία ή παρενόχληση και μέχρι τότε δεν είχαν βρει τον τρόπο ή τον χώρο να μιλήσουν. Μέσα από το Me Too, προσωπικές ιστορίες βγήκαν στο φως, αναγνωρίστηκαν ως κοινή εμπειρία και άνοιξαν μια ευρύτερη δημόσια συζήτηση για το τι σημαίνει βία, πώς καταγράφεται και πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί.

H 52χρονη ακτιβίστρια είναι απρόσμενα προσιτή και κουβαλά μια σπάνια ισορροπία ανάμεσα στη δύναμη και την τρυφερότητα. Μιλά με ηρεμία, χωρίς στόμφο, και επιλέγει προσεκτικά τις λέξεις της, σαν να ξέρει πόσο βάρος μπορούν να έχουν για κάποιον που ακούει. Δεν έχει τη διάθεση να σταθεί στο επίκεντρο· επιστρέφει συνεχώς στις ιστορίες των άλλων, εκεί όπου νιώθει ότι ανήκει πραγματικά η προσοχή.

Με αφορμή την παρουσία της στην Ελλάδα, συζητήσαμε μαζί της για την πορεία του Me Too και για το πώς η ιστορία του ξεπερνά τα στενά όρια του Χόλιγουντ, αγγίζοντας εμπειρίες που διαπερνούν κοινωνίες, τάξεις και γεωγραφίες.

Ποια είναι η Tarana Burke

Γεννήθηκε το 1973 στο Μπρονξ της Νέας Υόρκης και μεγάλωσε σε μια εργατική, αφροαμερικανική κοινότητα, όπου η έννοια της συλλογικότητας είχε καθημερινό βάρος. Τη μεγάλωσε κυρίως η μητέρα της, με έντονη κοινωνική και πολιτική συνείδηση, που τη μύησε από νωρίς σε ζητήματα δικαιοσύνης και ακτιβισμού.

Από τα εφηβικά της χρόνια συμμετείχε σε τοπικές οργανώσεις και δράσεις για τα δικαιώματα των μαύρων κοινοτήτων και των γυναικών, ενώ αργότερα συνέχισε τη δουλειά της στον αμερικανικό Νότο, δουλεύοντας με νέους και ιδιαίτερα με κορίτσια που ζούσαν σε συνθήκες ευαλωτότητας. Εκεί διαμορφώθηκε και η ματιά της: μια πολιτική στάση βαθιά δεμένη με την εμπειρία της κοινότητας και την ανάγκη να ακουστούν ιστορίες που συνήθως μένουν στο περιθώριο.

Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, δουλεύοντας με νεαρά κορίτσια σε περιθωριοποιημένες κοινότητες, βρέθηκε αντιμέτωπη με ιστορίες σεξουαλικής κακοποίησης που έμεναν ανείπωτες. Τότε γεννήθηκε μέσα της η φράση «me too» ως μια απλή, σχεδόν ψιθυριστή απάντηση αναγνώρισης και αλληλεγγύης: μια προσπάθεια να σπάσει η απομόνωση των επιζωσών και να δημιουργηθεί μια κοινότητα που θα ακούει χωρίς να αμφισβητεί. Πώς πήγαμε από τη λέξη θύμα (victim) στη λέξη επιζώσα (survivor);

Η Tarana Burke έχει μιλήσει ανοιχτά σε συνεντεύξεις για τη δική της εμπειρία σεξουαλικής κακοποίησης (από την ηλικία των 7 ετών και από τα 9 ως τα 12), μια εμπειρία που καθόρισε βαθιά τον τρόπο με τον οποίο στάθηκε απέναντι στις ιστορίες άλλων ανθρώπων. Για πολύ καιρό είχε “θάψει” αυτό το κομμάτι της ζωής της, πιστεύοντας ότι βοηθώντας νεαρά κορίτσια δεν θα χρειαζόταν να αντιμετωπίσει τις δικές της πληγές. Σε μια από τις πιο συχνά αναφερόμενες αφηγήσεις της, περιγράφει πώς, όταν ένα κορίτσι της εκμυστηρεύτηκε την κακοποίησή του, δεν βρήκε τη δύναμη να της πει “κι εγώ” (me too)· αυτή η αδυναμία έγινε αργότερα η αφετηρία της δράσης της. Η δική της εμπειρία λειτούργησε ως εργαλείο κατανόησης και σύνδεσης: έδωσε βάθος στην έννοια της «επιζώσας», μετατοπίζοντας τη γλώσσα από τον παθητικό ορισμό του «θύματος» σε μια ταυτότητα που εμπεριέχει αντοχή και δυνατότητα επαναπροσδιορισμού της ζωής.

