Από το “send them back” στα return hubs: Πώς η Ευρώπη σκληραίνει στάση στο Μεταναστευτικό

Το πρωινό της περασμένης Τετάρτης (17/6) με βρήκε να περιπλανιέμαι στους δρόμους του Στρασβούργου, παρατηρώντας τους περαστικούς στην καθημερινότητά τους. Ανθρωποι από κάθε γωνιά της γης συνέθεταν την τοπική κοινωνία, πράγμα εύλογο για την πολυπολιτισμική γαλλική κοινωνία.

Τριγύρω υπήρχαν αμέτρητα εστιατόρια και μαγαζιά μεταναστών από το Θιβέτ, την Αιθιοπία, το Αφγανιστάν και από όπου αλλού μπορεί να φανταστεί κανείς, πλάι πλάι με εκείνα των γηγενών. Ολα έμοιαζαν φυσιολογικά και αρμονικά.

ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΤΟ ΣΤΡΑΣΒΟΥΡΓΟ

Λίγο αργότερα, ελάχιστα χιλιόμετρα πιο πέρα, εντός του εξίσου πολυπολιτισμικού Ευρωκοινοβουλίου μια άκρως αμφιλεγόμενη και δυνητικά επικίνδυνη απόφαση έμελε να σημαδέψει την Ολομέλεια του Ιουνίου.

Οι ιαχές «send them back» (μτφ. «στείλτε τους πίσω») των (ακρο)δεξιών ευρωβουλευτών μπορεί να μην έφταναν στα αυτιά των μεταναστών της πόλης αλλά αντήχησαν σε όλη την Ευρώπη.

Η υπερψήφιση του νέου ευρωπαϊκού πλαισίου για την αύξηση των απελάσεων παράτυπων μεταναστών υπό όρους – το λιγότερο – προβληματικούς, δεν αφορά μόνο τον τρόπο με τον οποίο η Ευρωπαϊκή Ένωση διαχειρίζεται την παράτυπη μετανάστευση. Για πολλούς αποτελεί σημείο καμπής για τα ανθρώπινα δικαιώματα στην Ευρώπη.

Εως δύο χρόνια κράτηση και «στρατόπεδα» σε… (αν)ασφαλείς χώρες

Ο νέος κανονισμός που εγκρίθηκε, μετά από σχεδόν δύο δεκαετίες αδυναμίας συμφωνίας, θέλει να αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο η Ευρωπαϊκή Ένωση επιστρέφει υπηκόους τρίτων χωρών που δεν διαθέτουν δικαίωμα παραμονής.

Η φιλοσοφία του κειμένου συνοψίζεται ήδη στις πρώτες παραγράφους του: «An effective return policy is a key component of a credible migration management system», αναφέρει χαρακτηριστικά, υποστηρίζοντας ότι μια αποτελεσματική πολιτική επιστροφών αποτελεί βασικό πυλώνα ενός αξιόπιστου συστήματος διαχείρισης της μετανάστευσης.

Ο εισηγητής του φακέλου, Μάλικ Αζμάνι (μέλος της ευρωομάδας Renew Europe), δήλωσε «περήφανος» επειδή «η Ευρώπη παρέδωσε αποτέλεσμα».

«Είναι προς το συμφέρον όλων να υπάρχει ένα δίκαιο σύστημα επιστροφών που να λειτουργεί. Με το Σύμφωνο για τη Μετανάστευση διασφαλίσαμε την μπροστινή πόρτα. Σήμερα, διασφαλίζουμε και την πίσω πόρτα» είπε, υποστηρίζοντας ότι μετά τον έλεγχο των εξωτερικών συνόρων, η Ένωση αποκτά πλέον και αποτελεσματικότερο μηχανισμό επιστροφών.

Ακριβώς αυτή η λογική, ωστόσο, προκαλεί τις μεγαλύτερες αντιδράσεις.

Το νέο πλαίσιο προβλέπει κοινό ευρωπαϊκό σύστημα επιστροφών, δημιουργία Ευρωπαϊκής Εντολής Επιστροφής (European Return Order), αμοιβαία αναγνώριση αποφάσεων επιστροφής μεταξύ των κρατών-μελών και αυστηρότερες υποχρεώσεις συνεργασίας για τους παράτυπα διαμένοντες υπηκόους τρίτων χωρών.

