Βικτώρια Σκαρλάτου: “Οι λέξεις έχουν δύναμη, γι’ αυτό τις βάζω πάνω στον καμβά”

Για πάνω από εξήντα χρόνια, η Βικτώρια Σκαρλάτου ζωγράφιζε συστηματικά, χωρίς όμως να έχει παρουσιάσει ποτέ το έργο της σε ατομική έκθεση. Σήμερα, 61 πίνακές της από τη δεκαετία του ’60 μέχρι σήμερα συγκεντρώνονται στην Πινακοθήκη του Δήμου Αθηναίων, φέρνοντας στο φως μια καλλιτεχνική διαδρομή που παρέμενε μακριά από τη δημόσια θέα.

Η έκθεση «Ανάμεσα στον ουρανό και στη γη», που διαρκεί έως τις 22 Νοεμβρίου 2026, αποτελεί την πρώτη της ατομική και ταυτόχρονα αναδρομική παρουσίαση, σε επιμέλεια του Κοσμά Νικολάου και με την υποστήριξη του ΟΠΑΝΔΑ.

Τι σημαίνει τελικά για έναν δημιουργό να παρουσιάζει το έργο του στο κοινό;  Η Βικτώρια Σκαρλάτου μας μιλά για τη σχέση της με τη ζωγραφική, τις επιρροές της και την απόφασή της να παρουσιάσει τώρα τα έργα της. Ο επιμελητής Κοσμάς Νικολάου μάς αφηγείται πώς μια τυχαία συνάντηση με πίνακές της στο Άμστερνταμ οδήγησε σε τρία χρόνια έρευνας και τελικά στην πραγματοποίηση της έκθεσης.

Βικτώρια Σκαρλάτου: «Η ζωγραφική είναι κάτι που έρχεται μέσα από την ψυχή»

Ζωγραφίζετε εδώ και περισσότερα από εξήντα χρόνια, όμως αυτή είναι η πρώτη σας ατομική έκθεση. Πώς έμεινε το έργο σας μακριά από τη δημόσια θέα για τόσο καιρό;

Δεν είναι στον χαρακτήρα μου. Δεν είχα την ικανότητα να το προωθήσω και δεν το σκέφτηκα. Μου πήρε πολύ χρόνο η σχέση που ανέπτυξα με τα έργα και τη ζωγραφική και όχι με το να τα δείξω. Άρεσαν τα έργα στον κόσμο γύρω μου, στον σύντροφό μου που με υποστήριξε πάρα πολύ, στο παιδί μου, στις φίλες μου, και αυτό με γέμιζε, μου έδινε αποδοχή και συνέχισα.

Τον τελευταίο καιρό, που έχει έρθει η ώρα της έκθεσης, συζητιέται συνέχεια αυτό και καταλαβαίνω ότι μάλλον είναι κάπως περίεργο. Δεν ξέρω. Έτσι ήταν να γίνει. Ήρθε η ώρα να κάνουμε την έκθεση με τον καλύτερο τρόπο και να δείξω τώρα τα έργα μου.

Πότε νιώσατε πρώτη φορά την ανάγκη να ζωγραφίσετε; Υπήρξε κάποια έκθεση ή έργα καλλιτεχνών της ελληνικής ή διεθνούς σκηνής που σας συγκίνησαν και σας επηρέασαν;

Ζωγράφιζα από μικρό παιδί και για μένα μεγάλη επιρροή υπήρξε πάντα η μητέρα μου, που ζωγράφιζε και υποστήριξε αυτή την τάση. Ήταν οδηγός για εμένα στη ζωή και αυτή ήταν που με οδήγησε σε αυτόν τον κόσμο. Και μετά το ανέπτυξα μόνη μου, μέσα από την πορεία μου και τους ανθρώπους γύρω μου. Όταν πια μεγάλωσα και άρχισα να ζωγραφίζω περισσότερο, αυτό έγινε η κύρια ασχολία μου και αφιερώθηκα πολύ σε αυτό.