Η διαδρομή της Tarana Burke μέχρι την παγκόσμια έκρηξη του hashtag το 2017, ήταν αθόρυβη, επίμονη και βαθιά γειωμένη στην καθημερινή ακάματη δουλειά με ανθρώπους. Για χρόνια, το «me too» λειτουργούσε ως εργαλείο ενδυνάμωσης μέσα σε πολύ μικρούς κύκλους, πολύ πριν γίνει ψηφιακό σύνθημα και φτάσει σε μας. Όταν το hashtag διαδόθηκε μαζικά μέσω των social media, η Burke είδε κάτι που είχε χτιστεί σε μικρές κοινότητες να μετατρέπεται σε παγκόσμια γλώσσα.

H Burke επέμεινε να επαναφέρει το κέντρο βάρους στις επιζώσες και στην ανάγκη για φροντίδα, δικαιοσύνη και μετασχηματισμό, κρατώντας το αρχικό του νόημα ζωντανό μέσα σε έναν θόρυβο που συνεχώς μεγάλωνε. Μέσα σε ένα βράδυ η Tarana έγινε σύμβολο για τα νεαρά κορίτσια που ζούσαν μέσα στο φόβο!

– Διαβάζοντας την ιστορία του Me Too, καταλαβαίνουμε ότι υπάρχει η εποχή πριν από το #MeToo και η εποχή μετά από αυτό. Στην Ελλάδα γνωρίζουμε ελάχιστα για το πριν, παρότι για εσάς αυτή ήταν μια πολύ σημαντική περίοδος, γιατί δουλέψατε σκληρά γι’ αυτό. Θα ήθελα να μας μιλήσετε για την αρχή του κινήματος. Πώς γεννήθηκαν αυτές οι λέξεις που σήμερα είναι τόσο γνωστές; Και πώς ήταν εκείνα τα δέκα χρόνια πριν από το hashtag;

Δούλευα στο Σέλμα της Αλαμπάμα, σε ένα πρόγραμμα για τη νεολαία που λεγόταν “Just Be Inc” το 2003. Εκείνη την περίοδο δεν έκανα ακόμη δουλειά γύρω από τη σεξουαλική βία. Ασχολούμουν κυρίως με την ανάπτυξη ηγετικών δεξιοτήτων στους νέους. Η πρόθεσή μου ήταν να δουλέψω με νεαρά κορίτσια και να τα βοηθήσω να καλλιεργήσουν δεξιότητες ηγεσίας, με έναν τρόπο παρόμοιο με αυτόν με τον οποίο είχα εκπαιδευτεί κι εγώ.

Αυτό που συνέβη, όμως, όταν ξεκίνησα τη δουλειά μαζί τους, ήταν ότι έγινε πολύ γρήγορα ξεκάθαρο πως αυτά τα κορίτσια χρειάζονταν κάτι πολύ περισσότερο. Άρχισαν να αποκαλύπτουν ότι ήταν επιζώσες, με διαφορετικούς τρόπους η καθεμία. Και χρειάζονταν κάτι πέρα από την ηγετική εκπαίδευση που τους πρόσφερα εκείνη τη στιγμή. Αυτό με ανησύχησε πολύ, γιατί δεν είχα το κατάλληλο skill set, δεν είχα τα εργαλεία για να σταθώ απέναντι σε αυτό που μοιράζονταν μαζί μου.

Δούλευα με μια φίλη και άρχισα να κάνω μαζί της αυτές τις συζητήσεις. Και τότε συνειδητοποίησα κάτι πολύ προσωπικό: ήμουν κι εγώ επιζώσα σεξουαλικής κακοποίησης. Και σκέφτηκα: τι θα μπορούσε να μου είχε πει κάποιος όταν ήμουν στην ηλικία αυτών των κοριτσιών, κάτι που θα είχε αλλάξει την πορεία της ζωής μου;

Προσπάθησα πρώτα να ζητήσω βοήθεια από άλλους. Πήγα στη σχολική σύμβουλο και της είπα: «Μπορείτε να με βοηθήσετε;» Και ουσιαστικά η απάντησή της ήταν αρνητική, σαν να έλεγε «ίσως να πάμε στους γονείς». Πήγα επίσης στο τοπικό κέντρο υποστήριξης θυμάτων βιασμού και προσπάθησα να πάρω βοήθεια από εκεί, αλλά ούτε εκεί με βοήθησαν ουσιαστικά.

Τότε στράφηκα πολύ προς τον εαυτό μου. Άρχισα να αναρωτιέμαι ξανά και ξανά τι θα μπορούσε να έχει πει κάποιος σε μένα τότε – γιατί ήμουν στην ίδια ακριβώς ηλικία με αυτά τα κορίτσια όταν μου συνέβαιναν όλα αυτά. Από εκεί ξεκίνησαν όλα. Σκέφτηκα ότι ίσως έπρεπε απλώς να μοιραστώ τη δική μου ιστορία. Μέσα σε ένα σχολικό περιβάλλον, όμως, δεν μπορείς εύκολα να το κάνεις αυτό. Δεν μπορείς να μπεις σε ένα σχολείο και να πεις ανοιχτά όλη σου την ιστορία. Έτσι σκέφτηκα ότι ο πιο σύντομος τρόπος να πω αυτή την ιστορία ήταν η φράση: «Αυτό συνέβη και σε μένα». Me too.