Μεταξύ των πιο αμφιλεγόμενων αλλαγών βρίσκεται η επέκταση της δυνατότητας κράτησης. Το κείμενο που ψηφίστηκε προβλέπει ότι η κράτηση μπορεί να φθάνει έως 24 μήνες, ενώ υπό προϋποθέσεις είναι δυνατή νέα παράταση για 6 μήνες, όταν δημιουργούνται νέες προοπτικές απομάκρυνσης του ενδιαφερομένου. Για πρόσωπα που χαρακτηρίζονται «απειλή για τη δημόσια ασφάλεια» προβλέπονται ακόμη αυστηρότερες ρυθμίσεις.

Παράλληλα, η ΕΕ αποκτά τη δυνατότητα να συνάπτει ειδικές συμφωνίες με τρίτες χώρες για την υλοποίηση επιστροφών, ανοίγοντας τον δρόμο για τα λεγόμενα return hubs, κέντρα στα οποία θα μπορούν να μεταφέρονται μετανάστες εκτός ευρωπαϊκού εδάφους μέχρι να ολοκληρωθεί η διαδικασία επιστροφής τους.

Στη συνέντευξη Τύπου, ο Αζμάνι είπε ρητά ότι, ως έσχατο μέτρο, μπορεί να υπάρξει «placement in a return hub outside the European Union», δηλαδή μεταφορά σε κέντρο επιστροφών σε «ασφαλείς χώρες» εκτός της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Αυτό δεν μεταφράζεται σε συγκεκριμένη γεωγραφική επιλογή μέσα στην νομοθεσία. Αλλά στη δημόσια συζήτηση έχουν αναφερθεί κατά καιρούς χώρες όπως η Αλβανία (με τα κλειστά κέντρα που προωθεί η κυβέρνηση Μελόνι), η Αίγυπτος, η Τυνησία, η Μαυριτανία, ακόμη και η… Ρουάντα ή η Ουγκάντα.

Θα μπορούν επίσης να επιβάλλονται εναλλακτικά μέτρα κράτησης, όπως χρηματική εγγύηση ή ηλεκτρονική επιτήρηση. Οι εθνικές αρχές θα μπορούν επίσης να λαμβάνουν «ειδικά μέτρα», όπως έρευνες σε υπηκόους τρίτων χωρών, σε κατοικίες ή σε άλλους σχετικούς χώρους (κατόπιν δικαστικής ή διοικητικής άδειας) καθώς και έρευνα και κατάσχεση προσωπικών αντικειμένων και ηλεκτρονικών συσκευών

«Ακριβώς αυτές οι συνέπειες είναι που καθιστούν το σύστημα αξιόπιστο», σύμφωνα με τον Αζμάνι.

Τα ανθρώπινα δικαιώματα στα ”ψιλά γράμματα”

Οι συντάκτες του κειμένου επιμένουν ότι οι εγγυήσεις προστασίας παραμένουν ακέραιες. Το άρθρο 5 αναφέρει ότι τα κράτη-μέλη οφείλουν να ενεργούν «σε πλήρη συμμόρφωση» με τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, το διεθνές δίκαιο και την αρχή της μη επαναπροώθησης, η οποία απαγορεύει την απομάκρυνση ανθρώπων σε χώρες όπου κινδυνεύουν να υποστούν βασανιστήρια ή απάνθρωπη μεταχείριση.

Το ίδιο το κείμενο επαναλαμβάνει επίσης ότι κανείς δεν μπορεί να απομακρυνθεί σε χώρα όπου υπάρχει σοβαρός κίνδυνος θανατικής ποινής, βασανιστηρίων ή άλλης απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης.

Ωστόσο, για οργανώσεις όπως η Διεθνής Αμνηστία, το Παρατηρητήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες και τους Εξόριστους (ECRE), το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι μόνο τι προβλέπει ο νόμος, αλλά αν οι εγγυήσεις αυτές μπορούν να διασφαλιστούν στην πράξη – ιδιαίτερα εφόσον η διαδικασία θα γίνεται πια με συνοπτικές διαδικασίες και μέρος της διαχείρισης μεταφέρεται εκτός της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Το ECRE χαρακτήρισε τη συμφωνία «σοβαρή οπισθοδρόμηση» για τα θεμελιώδη δικαιώματα, υποστηρίζοντας ότι επεκτείνει τη διάρκεια και τους λόγους κράτησης, αποδυναμώνει τις δικονομικές εγγυήσεις και ανοίγει τον δρόμο για επιστροφές σε τρίτες χώρες με τις οποίες οι άνθρωποι δεν έχουν ουσιαστικό δεσμό.