Γιατί συστήνεστε ακόμα ως «σχεδιάστρια»; Τι κρατάτε από την εκπαίδευση και την εργασία σας στο Γραφείο Δοξιάδη και πώς περνά αυτή η εμπειρία στη ζωγραφική σας;

Συστήνομαι ως σχεδιάστρια, διότι σχεδιάστρια είμαι. Αυτό σπούδασα και έτσι εργάστηκα, σε ένα περιβάλλον πολύ δυναμικό και ενδιαφέρον. Το Γραφείο Δοξιάδη είναι μια σημαντική ανάμνηση. Εκεί γνώρισα και τον σύντροφό μου. Επομένως, είναι πολλές οι προσωπικές εμπειρίες που κρατάω από το γραφείο μέχρι σήμερα.

Τη ζωγραφική την είχα από πριν, την ανέπτυξα και μετά, αλλά δεν τη βρίσκω κοντινή διαδικασία με το σχέδιο. Σίγουρα το να ζωγραφίζω στο σχεδιαστήριο και να έχω τον καμβά όχι σε καβαλέτο, αλλά οριζόντια μπροστά μου, καθώς και το ότι δουλεύω με προσχέδια, πενάκια και ριζόχαρτα, είναι μια συγγένεια, αλλά νιώθω πως αυτό δεν έχει σχέση με το σχέδιο. Είναι απλώς μια τεχνική διαδικασία. Η ζωγραφική είναι κάτι άλλο, κάτι που έρχεται μέσα από την ψυχή.

Πώς δουλεύατε και πώς δουλεύετε έναν πίνακα, από την πρώτη ιδέα μέχρι τη στιγμή που νιώθετε ότι ολοκληρώθηκε;

Σκιτσάρω, κάνω φιγούρες και προσχέδια συνέχεια, σε μπλοκ και σε ριζόχαρτα, σχεδόν κάθε βράδυ. Έτσι έχω μια μεγάλη ποικιλία από αυτά τα προσχέδια. Όταν όμως είναι η ώρα να ζωγραφίσω, έχω μια ιδέα την οποία σχεδιάζω, μετά μεγεθύνω και συμπληρώνω με πράγματα που λείπουν, μορφές ή σχήματα από αυτά τα προσχέδια που έχω έτοιμα.

Η διαδικασία είναι πολύ καθαρή. Από την πρώτη στιγμή που έχω μια ιδέα στον νου, νιώθω πώς θα ολοκληρώσω το έργο. Ξεκινάω το έργο αποφασισμένη.

Σώματα, πρόσωπα, αντικείμενα, λέξεις και σύμβολα επιστρέφουν στους πίνακές σας. Θα διαλέγατε ένα από αυτά για να μας πείτε από πού προέρχεται και πώς άλλαξε σημασία μέσα στα χρόνια;

Θα διάλεγα τις λέξεις. Δεν τις χρησιμοποιώ συχνά, αλλά τις χρησιμοποιώ από πολύ παλιά στα έργα μου. Πιστεύω πως οι λέξεις, ο λόγος, έχουν δύναμη. Γι’ αυτό τον χρησιμοποιώ και τον βάζω πάνω στον καμβά.

Από την οικογένεια, τις ανθρώπινες σχέσεις και την πόλη, η ζωγραφική σας στρέφεται σταδιακά προς τη γεωμετρία και την αφαίρεση. Τι σας οδήγησε σε αυτή τη μετατόπιση;

Δεν στρέφεται σταδιακά, διότι η γεωμετρία είναι κάτι που υπάρχει από νωρίτερα. Απλώς τα τελευταία χρόνια έχω κάνει πίνακες που η σύνθεσή τους αποτελείται μόνο από γεωμετρικά σχήματα. Ένιωσα έτοιμη γι’ αυτό και ένιωθα ότι με αυτόν τον τρόπο μπορούσα να μεταφέρω το μήνυμα καλύτερα.