“Πρέπει να αφαιρέσουμε την ευθύνη από το θύμα”

– Έρχεται τότε η γνωστή ηθοποιός Alyssa Milano και κάνει την ανάρτηση με το #MeToo και ακολουθούν  εκατομμύρια hashtags. Τελικά η Milano γνώριζε το Me Too ή χρησιμοποίησε το hashtag χωρίς να γνωρίζει εσάς προσωπικά ή ακόμη και τη δουλειά που είχε ήδη γίνει; [Σύμφωνα με το Associated Press, μέσα στις πρώτες 24 ώρες η ανάρτηση της Milano μοιράστηκε σε περισσότερες από 12 εκατομμύρια δημοσιεύσεις, σχόλια και αντιδράσεις στο Facebook – από 4,7 εκατομμύρια χρήστες σε όλο τον κόσμο.]

Η Alyssa Milano δεν γνώριζε εμένα ή τη δουλειά μου. Υπήρχε μια γυναίκα – φίλη της Alyssa – που γνώριζε το έργο μου και είχε γράψει τη φράση στο Facebook. Ένας κοινός γνωστός της το έστειλε με ένα screenshot, και εκείνη το έκανε tweet. Μετά το tweet, την ενημέρωσαν ότι υπάρχει ήδη αυτή η δουλειά και ότι πίσω της βρίσκεται μια συγκεκριμένη γυναίκα. Εγώ! Τότε μου έστειλε μήνυμα στο Twitter, μου είπε ότι δεν γνώριζε όσα έχω κάνει και με ρώτησε αν μπορούμε να μιλήσουμε. Αυτή ήταν η αρχή.

– Τότε, κάτι που δημιουργήσατε έφυγε από τα χέρια σας και έγινε viral σε όλο τον κόσμο. Πώς ήταν εκείνη η στιγμή; Πώς νιώσατε όταν είδατε ότι οι λέξεις που είχατε χρησιμοποιήσει και η δουλειά που είχατε κάνει βγήκαν στον κόσμο και πήραν μια δική τους υπόσταση;

Ήταν συντριπτικό. Γιατί αυτή η δράση ξεκίνησε από κάτι πολύ μικρό και βαθιά γειωμένο στην κοινότητα. Μέχρι εκείνη τη στιγμή το δούλευα για πάνω από μία δεκαετία. Είχα ήδη καταφέρει να το επεκτείνω σε εθνικό επίπεδο μέσα στις Ηνωμένες Πολιτείες, υπήρχε σε διαφορετικές πολιτείες, όμως δεν είχα φανταστεί ποτέ ότι θα γινόταν παγκόσμιο. Και τη στιγμή του hashtag έγινε παγκόσμιο μέσα σε λίγες ώρες.

Η πρώτη μου σκέψη ήταν ότι κανείς δεν θα πιστέψει πως το ξεκίνησα εγώ. Κανείς δεν θα πιστέψει ότι αυτό δεν αφορά μόνο τις λευκές γυναίκες, αλλά γεννήθηκε μέσα στη μαύρη κοινότητα και μεγάλωνε μέσα στη δική μας κοινότητα. Όταν η Alyssa επικοινώνησε μαζί μου και μου είπε «θέλω να σε βοηθήσω, θέλω να βοηθήσω ώστε να παραμείνεις συνδεδεμένη με αυτή τη δουλειά», ένιωσα ευγνωμοσύνη, σκέφτηκα ότι δεν ήταν υποχρεωμένη να το κάνει. Θα μπορούσε να το είχε πάρει, να το είχε κάνει δικό της, να με είχε σβήσει από την ιστορία.

Στη συνέχεια κι άλλοι άνθρωποι, φίλοι μου με πρόσβαση σε εθνικές πλατφόρμες, μου είπαν: «Θα φροντίσουμε να μη σβηστείς από αυτή την ιστορία». Άλλες μαύρες γυναίκες επικοινώνησαν μαζί μου και μου είπαν το ίδιο. Και τότε ένιωσα ελπίδα και ευγνωμοσύνη, επειδή μπόρεσα να παραμείνω συνδεδεμένη και να φέρω την ουσία της δουλειάς μου μέσα σε όλο αυτό.