Αντίστοιχα, η Διεθνής Αμνηστία έκανε λόγο για μια «τιμωρητική και περιοριστική» προσέγγιση της μεταναστευτικής πολιτικής. Η οργάνωση υποστήριξε ακόμη ότι τα return hubs δεν μπορούν να λειτουργήσουν με τρόπο πλήρως συμβατό με τα ανθρώπινα δικαιώματα και ζήτησε να μην εφαρμοστούν.

Η Διεθνής Αμνηστία της Γαλλίας, χαρακτήρισε τα σχέδια «παράλογα και σκληρά» ενώ εμπειρογνώμονες του ΟΗΕ έχουν προειδοποιήσει ότι οι νέοι κανόνες ενδέχεται να παραβιάζουν ποικιλοτρόπως το διεθνές δίκαιο. Ενδεικτικός είναι ο χαρακτηρισμός «μαύρες τρύπες ανθρωπίνων δικαιωμάτων» για τα σχεδιαζόμενα υπεράκτια κέντρα κράτησης.

Την ίδια ώρα, επικριτές του σχεδίου εκτιμούν ότι η νέα φιλοσοφία προσεγγίζει περισσότερο το αμερικανικό μοντέλο επιβολής της μεταναστευτικής πολιτικής, όπως εφαρμόζεται από την ICE. Μόνο που στις ΗΠΑ, οι θάνατοι μεταναστών σε κέντρα της ICE έχουν υπερδιπλασιαστεί μετά την επιστροφή Τραμπ στην εξουσία.

Για οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και χώρες που αντιτίθενται στη νέα πολιτική, το ερώτημα δεν είναι μόνο πόσοι επιστρέφουν, αλλά με ποιες εγγυήσεις, σε ποιες χώρες και υπό ποιες συνθήκες.

Ο πρόεδρος της Γαλλίας Εμανουέλ Μακρόν, πάντως, ξεκαθάρισε ότι η χώρα του δεν πρόκειται να ιδρύσει κέντρα επιστροφής για τους μετανάστες εκτός των συνόρων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κρίνοντας ότι δεν είναι ούτε αποτελεσματικά, ούτε συνάδουν με τις ευρωπαϊκές αξίες.

Στο ίδιο μήκος κύματος ο πρωθυπουργός της Ισπανίας Πέδρο Σάντσεθ, τάχθηκε επίσης κατά των κέντρων επιστροφής, τονίζοντας ότι αυτά τα κέντρα «απλώς θα σπαταλήσουν οικονομικούς πόρους και η Ευρώπη δεν έχει πολλούς».

«Δεν σημαίνει ότι εγκαταλείπουμε τις αξίες μας» αντέτεινε ο Αζμάνι. «Η εθελοντική επιστροφή είναι και παραμένει η πρώτη μας επιλογή. Είναι πιο αποτελεσματική, λιγότερο δαπανηρή και πιο βιώσιμη μακροπρόθεσμα. Μόνο όταν δεν πραγματοποιείται η οικειοθελής αναχώρηση χρειάζεται να εφαρμοστούν τα αυστηρότερα μέτρα. […] Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, η συμφωνία αυτή ξεκινά από τη διασφάλιση των θεμελιωδών δικαιωμάτων και τον σεβασμό του ευρωπαϊκού δικαίου. Πάντοτε πίστευα ότι η Ευρώπη χρειάζεται ένα σύστημα επιστροφών που να είναι όχι μόνο αποτελεσματικό, αλλά και νομικά στέρεο και πλήρως σύμφωνο με όσα πρεσβεύουμε. Είμαι πεπεισμένος ότι αυτό το κείμενο προσφέρει ακριβώς αυτό».