Δεν είναι ακριβώς μετατόπιση. Την έχω τη γεωμετρία και επανέρχομαι σε αυτή. Δεν έχω καταλήξει να κάνω μόνο τέτοια έργα, αλλά τα τελευταία χρόνια όλο και πιο συχνά τα έργα μου είναι πιο αφαιρετικά και πιο γεωμετρικά.

Όταν είδατε τα έργα σας συγκεντρωμένα στην Πινακοθήκη, έπειτα από τόσες δεκαετίες ζωγραφικής, ποιες ήταν οι σκέψεις σας;

Είναι πολύ συγκινητικό. Όλοι οι άνθρωποι με τους οποίους δούλεψα, ο Κοσμάς Νικολάου και οι συνεργάτες, η Πινακοθήκη, οι άνθρωποι της Πινακοθήκης, η Βικτώρια Ζυγούρου και η Νιόβη Ζαραμπούκα Χατζημάνου. Ένιωσα πολύ ζεστά, αισθάνθηκα τη φροντίδα και την ποιότητα της δουλειάς που έγινε για το έργο μου, αλλά είδα καθαρά για πρώτη φορά τον όγκο της δουλειάς μου. Κατάλαβα πόσα πολλά έργα έχω κάνει. Και είμαι χαρούμενη και γεμάτη με αυτά.

Χαίρομαι που θα τα δει ο κόσμος και είναι μια στιγμή γιορτής και χαράς που μπορούμε να έρθουμε σε επαφή. Θέλω κι εγώ να έρχομαι στην έκθεση όσο πιο πολύ μπορώ, να τη χαρώ και να συναντήσω τους επισκέπτες. Νιώθω ολοκλήρωση με αυτό που έγινε.

Κοιτάζοντας σήμερα εξήντα χρόνια δουλειάς, υπάρχει κάτι που βλέπετε να επανέρχεται στους πίνακές σας και τώρα καταλαβαίνετε πόσο σας απασχολούσε σε όλη σας τη ζωή;

Ναι, από την αρχή μέχρι τώρα με απασχολούσαν οι σχέσεις των ανθρώπων. Κοιτάζοντάς τες, γνώριζα τον εαυτό μου και τους ανθρώπους γύρω μου. Αυτές με απασχολούσαν και αυτές αποτύπωνα. Έβλεπα μέσα στους ανθρώπους την καλοσύνη και την κακία. Με την καλοσύνη συνδέονται και απορρέουν διάφορα θετικά πράγματα, κυρίως η δικαιοσύνη και η αγάπη. Η κακία προκαλεί κακές ενέργειες και πράξεις και συχνά βλέπω πως πίσω από αρνητικά πράγματα υπάρχει η ζήλια. Αυτά ένιωθα, παρατηρούσα και ζωγράφιζα, από όταν άρχισα μέχρι και σήμερα.

Κοσμάς Νικολάου: «Τα έργα ήταν τόσο δυνατά που με καλούσαν να γνωρίσω την καλλιτέχνιδα»

Η πρώτη σας επαφή με το έργο της Βικτώριας Σκαρλάτου έγινε στο σπίτι του γιου της, στο Άμστερνταμ. Τι είδατε σε εκείνους τους πίνακες που σας έκανε να αναζητήσετε το υπόλοιπο έργο της;

Θυμάμαι το αίσθημά μου. Είχα εντυπωσιαστεί πάρα πολύ. Είδα μια ζωγράφο με ανεπτυγμένο στιλ, σύγχρονο λεξιλόγιο και ιδιαίτερη σχέση με το χρώμα. Έτσι, από μια πληροφορία για μια κυρία που είναι ζωγράφος, αυτή η υπόθεση πήρε σάρκα και οστά.

Ήταν πάρα πολύ εντυπωσιακό. Ήταν πολλά έργα μαζί, επομένως αυτό μου έδινε μια πλήρη εικόνα. Είδα κάποια από τα καλύτερά της έργα. Μ’ άρεσε πάρα πολύ που είχε ένα ιδιόρρυθμο στιλ, που ήταν και ποπ και κυβιστικό και γεωμετρικό και σουρεαλιστικό. Έχει πάρα πολλή σχέση με το κόμικ και τη γελοιογραφία και αυτό με εντυπωσίασε.