Κατάλαβα επίσης κάτι ακόμη: όσο μεγάλο κι αν γινόταν, η δουλειά που είχα κάνει σε μικρή κλίμακα ήταν ακριβώς η ίδια δουλειά που χρειαζόταν και σε παγκόσμια κλίμακα. Οι επιζώσες χρειάζονται να τις δουν, να τις ακούσουν, να τις πιστέψουν και χρειάζονται μια πλατφόρμα για να πουν την ιστορία τους.

– Ποιο θα λέγατε ότι είναι το πιο κρίσιμο πράγμα που πρέπει να γνωρίζουμε για τη σεξουαλική βία, ιδιαίτερα στις νεαρές ηλικίες; Τι είναι αυτό που συχνά δεν ξέρουμε ή δεν του δίνουμε την προσοχή που χρειάζεται όταν μιλάμε δημόσια γι’ αυτά τα ζητήματα;

Το πιο κρίσιμο είναι ότι η ευθύνη δεν ανήκει ποτέ στην επιζώσα. Ποτέ. Εστιάζουμε υπερβολικά στο ποιος φταίει, στο πώς συνέβη, στο «ποιος έκανε τι», αλλά η ευθύνη δεν ανήκει ποτέ στον άνθρωπο που υπέστη τη βία.

Πολλοί νέοι άνθρωποι, ειδικά οι πολύ νέοι, περνούν τεράστιο μέρος της ζωής τους χωρίς να ζητούν βοήθεια, επειδή είναι βυθισμένοι στην ενοχή και στη ντροπή. Μένουν παγιδευμένοι σε αυτή τη φάση, σε αυτό το σημείο, και δεν φτάνουν ποτέ στην επούλωση, επειδή προσπαθούν να καταλάβουν πώς συνέβη αυτό σε εκείνους και γιατί πιστεύουν ότι φέρουν οι ίδιοι την ευθύνη.

Όλοι χρειάζεται να το γνωρίζουν αυτό και να το αναγνωρίζουν: η ευθύνη δεν ανήκει ποτέ στην επιζώσα. Δεν έχει σχέση με το αν είχε πιει πολύ, με το τι φορούσε, με το πού βρισκόταν. Από τη στιγμή που ο άλλος άνθρωπος αποφασίζει να τη βλάψει, η ευθύνη ανήκει αποκλειστικά σε εκείνον που προκάλεσε τη βλάβη. Τελεία και παύλα.

Αν ξεκινήσουμε από αυτή την κατανόηση και αφαιρέσουμε την ευθύνη από το θύμα, τότε ανοίγει ένας άλλος δρόμος. Τότε μπορούμε να εστιάσουμε σε αυτό που πραγματικά έχει σημασία: πώς ο άνθρωπος που τραυματίστηκε θα ξαναβρεί την αίσθηση της ολότητας. Αυτή χρειάζεται να είναι η ύψιστη προτεραιότητά μας.

Στην πράξη, όμως, η δικαστική διευθέτηση γίνεται συχνά η πρώτη προτεραιότητα: πώς θα πάει φυλακή ο δράστης, πώς θα χάσει τη δουλειά του, πώς θα τιμωρηθεί. Εγώ λέω ότι η ύψιστη προτεραιότητα είναι να επανέλθει η ανθρωπιά σε έναν άνθρωπο που του την αφαίρεσαν. Αυτή η μετατόπιση αλλάζει τα πάντα, γιατί τότε το πρόσωπο που έχει υποστεί τη βλάβη είναι εκείνο που θα πει τι χρειάζεται για να νιώσει ξανά ολόκληρο. Αν χρειάζεται να τιμωρηθεί ο δράστης, τότε ξεκινάμε από εκεί – ξεκινάμε με βάση αυτό που το ίδιο το πρόσωπο χρειάζεται, με βάση το πώς το ίδιο αντιλαμβάνεται τη δικαιοσύνη. Αυτό είναι πολύ δύσκολο για εμάς, γιατί έχουμε μάθει να εστιάζουμε στον νόμο και στην τάξη, ενώ η ανθρωπιά χρειάζεται να είναι ο πυρήνας.

 

– Πόσο σημαντική είναι η γλώσσα που χρησιμοποιούμε; Να λέμε “γυναικοκτονία” και όχι δολοφονία. Πόσο σημαντικό είναι να επιλέγουμε τις σωστές λέξεις;

Η γλώσσα είναι πάρα πολύ σημαντική. Χρειάζεται να καταλαβαίνουμε τι ακριβώς ζούμε. Μάλιστα, πιστεύω ότι ένα από τα μεγαλύτερα πράγματα που έκανε το Me Too ήταν ακριβώς αυτό: μας έδωσε γλώσσα. Μας έδωσε λέξεις για να εξηγήσουμε και να κατανοήσουμε αυτά που βιώνουμε.

Το γεγονός ότι μια γυναίκα δολοφονείται επειδή είναι γυναίκα ή ως αποτέλεσμα μισογυνισμού και πατριαρχίας έχει τεράστια σημασία να ονομάζεται σωστά. Γιατί διαφορετικά δεν θα κάνουμε όλα όσα χρειάζονται για να αποδομήσουμε τον μισογυνισμό και την πατριαρχία.

Όταν λέμε – για παράδειγμα – ότι πρόκειται για «έγκλημα πάθους», δημιουργούμε μια άλλη αφήγηση. Μια αφήγηση που αφήνει να εννοηθεί ότι υπάρχει κάποιου είδους ευθύνη στη γυναίκα ή ότι ο άνδρας φέρει λιγότερη ευθύνη. Σαν να ήταν κάτι αναπόφευκτο, σαν να μην μπορούσε να ελέγξει τον εαυτό του από το… πάθος. Έτσι αφαιρείται ένα μέρος της λογοδοσίας από τον άνδρα που διέπραξε το έγκλημα. Κι αυτό είναι ένας ακόμη τρόπος με τον οποίο η πατριαρχία συνεχίζει να υπάρχει.

Στον οργανισμό μας, στο Me Too International, έχουμε ένα πλαίσιο που το ονομάζουμε “solvability”. Είναι ένα πλαίσιο που προσπαθεί να υπονομεύσει την ιδέα ότι η έμφυλη και σεξουαλική βία είναι αναπόφευκτη. Όλοι έχουμε κοινωνικοποιηθεί ώστε να πιστεύουμε, ειδικά οι γυναίκες και τα κορίτσια, ότι αυτή η βία είναι ένα αναπόφευκτο μέρος της ζωής και ότι το περισσότερο που μπορούμε να ελπίζουμε είναι να μεγαλώσουμε κορίτσια που θα ξέρουν πώς να προστατεύουν τον εαυτό τους.

Μεγαλώνουμε τα κορίτσια μαθαίνοντάς τους πώς να κρατιούνται ασφαλή. Μεγαλώνουμε τα αγόρια λέγοντάς τους ότι, για να είναι καλοί άνδρες, χρειάζεται να παρεμβαίνουν, να μην μένουν αδρανείς παρατηρητές. Όμως χρειαζόμαστε και κάτι βαθύτερο: να μάθουμε πώς να αποδομούμε τη βία που υπάρχει στον κόσμο, ώστε να μη ζούμε σε έναν κόσμο με αυτή τη βία. Αυτή είναι μια εντελώς διαφορετική προσέγγιση.

Όταν μεγαλώνουμε τα παιδιά μας με την κατανόηση ότι δεν είναι καταδικασμένα να ζουν μέσα σε αυτό το είδος βίας, τότε θα την αντιμετωπίζουν αλλιώς όταν τη βλέπουν. Τότε η ερώτηση γίνεται: «Γιατί υπάρχει αυτό εξαρχής;» Δεν αρκεί να είμαι ασφαλής μόνο σε αυτή τη στιγμή. Θέλω να είμαι ασφαλής στη ζωή μου, γενικά.

– Πείτε μου για το Me Too σήμερα. Ποιες είναι οι προκλήσεις; Ακούμε τη ρητορική του Τραμπ, βλέπουμε τι συμβαίνει στον κόσμο, όμως εσείς μιλάτε πρόσωπο με πρόσωπο με γυναίκες συνεχώς και σε όλο τον κόσμο. Πού βρισκόμαστε αυτή τη στιγμή μέσα στο πεδίο;

Υπάρχει ένα κομμάτι της κοινωνίας που θυμάται μόνο το hashtag και τη viral στιγμή (του Χόλιγουντ). Για αυτούς το Me Too ήταν μια στιγμή στον χρόνο. Και σε μεγάλο βαθμό δεν έχουν παρακολουθήσει την πορεία του κινήματος αυτά τα σχεδόν δέκα χρόνια που ακολούθησαν. Αυτό το καταλαβαίνω.

Την ίδια στιγμή, όμως, υπάρχει ένα πολύ ενεργό κίνημα που υπάρχει τα τελευταία οκτώ χρόνια, και αυτή είναι η δουλειά που στεγάζεται μέσα στον οργανισμό μας. Έχουμε ένα παγκόσμιο δίκτυο με περισσότερες από εκατό οργανώσεις σε όλο τον κόσμο και σε ολόκληρες τις Ηνωμένες Πολιτείες. Αυτό που προσπαθούμε να κάνουμε είναι να ενώσουμε αυτό το κίνημα γύρω από την ιδέα του τι μπορούμε να κάνουμε μαζί που δεν μπορούμε να κάνουμε χώρια. Πώς μπορούμε να φέρουμε πιο κοντά αυτές τις οργανώσεις που δουλεύουν για να τερματιστεί η έμφυλη και σεξουαλική βία, ώστε να ενισχύσουμε τη δουλειά που ήδη γίνεται και να δείξουμε ότι λειτουργούμε ως ένα ενιαίο κίνημα που χρειάζεται να είναι ισχυρότερο και με περισσότερους πόρους.

Στην καθημερινότητα αυτό σημαίνει ότι υπάρχουν άνθρωποι που εργάζονται μέσα στις κοινότητές μας κάθε μέρα, άνθρωποι που κάνουν τη δουλειά του πεδίου, τη δουλειά “boots on the ground”, που βοηθά πραγματικά να παραμένουν ασφαλείς οι κοινότητες.

Κάνουμε επίσης πολλή δουλειά πάνω στις αφηγήσεις, γιατί είναι εξαιρετικά σημαντικό οι άνθρωποι να έχουν γλώσσα για να μιλούν για την έμφυλη και σεξουαλική βία και να την κατανοούν. Ακόμη και άνθρωποι που δεν βρίσκονται στην πρώτη γραμμή θα κληθούν κάποια στιγμή να γίνουν ένορκοι, να μπουν σε δικαστικές αίθουσες, να πάρουν αποφάσεις για υποθέσεις βιασμού ή σεξουαλικής παρενόχλησης. Θα διαμορφώσουν πολιτικές στις δουλειές τους. Άρα χρειάζονται ένα λεξιλόγιο και ένα πλαίσιο κατανόησης για το πώς αυτή η βία επηρεάζει την καθημερινή μας ζωή.

Και υπάρχει επίσης το κομμάτι της τεχνολογίας. Προσπαθούμε να αντιμετωπίσουμε την έμφυλη που διευκολύνεται από την τεχνολογία και αναπτύσσεται πολύ γρήγορα. Παράλληλα εργαζόμαστε για να αξιοποιήσουμε την τεχνητή νοημοσύνη και την τεχνολογία με τρόπους που θα στηρίζουν πλατφόρμες για επιζώσες, ώστε να μπορούν να κάνουν θεραπευτική δουλειά online.

Δεν είναι εύκολο να φτάσεις εκατομμύρια επιζώσες σε όλο τον κόσμο και σίγουρα δεν είναι φτηνό. Άρα, αν μπορούμε να δημιουργήσουμε πλατφόρμες που θα βοηθούν τις επιζώσες να χαράξουν τη δική τους διαδρομή επούλωσης και να δημιουργούμε ασφαλείς χώρους online, τότε προσφέρουμε κάτι πολύ ουσιαστικό, ειδικά σε έναν κόσμο όπου το ίντερνετ είναι πολλές φορές ένας χώρος τοξικότητας για εμάς.

Γίνεται λοιπόν πολλή εσωτερική δουλειά μέσα στο ίδιο το κίνημα, ειδικά μέσα στον οργανισμό μας. Και σε ένα ευρύτερο επίπεδο, το κίνημα για τον τερματισμό της έμφυλης και σεξουαλικής βίας είναι πολύ ενεργό. Συχνά, όμως, δεν αναγνωρίζεται ως κίνημα κοινωνικής δικαιοσύνης, γιατί ο κόσμος το προσωποποιεί υπερβολικά. Το βλέπουν σαν κάτι που “απλώς συμβαίνει στις γυναίκες” και έτσι δεν του αποδίδουν τη σημασία που χρειάζεται. Και όταν δεν υπάρχει μια μεγάλη, σκανδαλώδης υπόθεση που να κυριαρχεί, πχ η υπόθεση Γουάινστιν, πολλοί δεν θέλουν καν να ακούσουν τι έχουμε να πούμε. Γι’ αυτό χρειάζεται οι άνθρωποι να είναι πραγματικά συνδεδεμένοι με όσα συμβαίνουν στον κόσμο μας.

– Συχνά συζητιέται και το πώς μπορούμε να εμπλέξουμε τους άνδρες και τα νεαρά αγόρια σε αυτή τη συνομιλία. Πιστεύετε ότι είναι σημαντικό;

Βεβαίως και είναι σημαντικό. Όμως, εκτός από το τι συμβαίνει στα νεαρά αγόρια, χρειάζεται να προσέχουμε τι συμβαίνει και στα νεαρά κορίτσια, στον ίδιο βαθμό. Τα τοξικά μηνύματα που απευθύνονται στα αγόρια μέσα από τη “manosphere” μεταφράζονται και προς τα κορίτσια, μέσα από μια μορφή αντιφεμινισμού.

Βλέπουμε να ξεφυτρώνουν παντού χώροι που μιλούν για “παραδοσιακές οικογένειες”, για “tradwives” (ο όρος tradwives αναφέρεται σε γυναίκες που προβάλλουν ένα πρότυπο «παραδοσιακής συζύγου», με έμφαση στην οικιακή ζωή, την υποταγή στον σύζυγο και την επιστροφή σε έμφυλους ρόλους του παρελθόντος) για όλο αυτό το μοντέλο. Χρειάζεται λοιπόν μεγάλη προσοχή ώστε να μη ρίξουμε όλους τους πόρους μας μόνο στο πώς θα κάνουμε τους άνδρες και τα αγόρια “λιγότερο τοξικούς” και αφήσουμε τα κορίτσια εκτός του κάδρου.

Αυτή τη στιγμή χρειάζεται να προσέχουμε τα παιδιά μας συνολικά. Όλα τα παιδιά μας. Γιατί υπάρχει μια συντονισμένη προσπάθεια επανακοινωνικοποίησης των παιδιών.

– Τι εννοείτε “επανακοινωνικοποίηση των παιδιών”;

Αυτό που συμβαίνει είναι ότι, την ίδια ώρα που προσπαθούν να κοινωνικοποιήσουν τα αγόρια μέσα σε ένα μοντέλο ανθυγιεινής αρρενωπότητας, έντονα αντιφεμινιστικής, προσπαθούν παράλληλα να επανακοινωνικοποιήσουν και τα κορίτσια μέσα σε μια ανθυγιεινή θηλυκότητα, επίσης αντιφεμινιστική.

Τα δύο αυτά πράγματα πηγαίνουν μαζί. Για να μπορέσουν τα αγόρια να γίνουν αντιφεμινιστικά και να ενσαρκώσουν αυτό που έχει ονομαστεί “τοξική αρρενωπότητα”, εκπαιδεύουν τα κορίτσια ώστε να το αποδέχονται. Ώστε να βλέπουν τον φεμινισμό σαν κάτι που στρέφεται εναντίον των γυναικών, και να πιστεύουν ότι το μόνο που χρειάζεται να γίνουν είναι υπάκουες, πειθήνιες, έτοιμες να αποδεχτούν κυριαρχικούς άνδρες που υποτίθεται υπάρχουν για το “καλό” τους.

Γι’ αυτό λέω ότι χρειάζεται να προσέχουμε όλα τα παιδιά μας, γιατί υπάρχει μια συνειδητή, συγκεντρωμένη προσπάθεια να τα επανακοινωνικοποιήσουν μέσα σε αυτόν τον τρόπο σκέψης.

– Η Gen Z, η Gen A, όλες αυτές οι γενιές που έχουν σήμερα περισσότερα εργαλεία, “καταλαβαίνουν”  περισσότερα; Ή χάνονται στα social media και στην τεχνητή νοημοσύνη; Μπορούμε να εμπιστευτούμε ότι αυτή η γενιά έχει πιο αιχμηρή αντίληψη;

Καταλαβαίνω ακριβώς τι εννοείτε. Και η αλήθεια είναι ότι ανησυχώ για την ικανότητα κατανόησης αυτής της γενιάς. Νομίζω πως έχουν περισσότερα εργαλεία, αλλά λιγότερη κατανόηση. Η τεχνητή νοημοσύνη και γενικότερα η τεχνολογία προσφέρουν έναν γρήγορο δρόμο προς την “κατανόηση”, ένα shortcut, χωρίς να χρειάζεται να περάσει κανείς από όλη τη διαδικασία της σκέψης.

Θυμάμαι όταν ήμασταν νεότερες και είχαμε μαθηματικά στο σχολείο, έλεγαν: «Δείξε τη δουλειά σου». Έπρεπε να κάνεις όλη τη διαδικασία, βήμα-βήμα, από την αρχή ως το τέλος, και να δείχνεις κάθε στάδιο. Αυτό είχε αξία, γιατί έτσι μάθαινες την κατανόηση. Μάθαινες στρατηγική. Και μπορεί στη ζωή να μην κάνουμε όλοι μεγάλες διαιρέσεις ή άλγεβρα, όμως χρειάζεται να μπορούμε να σκεφτόμαστε στρατηγικά και να περνάμε μέσα από τα προβλήματα βήμα-βήμα.

Γι’ αυτό ανησυχώ ότι η εύκολη πρόσβαση σε όλα αυτά τα εργαλεία δεν αφήνει τα παιδιά να σκέφτονται μόνα τους και τα κάνει πιο ευάλωτα, πιο εύκολα εκτεθειμένα σε χειραγώγηση. Με ανησυχεί πολύ το πώς παρεμβαίνουμε σε αυτό, παρότι φυσικά κανείς δεν ξέρει ακριβώς τι θα φέρει το μέλλον.

Και ένας λόγος που είναι τόσο ευάλωτα στα μηνύματα γύρω από την τοξική αρρενωπότητα, στα podcasts και σε όλο αυτό το οικοσύστημα, είναι ότι αντλούν πληροφορία και ειδήσεις από πολύ περιορισμένες, μοναδικές πηγές. Αυτό είναι πολύ ανησυχητικό.