Τι σημαίνει για την Ελλάδα

Πολλές ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Δανία, η Ιταλία ή η Αυστρία, τάσσονται υπέρ της δημιουργίας τέτοιων κέντρων, καθώς θεωρούν ότι θα διευκολύνουν τον επαναπατρισμό και θα αποτρέψουν δυνητικούς παράτυπους μετανάστες. Μεταξύ αυτών είναι και η Ελλάδα.

Συνολικά, 19 αρχηγοί κρατών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ανάμεσα στους οποίους ο Κυριάκος Μητσοτάκης, υπέγραψαν κοινή επιστολή με την οποία ζητούν την ταχεία εφαρμογή της μεταρρύθμισης για τις επιστροφές παράτυπων μεταναστών, συμπεριλαμβανομένης της δημιουργίας κέντρων επιστροφής σε τρίτες χώρες εκτός ΕΕ.

Για τους υποστηρικτές της μεταρρύθμισης, το πρόβλημα είναι σαφές: σύμφωνα με τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, λιγότεροι από 3 στους 10 μετανάστες που λαμβάνουν απόφαση επιστροφής εγκαταλείπουν τελικά την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Ερωτηθείς σχετικά μετά τη Σύνοδο Κορυφής, ο Κυριάκος Μητσοτάκης έκανε λόγο για ένα ακόμη όπλο στη φαρέτρα της ΕΕ και χαρακτήρισε ιδιαίτερα σημαντικό ότι συμφωνήθηκε ο κανονισμός των επιστροφών.

Γίνεται εύκολα αντιληπτό, ότι η Ελλάδα αναμένεται να βρεθεί ξανά στο επίκεντρο της εφαρμογής του νέου πλαισίου. Ως χώρα πρώτης υποδοχής στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ, θα κληθεί να εφαρμόσει τις νέες διαδικασίες επιστροφών και να συνεργαστεί στενότερα με τις χώρες καταγωγής των μεταναστών.

Την ίδια στιγμή, όμως εκφράζονται ανησυχίες ότι η αυστηροποίηση των διαδικασιών μπορεί να αυξήσει την πίεση στα ελληνικά κέντρα υποδοχής και κράτησης, να οδηγήσει σε περισσότερες προσφυγές ενώπιον των δικαστηρίων και να σύρει την Ελλάδα σε νέο γύρο αντιπαραθέσεων για την τήρηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων, όπως έχει συμβεί επανειλημμένα τα τελευταία χρόνια.

Αζμάνι στο NEWS24/7: «Θα δούμε μείωση των αφίξεων σε Ελλάδα και ΕΕ»

Απαντώντας σε σχετική ερώτηση του NEWS24/7, ο Μάλικ Αζμάνι ήταν ξεκάθαρος: «Είναι απολύτως σαφές ότι όσοι βρίσκονται στην Ευρωπαϊκή Ένωση χωρίς νόμιμο καθεστώς πρέπει να επιστρέφονται. Και αυτή η πολιτική επιστροφών είναι πολύ πιο αυστηρή, πιο αποτελεσματική και πιο αποδοτική»

«Αυτό έχει συνέπειες και για την Ελλάδα» συνέχισε. «Η Ελλάδα εφαρμόζει επίσης τη δική της πολιτική επιστροφών, αλλά αναμένω ότι, εφόσον το Σύμφωνο εφαρμοστεί σωστά και ο κανονισμός για τις επιστροφές εφαρμοστεί με δίκαιο και ορθό τρόπο, θα δούμε μείωση του αριθμού των αφίξεων προς την Ευρωπαϊκή Ένωση. Αυτή τη στιγμή, αν συγκρίνετε τα στοιχεία με εκείνα της περασμένης χρονιάς, βλέπετε ήδη μείωση στις αφίξεις προς την Ευρωπαϊκή Ένωση. Όμως χρειάζεται επίσης μια δίκαιη πολιτική επιστροφών, γιατί αυτή είναι η “πίσω πόρτα” που πρέπει να ελέγξουμε. Και αυτό ακριβώς είναι που εγκρίναμε σήμερα εδώ, στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο».