Ήθελα να τη γνωρίσω. Τα έργα ήταν τόσο δυνατά που με καλούσαν να τη γνωρίσω και έτσι ήθελα να αναζητήσω και τα υπόλοιπα, να δω πώς εξελίχθηκε και να γνωρίσω και την καλλιτέχνιδα. Νιώθω μεγάλη χαρά σήμερα που, με αφορμή μια τυχαία συνάντηση, είδα όλα τα έργα, έμαθα τη διαδικασία πίσω από αυτά, έβαλα τα έργα σε σειρά και, κυρίως, γνώρισα την καλλιτέχνιδα.

Στα τρία χρόνια καταγραφής συγκεντρώσατε έργα, σχέδια, σημειώσεις και προφορικές ιστορίες. Ποιο εύρημα ξεχωρίζετε και ποιο άλλαξε περισσότερο την αρχική σας εικόνα για τη δουλειά της;

Οι συνομιλίες μαζί της, τις οποίες έχουμε καταγράψει όλες ως προφορικές ιστορίες, είναι συγκλονιστικές. Με εντυπωσιάζει η τόλμη που είχε σε σχέση με την καλλιτεχνική διαδικασία. Μέσα από τη σχέση μας, που χτίστηκε με εμπιστοσύνη, μοιράστηκε μαζί μου επεξηγήσεις για τα έργα και τα σύμβολα. Έτσι μπήκα σε έναν μαγικό κόσμο.

Τελικά κατάφερα να αναγνωρίσω και να καταλάβω τη ζωγραφική της διαδικασία, η οποία είναι πάρα πολύ ιδιαίτερη. Τώρα μου φαίνεται πάρα πολύ σαφής και απλή, αλλά στην αρχή δεν την είχα έτσι στο κεφάλι μου, μέχρι να αποκαλυφθεί, και είμαι χαρούμενος γι’ αυτό.

Μ’ αρέσει πάρα πολύ η χρήση των λέξεων. Έβλεπα στην αρχή τους πίνακες με τα μέρη του σώματος και ένιωθα ότι έχουν χιούμορ, μέχρι που κατάλαβα πως για εκείνη είναι κάτι σαν προσωπογραφίες. Ένα μέρος του σώματος, ένα χέρι ή ένα πόδι, είναι για εκείνη σύμβολο, σύμβολο που φέρνει στο φως ολόκληρο τον χαρακτήρα. Με ενδιέφερε πάρα πολύ αυτό.

Ταυτόχρονα, με ενδιαφέρει πάρα πολύ το πόσο αποφασισμένη είναι και το ότι έχει αναπτύξει το δικό της ζωγραφικό στιλ, το οποίο είναι ξεκάθαρα για εκείνη μακριά από την αναπαράσταση. Οτιδήποτε είναι κοντά στην αναπαράσταση δεν την προκαλεί καθόλου να ασχοληθεί μαζί του. Μου πήρε χρόνο να κατανοήσω σε βάθος το έργο, αλλά τώρα έχω γίνει μέρος αυτού του κόσμου και είναι κάτι που με γέμισε πάρα πολύ. Την ευχαριστώ από καρδιάς.

Από τα περίπου 180 έργα που καταγράψατε, επιλέξατε 61. Ποια ήταν η δυσκολότερη επιμελητική απόφαση και ποια πλευρά της δουλειάς της θέλατε οπωσδήποτε να γνωρίσει το κοινό;

Ήταν τόσο πλούσιο το έργο και είχα την πολυτέλεια να έχω χρόνο να το καταγράψω και να το γνωρίσω. Έτσι, ας πούμε ότι το πιο νευραλγικό και δύσκολο σημείο ήταν να βάλω τα έργα, πέρα από τη χρονολογική σειρά, σε θεματικές ενότητες και να καταλάβω πώς αυτές οι ενότητες αναπτύσσονταν μέσα στον χρόνο, πότε τα θέματα επανέρχονται, πότε οι κύκλοι κλείνουν, πότε ανοίγουν και πώς ήταν η ροή του έργου.

Η δυσκολότερη επιμελητική απόφαση ήταν πώς όλα αυτά θα συναντηθούν, χωρίς να υπάρχουν επαναλήψεις. Πώς η έκθεση θα τα περιέχει όλα, χωρίς να είναι κουραστική, και πώς θα καταφέρουμε να έχουμε μια πρώτη παρουσίαση που είναι ταυτόχρονα και αναδρομική. Χρειάστηκε να αφήσουμε εκτός πάρα πολλά καλά έργα, αλλά νομίζω πως τα καταφέραμε, μαζί με την καλλιτέχνιδα, χάρη στην ατελείωτη εμπιστοσύνη που μου έδειξε, και με τους συνεργάτες.

Αυτό που θα ήθελα οπωσδήποτε να δει το κοινό είναι τη δύναμη του τρόπου με τον οποίο εξελίχθηκε η ζωγραφική της διαδικασία και πώς η σχεδιαστική της προσέγγιση αλλάζει, κρατώντας μόνο τα πιο σημαντικά, είτε σε κάτι που είναι πιο αναπαραστατικό είτε σε κάτι που είναι πιο αφαιρετικό.

Θέτετε κι εσείς το ερώτημα πώς ένα τόσο ανεπτυγμένο έργο δεν είχε παρουσιαστεί ποτέ δημόσια. Έπειτα από αυτή την έρευνα, ποια είναι η δική σας απάντηση; Τι μας λέει η περίπτωση της Σκαρλάτου για τον τρόπο με τον οποίο αποκτά ή διαχειρίζεται την ορατότητα ένας καλλιτέχνης;

Ακόμα δεν έχω τη δυνατότητα να το εξηγήσω. Σίγουρα, από ένα σημείο και μετά, η Βικτώρια απορροφάται πολύ από την παραγωγή της και δεν έχει χρόνο για την προώθηση. Είναι τόσο μακριά από εκείνη που δεν την απασχολεί καθόλου. Τείνω να πιστέψω πως έπρεπε να συναντηθούμε για να το παρουσιάσουμε μαζί. Αυτό που είναι σίγουρα πολύ ενδιαφέρον είναι πως η Βικτώρια Σκαρλάτου ήταν τόσο ολοκληρωμένη ως επαγγελματίας καλλιτέχνιδα, που κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας της έκθεσης η ενεργή συμμετοχή της ήταν ώριμη, βοηθητική και καταλυτική, σαν να ήταν κάτι που είχε κάνει πολλές φορές.

Για εμένα προσωπικά, η ορατότητα που πετύχαμε προκαλεί ανακούφιση και ολοκλήρωση. Μου προκαλούσε αγωνία το γεγονός ότι δεν είχε παρουσιαστεί αυτό το μεγάλο, ολοκληρωμένο έργο.

Γενικότερα, η έλλειψη ορατότητας για καλλιτέχνες της γενιάς της, αλλά και νεότερους, έχει πολλά επίπεδα σημασίας. Πρώτα για τις γυναίκες καλλιτέχνιδες αυτών των γενεών, που υστερούν σε προβολή έναντι των ανδρών, και αυτό είναι ιδιαίτερα προβληματικό. Σε κάθε περίπτωση, η ορατότητα των καλλιτεχνών είναι κάτι που απαιτεί κεντρική πολιτιστική πολιτική, με ιδρύματα, μουσεία, αρχεία και προγράμματα χρηματοδοτήσεων που υποστηρίζουν την τέχνη και τους καλλιτέχνες και τη φέρνουν κοντά στο κοινό. Ο πολιτισμός και η τέχνη χρειάζονται κονδύλια, προσωπικό και μακροπρόθεσμη επένδυση.