– Οι γονείς χρειάζεται να είναι πιο προσεκτικοί; Και το σχολείο επίσης;

Οι γονείς και το σχολείο, ναι. Όμως χρειαζόμαστε και μια πιο ειλικρινή στάση απέναντι στην ευκολία που προσφέρει αυτή η κατάσταση. Ο λόγος που τα παιδιά έχουν τόσο μεγάλη πρόσβαση σε όλα αυτά είναι συνήθως επειδή είναι βολικό να αφήνεις το παιδί μπροστά σε έναν υπολογιστή ή σε ένα τηλέφωνο και να απομακρύνεσαι. Και μας αρέσει να λέμε ότι αυτό αφορά μόνο τα παιδιά. Όμως όταν τα παιδιά μας κάθονται μπροστά σε οθόνες, συχνά κάνουμε κι εμείς το ίδιο. Άρα το ζήτημα δεν αφορά μόνο εκείνα. Μας αφορά όλους.

– Είστε αισιόδοξη για το μέλλον; Μιλάτε συχνά για grace (χάρη, με την έννοια της εσωτερικής γενναιοδωρίας, της ηθικής ευρύτητας) και ενσυναίσθηση.  Και το βιβλίο πάνω στο οποίο δουλεύετε τώρα σχετίζεται με αυτό.  Τι κρατάμε για το μέλλον;

Είναι το τρίτο μου βιβλίο αυτό πάνω στο οποίο δουλεύω τώρα. Κοιτάξτε, είμαι πάντα αισιόδοξη για το μέλλον. Χρειάζομαι μια πρακτική ελπίδας για να μπορώ να κάνω αυτή τη δουλειά. Η ελπίδα είναι αυτό που με κινεί. Το βιβλίο λέγεται “Revolutionary Grace”. Για μένα δεν μπορεί να υπάρξει μια πολιτική της απελευθέρωσης που να μη συμπεριλαμβάνει και μια πολιτική του “grace”. Γιατί έχει σημασία το πώς παλεύουμε. Και όταν σκέφτομαι το μέλλον, δεν θέλω να φτάσουμε σε εκείνο το μέρος προς το οποίο προσπαθούμε να πάμε, να γυρίσουμε πίσω και να δούμε τον τρόπο με τον οποίο φτάσαμε εκεί και να γεμίσουμε βαθιές τύψεις. Γιατί ο τρόπος με τον οποίο παλέψαμε για να φτάσουμε εκεί θα χρωματίσει και τον τρόπο με τον οποίο θα υπάρχουμε μέσα σε αυτό το μέλλον.

Γι’ αυτό το επιχείρημά μου είναι ότι χρειάζεται να σταθούμε και να εξετάσουμε προσεκτικά τι κάνουμε τώρα, γιατί έχει σημασία ο τρόπος με τον οποίο δίνουμε αυτή τη μάχη. Έχουν σημασία και τα εργαλεία που χρησιμοποιούμε γι’ αυτή τη μάχη.

Πολλές φορές φερόμαστε επιπόλαια απέναντι σε έννοιες όπως η ελπίδα, η χάρη, η ενσυναίσθηση, η αγάπη, ακόμη και η χαρά. Τις θεωρούμε δεδομένες. Άλλες φορές τις χρησιμοποιούμε υπερβολικά, χωρίς να έχουμε σταθεί αρκετά εσωτερικά μέσα τους, χωρίς να έχουμε αναπτύξει μια πραγματική πρακτική γύρω από αυτές.

Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι πάντα μπροστά ή ότι ζούμε διαρκώς μέσα τους. Σημαίνει, όμως, ότι χρειάζεται να λειτουργούν σαν καθρέφτης. Να είναι το μέτρο απέναντι στο οποίο ζυγίζουμε τα πάντα. Στο τέλος της ημέρας, όταν σκέφτεσαι: «Αυτό που είπα, εκείνη η ομιλία, ο τρόπος που μίλησα στους συνεργάτες μου, ο τρόπος που μίλησα στα παιδιά μου, είχε βάση την αγάπη; Υπήρχε ελπίδα μέσα του; Χρησιμοποίησα ενσυναίσθηση;» Αυτές οι έννοιες χρειάζεται να είναι το κριτήριο με το οποίο εξετάζουμε τα πάντα και να προσπαθούμε να γίνουμε καλύτεροι όταν καταλαβαίνουμε ότι δεν το πετύχαμε. Για μένα είναι, τελικά, μια αρκετά απλή φόρμουλα.

*Ομιλία της Tarana J. Burke / Κυριακή 29 Μαρτίου 2026, 13.00 / Εναλλακτική Σκηνή, WOW Festival Athens, ΚΠΙΣΝ.