Σύμφωνα με τον εισηγητή του νέου αυστηρού πλαισίου «εξακολουθεί να υπάρχει ένα πολύ μεγάλο κίνητρο για την παράτυπη μετανάστευση προς την Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά και προς την Ελλάδα. Ένας από τους λόγους είναι, φυσικά, ότι οι άνθρωποι γνωρίζουν πως, αν καταφέρουν να εισέλθουν στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενδέχεται να έχουν την ευκαιρία να παραμείνουν σε αυτήν μέσω διαφόρων διαδικασιών, μέσω των δευτερογενών μετακινήσεων, αλλά και λόγω του τρόπου με τον οποίο εφαρμόζονται οι επιστροφές. Αν οι άνθρωποι γνωρίζουν ότι δεν είμαστε αρκετά αυστηροί στις επιστροφές και ότι ακόμη το 72% όσων έχουν λάβει απορριπτική απόφαση εξακολουθεί να βρίσκεται στην Ευρωπαϊκή Ένωση, τότε γνωρίζουν ότι έχουν μια πιθανότητα να παραμείνουν. Όταν αυξηθούν τα ποσοστά επιστροφών, θα υπάρχει και μικρότερο κίνητρο για παράτυπη μετανάστευση, επειδή τότε θα γνωρίζουν ότι δεν έχουν αυτή την ευκαιρία. Αν κάποιος μεταναστεύει για οικονομικούς λόγους, αυτό θα αξιολογείται μέσω της διαδικασίας ελέγχου στα σύνορα της Ελλάδας, αλλά και μέσω μιας αυστηρής διαδικασίας επιστροφής».

«Αν συνεχίσουμε με τις πρακτικές που εφαρμόζουμε σήμερα, δηλαδή με βάση την Οδηγία του 2008, τότε γνωρίζουμε ότι δεν λύνουμε το πρόβλημα της “πίσω πόρτας”. Και αυτό πρέπει επίσης να το λύσουμε, γιατί αποτελεί κίνητρο για να προσπαθεί κάποιος ξανά και ξανά, αφού στο τέλος ίσως βρεθεί κάποιο κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης που θα του χορηγήσει άδεια παραμονής. Αυτό πρέπει να σταματήσει” κατέληξε ο Ολλανδός Ευρωβουλευτής.

Η ΕΕ στα άκρα

Το νέο ευρωπαϊκό σύστημα επιστροφών εγκρίθηκε με 418 ψήφους υπέρ, 218 κατά (και 30 αποχές) χάρη στη συμμαχία κεντροδεξιών και ακροδεξιών πολιτικών ομάδων, μετά από μια ιδιαίτερα πολωμένη συζήτηση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

Μετά την έγκρισή του από το Κοινοβούλιο, το κείμενο θα εγκριθεί επισήμως από το Συμβούλιο και θα δημοσιευθεί στην Επίσημη Εφημερίδα της ΕΕ προκειμένου να τεθεί σε ισχύ. Ορισμένες διατάξεις, μεταξύ των οποίων εκείνες που αφορούν τα κέντρα επιστροφής, την εκτίμηση της ηλικίας των ανηλίκων και την εξωτερική διάσταση των επιστροφών, θα εφαρμοστούν άμεσα. Άλλες διατάξεις που απαιτούν προπαρασκευαστικές ενέργειες, θα τεθούν σε εφαρμογή 12 μήνες μετά την έναρξη ισχύος της νομοθεσίας.

Υπέρ του νέου πλαισίου τάχθηκαν κυρίως το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα (EPP), η ομάδα των Ευρωπαίων Συντηρητικών και Μεταρρυθμιστών (ECR), καθώς και άλλες πολιτικές ομάδες και της κεντροδεξιάς και της ακροδεξιάς.

Το κλίμα ήταν τεταμένο πριν και κυρίως μετά την ψηφοφορία. Στο άκουσμα της απόφασης πολλοί υπέρμαχοι της μεταρρύθμισης ξέσπασαν σε χειροκροτήματα. Το προκλητικό σύνθημα «στείλτε τους πίσω» εντός της Ολομέλειας, ήταν όμως εκείνο που πυροδότησε έντονες αντιδράσεις.

Ευρωβουλευτές από την κεντροαριστερά και την αριστερά σηκώθηκαν όρθιοι και απάντησαν με υψωμένες γροθιές, φωνάζοντας ρυθμικά «ντροπή σας».

Τρεις ημέρες μετά, στις 20 Ιουνίου, η Ευρώπη (υποτίθεται ότι) γιόρταζε την Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων…